NADZEMNI LINIJSKI TEHNIČKI ELEMENTI U · PDF fileNADZEMNI LINIJSKI TEHNIČKI ELEMENTI U INTEGRISANIM PRISTUPIMA UPRAVLJANJA ATMOSFERSKIM VODAMA Ljiljana Vasilevska1 ... Ovi sistemi

  • Author
    hakien

  • View
    229

  • Download
    3

Embed Size (px)

Text of NADZEMNI LINIJSKI TEHNIČKI ELEMENTI U · PDF fileNADZEMNI LINIJSKI TEHNIČKI ELEMENTI U...

  • UDK:628.1(1-21)

    NADZEMNI LINIJSKI TEHNIKI ELEMENTI U INTEGRISANIM PRISTUPIMA UPRAVLJANJA

    ATMOSFERSKIM VODAMA

    Ljiljana Vasilevska1 Borislava Blagojevi2

    Magdalena Vasilevska3

    Rezime

    U radu se razmatraju upotrebni, oblikovni i inenjerski aspekti primene tehnikih elemenata savremenog pristupa upravljanju atmosferskim vodama. Teite istraivanja je na nadzemnim linijskim tehnikim elementima - plitkim ozelenjenim depresijama i infiltracionim kanalima, kao i na materijalizaciji linijskih javnih otvorenih prostora. Hidrotehniki aspekt obuhvata opti prikaz, a zatim hidroloki, hidrauliki i segment kvaliteta kinih voda kod savremenog pristupa kanalisanju urbanih sredina, sa akcentom na nadzemne linijske tehnike elemente. Sa urbanistikog aspekta su koristi primene tehnikih elemenata razmatrane sa pozicija ekolokog komfora, sigurnosti, bezbednosti i prostorne celovitosti urbanih prostora na niim nivoima njihove prostorno-funkcionalne organizacije.

    Kljune rei:

    Kanalisanje urbanih sredina, plitke linijske depresije, infiltracioni kanali, porozno poploanje, urbani prostor, upotrebni potencijal, oblikovni potencijal.

    .

    1 dr Ljiljana Vasilevska, vanr. prof. Graevinsko-arhitektonski fakultet Univerziteta u Niu, [email protected]; [email protected] 2 dr Borislava Blagojevi, doc. Graevinsko-arhitektonski fakultet Univerziteta u Niu, [email protected]; [email protected] 3 Magdalena Vasilevska, master in.arh., stud.dok.studija, Graevinsko-arhitektonski fakultet Univerziteta u Niu, [email protected]

    mailto:[email protected]

  • ZBORNIK RADOVA GRAEVINSKO-ARHITEKTONSKOG FAKULTETA no.29

    3 2

    1. UVOD

    Opti sistem kanalisanja kinih i upotrebljenih voda prisutan je u celom svetu. U ovom sistemu se kine (atmosferske) i upotrebljene vode, esto zajedno sa manjim vodotokovima, prikupljaju u zajedniki kolektor. U najveem broju sluajeva, sistem je projektovan prema klasinom pristupu kanalisanju, koji najjednostavnije reeno, podrazumeva brzo prikupljanje i sprovoenje atmosferske vode u zajedniki kolektor. U Srbiji preovlauje opti sistem kanalisanja [1]. Drugi prisutan, neto poboljan sistem je separatni, kod koga se odvojeno kanaliu atmosferske i upotrebljene vode. Pod odreenim uslovima, pojavljuje se i meoviti sistem, kod koga se viak atmosferskih voda iz posebnog kolektora prevodi u kolektor za upotrebljene vode. Ovi sistemi se takoe projektuju prema klasinom pristupu.

    Negativni uticaji klasinog pristupa kanalisanju urbanih sredina na hidroloki ciklus, a time i na ivotnu sredinu, prvo su primeeni i dokumentovani u visoko razvijenim industrijskim zemljama [2]. Da bi se ovi uticaji ublaili i/ili spreili, u tim zemljama (npr. Amerika, Kanada, Australija) danas postoji zakonska regulativa u oblasti upravljanja atmosferskim vodama. Zakonsku regulativu prate inenjerski prirunici, neki i do nivoa tipskih detalja reavanja pojedinih elemenata sistema, koji se koriste kod individualnog stanovanja. Iza svega stoji savremeni pristup kanalisanju atmosferskih voda, iji je cilj to due, a bezbedno zadravanje kinog oticaja u urbanim slivovima.

