Norsk og norsk

  • View
    225

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of Norsk og norsk

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    1/53

    GUSTAV INDREB

    N O R S K og N O R S K

    N O R E G S BOKLAGOSLO 1939

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    2/53

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    3/53

    GUSTAV INDREB

    NORSK og NORSKAHA

    NOREGS BOKLAGOSLO 1939

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    4/53

    Prenta hj Johansen Nielsen

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    5/53

    I N ors k S ku le bla d nr. 8 og utet ter hev rektorD. A. Seip nokre artiklar um Vinning og tap vedden nye ret tskr ivn ingen. Underskr ivne ska l f setjafram nokre tankar um same emnet. I mangt ser e gonnorleis enn Seip. Innlegget ver t difor ymis t polemikk .I.

    Ikkje freista avskipa noko i utrengsml.I sumt fell rektor Seips og mine synsmtar saman.Den grunnsetn ingi han set upp til s lu t t (nr. 13) , meiner eg er hei l t rett: Det er inn lysende at vi ikke brskifte u t noe i utrengsml, og vi m a ldr i avskaffe noevi ikke er t rygge p kan avskaffes. I Sverike hevtvo s o fra m s ta nd e fa gm e nn som professorane J . A.Lundell og Bengt Hesselman med s e r sulik syn p ny sta ving hvda kraftigt same tan

    ken. Det va r e it misgr ip at ret tskr iv ingsnemndi fr1 9 1 7 , der D. A. Seip va r ein aktiv medlem, retta s e gfor lite etter den grunnsetningi.Norder lendsk er vidare enn dansk

    Eg er og samd i at me br taka umsyn til norderlendsk samdrtte i mlpol i t ikken vr. Det er ei vinning, ein kulturell herlegdom som me br verdset jaovleg hgt, at dei norder lendske folki skynar skriftmal i t kvarandre, og tolleg bra normal- ta leml i o g .Alle Norder land i turvte koma dette i hug, og vara s e g

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    6/53

    4

    for styra inn i uturvande isoler ing som karm gjeraku l tu rsamkvmet tyngre mil lom landi .M en net tupp nr det gjeld det norderlendske, e r dersamstundes vik tug ul ikskap i grunnsynet til rektor Seipog underskr ivne.For det fyrste: Seip avgre ns ar d et nordiske umsynet i hovudsak til dansk, soleis at nordisk ogdansk gjerne vil verta synonyme i argumentas jonen hans, p same mten som ofte i danskt forretningsml (nordisk Selskab i danske f i rmanamn = =

    dansk Selskab). Han synest t. d. rekna det for einordisk utv id ing i mlet, dersom nynorsk skifter u tf le ir ta lsformene oisor, hanar m ed viser, haner (=dansk) . Seip segjer ikkje dette endefram. M en ettersamanhengen o g heile tendensen i utgreid ing i avgrensar han umsynet til d et n ord erle nd ske soleis. Underskr ivne meiner, at nr me ta lar um norder lendsk,m me i mlvegen som elles ha alle Norder land i jnedi tanken. U t ifr den synsmten er former som viser,haner isolering, dei bryt sund sam anheng med denstrste og den viktugaste luten av det norderlendskeml- og kul tur-va ldet . Dei grammat iske hovudformene oisor, hanar der imot er dei som f remdar norderlendsk mlsamliv, og knyter saman strsteluten avden norderlendske ml-verdi (svensk, is lendsk, frysk, norsk hanar, sy., n. visor, isl., fr. visur ) .

    For det andre: For rektor Seip veg umsynet tildet nordiske (i tydingi: dansk-tradis jonel le) s omykje at han fo r den sku ld er viljug til brjota sundtel ler gjera uk lr t det norske ortografiske systemet. N rdet gjeld reglane for e L d., er han viljug til gjera eit viktugt undantak fr ein stor og vidfemnandenorsk ortograf isk regel, og undantak a tt fr undantaket, til halda uppe konformi tet med dansk p e its e rs k ilt u m kve rve (ved e f ramfyre r; s jk her etterp sida 3 3 f.). Underskr ivne meiner, a t um umsynettil norder lendsk ml-samliv er viktugt (norderlendskteke i den fulle tydingi), m me ikkje fo r den sku ld

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    7/53

    5brjota sund samanheng og system i det nynorske skriftmlet; me br tver t imot freista f det norske systemetinn i norskdansk o g . I det nemnde dmet med e meiner e g d at me br lata umsynet til den dansket radis jonen fara heilt, og ikkje skapa i r rasjonel le undantak og undantaks undantak a tt for denne tradisjonen skuld.

    O g norsk er vidare enn sud austlandskDer er ein sk i lnad til i rektor Seips syn og underskr ivne sitt. Seip ynsk je r nok taka sumt umsyn tildet norske, attt at han vil berga s o mykje som rder av den t radisjon norsk-dansk og dansk hev i saman.M en her vil han avgrensa soleis at han tek um synhovudsakleg el ler oftast berre til mlfret i hovudstaden og nrmas t der ikr ing, til sudaust landsken.Ser-umsynet til sudaust landsk vil han lata gjelda ikkjeberre fo r skr ivemten, men for uttala og. H an gjevt. d. mei, dei, sei fyrerangen som skule-ut tala for pronomeni meg, deg, s e g i bokml. Det er logisk nokifr Seips synsstad at han dreg fram soleis den sudaust landske dialektgreini . Sudaust landsk hev mykjeservokster og hev i ymse viktuge t ing havt parallelvokster med dansk ; er difor let tast semja sam an m edden l i t terre t radisjon i norskdansk som Seip vil vernaum. M en underskr ivne meiner at det norske grunnlaget ver t fo r sterkt avgrensa nr ein ska l reknahovudsakleg eller berre med ei einski ld mlfregrein,og resul tat i ver t ofte ulaglege fr meir lmenn-norsksynsstad. Eg meiner at nr me ska l taka umsyn^ tilnorsk, br me taka m ed i rekn ing i norskt ta leml iheile landet. Landsluter utanfor sentrumsstaden i sudaust lyt koma med, j amve l dei mei r avsides landslutene.Dette r iksnorske kravet frer atter til at ein lytleggja hovudvekt i p dei sams systematiske grunndragii mlfri, og ikkje p fonetiske detal jar i einski ldemlfre.

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    8/53

    6

    Av d i rektor Seip legg slik vekt p den tradisjonelle samanhengen ifr dansk til norskdansk, vil ha nbyggja ml-framvoksteren i Noreg p d et n ors kd an skeskr i f tmlet (bokml). Underskr ivne vil byggja mlframvoksteren p det nynorske skr i f tmlet. Av d e s s e ul ikskapane i grunnsyn kjem ulikt synp sv rt mange t ing i det einski lde.

    1 1 .Ivar Aasen. Uppgva peika u t le id i fo r honom.Seip og underskr ivne verdset o g Ivar Aasen og mlverket hans noko ulikt. Seip skr iv : Ivar Aasens landsm l fekk en sterk arkaisk karak te r utifr oppfatningen i den tid det ble t i l. I dette skulde l iggja: IvarAasen bygde s e g sjlvsagt og usjlvstendigt fo r mlsynsmtane t dei frande mlgranskarane i samt id i(her i Noreg P. A. Munch). O g av den grunn fekklandsmlet hans den form som det fekk. Underskr ivne meiner: Det er greidt at Ivar Aasen tok imotimpu lsar fr v i tskapleg teori i s i eigi t id. M en sak i erikkje brtt utgreidd med det. Ivar Aasen stod s a mstundes merk je leg s jlvs tend ig . Mykje sjlvstendigareandsynes s i tid enn t. d. mange norske f i lologar endtil i dag stend andsynes den ortografiske nyromantikken fr siste luten av fyrre hundradret . Eg trur endtil at han i sumt stod altfor kritisk. Hadde han stadenoko .minder kritisk andsynes P. A. Munch, s o haddeha n venteleg valt den t radis jonel le og fylgjerette skrivemten gera, henna, l ikso ve l som geit, hyra (Jfr.Ivar Aasen, Norsk Grammat i k 37) . O g me hadde nos tade sam an med heile resten av N o rd erla nd i u ni g, k