    Svaki sistem za kanalisanje kinih voda, bilo da je projektovan po klasinom ili savremenom pristupu, sadri objekte pod zemljom (minor sistem) i na povrini (major sistem) [3]. U ovom radu bavimo se objektima na povrini terena, i to nadzemnim linijskim tehnikim elementima (NLTE), koji osim kanalisanja kinih voda mogu da obuhvate i druge komplementarne ciljeve. Na poetku saeto prikazujemo savremeni pristup kanalisanju kinog oticaja, odnosno integrisano upravljanje atmosferskim vodama. Zatim dajemo primere i karakteristine detalje NLTE, a potom objanjavamo neke od specifinosti projektovanja sistema savremenim pristupom sa hidrotehnikog stanovita, uglavnom sa osvrtom na istraivanja domaih autora. U nastavku analiziramo i pokazujemo oblikovni i upotrebni potencijal NLTE u smislu ekolokog komfora, sigurnosti, bezbednosti i prostorne celovitosti urbanih prostora na niim nivoima njihove prostorno-funkcionalne organizacije, uz ilustrativne primere. Na kraju, sumiramo vieznane koristi integrisanog upravljanja atmosferskim vodama, sa akcentom na NLTE.

  • Nadzemni linijski tehniki elementi u integrisanim pristupima upravljanja atmosferskim vodama

    3 3

    2. INTEGRISANI PRISTUPI UPRAVLJANJU ATMOSFERSKIM VODAMA

    Savremeni pristup kanalisanju kinog oticaja zasniva se na principu zadravanja vode u urbanom slivu, primenom mera i elemenata koji oponaaju, odnosno podravaju prirodno okruenje [4]. Pri planiranju i izgradnji na neizgraenim podrujima, mere i elementi se biraju i uklapaju prema prirodnim uslovima, a u izgraenim sredinama i prema zateenom stanju. Zbog toga, dogradnja i rekonstrukcija postojeeg sistema (engl. retrofitting) predstavlja tei zadatak. Meutim, savremeni sistemi pruaju irok spektar mogunosti primene razliitih elemenata u formiranju ili poboljanju upotrebnog i oblikovnog potencijala gradskih prostora, budui da svaki element ima i svoje specifine upotrebne i oblikovne karakteristike.

    U savremenim sistemima se za to due zadravanje vode u urbanom slivu, posebno ili u kombinaciji, koriste: 1) infiltracija; 2) prihvatanje; 3) zadravanje i uvanje (retenziranje); i/ili 4) ponovna upotreba atmosferske vode. Svaki od naina postupanja podrazumeva primenu razliitih sistemskih mera i tehnikih elemenata. Vremenom se savremeni pristup projektovanju kanalisanja atmosferskih voda razvijao i ukljuivao i druge komplementarne ciljeve [3], tako da je nastao niz integrisanih pristupa upravljanju atmosferskim vodama. U zavisnosti od pristupa, elementi su razliito definisani, iako, generalno, imaju istu funkciju. Na primer, WSUD (engl. Water Sensitive Urban Design) prepoznaje sledee elemente: 1) ozelenjene plitke linijske ili povrinske depresije, bez ili sa vodom (engl. swales); 2) ozelenjene filterske tampon rovove; 3) peane filtere; 4) bioretenzione sisteme; 5) porozno poploanje; 6) infiltracione kanale; 7) infiltracione bazene; 8) rezervoare za kinicu; i 9) elemente pejsane arhitekture. U okviru pristupa SUDS (engl. Sustainable Urban Drainage Schemes), podela elemenata je sledea: 1) porozno poploanje (peakih komunikacija i drugih povrina); 2) filterski pojasevi; 3) filterski i infiltracioni rovovi; 4) ozelenjene plitke linijske ili povrinske depresije (bez ili sa vodom); 5) retenzioni bazeni; 6) podzemni rezervoari za skladitenje kinice; 7) movare; i 8) male povrine stajae vode (engl. ponds).