    i sl ike ord, og e it ovvanskelegt ortograf isk problem,som hev plaga gram m atika ra r, re fo rmatora r og lresveinar m y kje, v ild e ha lege greidare til rettes fo r o s s .N o er det vanskelegt gjera noko med. P sume andre

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    9/53

    7p unk t og kann heada han kunde ha kome til ve l soheppelege lysingar dersom ha n ikkje hadde vore sokritisk andsynes t idsst raumen. Det va r difor ikkjeserleg oppfatningen i samt id i som frde Ivar Aasentil den lysingi han kom til. Det va r fyrst og f remstsjlve den uppgva han sette s e g , ho tv in ga lys in gifram s o som ho vart . Ivar Aasen vi lde skapa ein skriftnorm som skulde ve ra o rgan isk generalnemnar for norsktala i dei ymse mlfre og ikkje berre ortograf isk k ld nad for e it e insk i l t mlfre. Ein sl ik syntet isk skriftnorm krev at ein legg vekt p det sams systemet i mlfri; f reistar finna vidfemnande typeformer. N o ergrunnformene ofte dei romslegaste organiske typeformene for fleire mlfre p ein gong. So frde uppgvalogisk og tv ingande til at Ivar Aasen o fte va ld e grunnformer til det grammat iske systemet sitt. Stundomformer i fonetisk samsvar m ed dia lektar i sentrale lu terav riket (t. d . hanar, hestar; kastar, lrer ) ; stundomformer i fonetisk samsvar med ikkje sentrale dia lektar(t. d . uisor). Bygdeml i va r t gode, ful lkomne i samem un som dei hadde ve lsk ikka og v idfemnande typeformer.Det er vitskapleg rad t uful lngjande forklranormal formi til Ivar Aasen berre m ed ei utvertes tilvising til t idsstraumen. Vi tskapsmannen hev sky ldnadtil freista skyna verket hans in na n fr, u t ifr uppgva han sette s e g , og ut ifr dei krav som spranglogisk fram av uppgva. Ti lsvarande krav hev meldts e g fo r deim i not id i som hev sku forma u t ei skr i f t legsam-form for de i lgtyske mlfri.N r me ser verket til Ivar Aasen soleis innanfr,f r det strre styrke og gi ldskap. Norma l fo rmi hansver t ikkje berre noko tilfellelegt og t idbunde; det ver tei samform utdregi systemat isk etter logiske krav ordei norske bygdemli . Ei samform som s o segjamtte verta um lag som ho vart. Dermed f r normalformi hans ankerfeste i noko var igt og fakt isk, i d e s s esame bygdemli.

  • 8/13/2019 Norsk og norsk

    10/53

    M a n g t kann segjast vera norskt

    Hovuduppgva for mlarbeidet i Noreg bde denny-norske mlrrsla og fornorskingi av norskdansk er skapa e it skriftml p n a s jona lt gr un n la g; ffrigjort Noreg fr det danske mlveldet. Fyrr me byrjar rkja etter m n mlreformi fr 1 9 3 8 f remdar dettehovudfy rem let, lyt me tala noko um t i lhvet mil lomnorsk og dansk ; um kva som er sk ilnad m illom norsk ogdansk, og um kva som rynleg f remdar norskdomen inormalmlet. Det er tu rvande tala um dette, for skilmerk i mil lom norsk og dansk er ikkje so lette definera greidt som kann henda mange trur. Det forv