    Elementi koji se zasnivaju na infiltraciji, sprovode vodu u zemljite i na tu koliinu vode se ne rauna u minor sistemu. Kod elemenata za retenziranje, deo protoka se zadrava, a kada se dostigne njihov kapacitet, viak vode se sprovodi u atmosfersku kanalizaciju. Neki od elemenata, kao to su ozelenjene plitke linijske ili povrinske depresije,

  • ZBORNIK RADOVA GRAEVINSKO-ARHITEKTONSKOG FAKULTETA no.29

    3 4

    mogu da obezbede i infiltraciju i retenziranje, a mnogi pristupi predviaju kombinaciju ova dva naina primenom i ugradnjom niza tehnikih elemenata u major sistem. Pored navedenih, mogua je primena i drugih elemenata, kao to su: sedimentni basenibaseni za sakupljanje nanosa, tamponski sistemi, elementi za uzgajanje ulinih drvoreda, a poseban znaaj ima primena zelenih krovova. Iako se u poetku zeleni krovovi nisu javljali kao jedan od osnovnih elemenata savremenih pristupa upravljanja atmosferskim vodama, vremeneom su postali trea, najpoznatija i najzastupljenija mera [4]. Ostale dve mere su (1) iskljuivanje krovnih oluka iz kanalizacionog sistema i prihvatanje atmosferske vode u ozelenjene povrine sa infiltracionim sistemima i (2) zamena funkcije klasinih rigola na saobraajnim povrinama prihvatanjem atmosferskih voda u plitke ozelenjene linijske depresije/kanale ili prostor za sadnice i odvoenjem do malih povrina stajae vode ili do suvih depresija u otvorenom prostoru.

    3. NADZEMNI LINIJSKI TEHNIKI ELEMENTI

    Tipine NLTE koji se primenjuju u integrisanim pristupima upravljanja atmosferskim vodama predstavljaju: (1) plitke ozelenjene linijske depresije/kanali, koje mogu biti sa ili bez vode, (2) infiltracioni kanali, kao i (3) porozno poploanje, koje se u radu razmatra kao dodatni element. Zbog geometrijskih karakteristika javnih otvorenih prostora na kojima se primenjuje, uz funkciju koju ima u podkonstrukciji u pogledu infiltracije i zadravanja vode, porozno poploanje moe se svrstati u NLTE. Prikaz osnovnih karakteristika svih elemenata je dat u Tabeli 1.

    4. HIDROTEHNIKI ASPEKT NADZEMNIH LINIJSKIH TEHNIKIH ELEMENATA

    Sistem atmosferske kanalizacije se u najirem smislu moe posmatrati kroz tri funkcionalne celine: osnovni, proireni i najiri kanalizacioni sistem [3]. U osnovni sistem spadaju isto tehniki objekti koji primaju i odvode merodavne kine vode propisanog povratnog perioda (2, 5 ili 10 godina). Proireni sistem, uz osnovni, ine i ulice, parkinzi, parkovi i otvoreni prostori, ija je uloga prihvatanje vika vode koji ne moe da primi osnovni sistem, zbog ega su u odreenim sluajevima merodavni oticaji povratnog perioda od 25 do 100 godina. Najiri kanalizacioni sistem, uz prethodni, obuhvata i doline, prirodne i

  • Nadzemni linijski tehniki elementi u integrisanim pristupima upravljanja atmosferskim vodama

    3 5

    izgraene terene i sve druge graevine ili njihove delove, u koje kini oticaj dospeva kada se prevazie kapacitet proirenog sistema.

    Tabela 1. Linijski tehniki elementi u integrisanim pristupima upravljanja atmosferskim otpadnim vodama.

    Ozelenjene plitke linijske depresije/kanali, bez ili sa vodom

    Infiltracioni kanali

    Porozno poploanje

    Karakteristian presek Primeri

    Karakteristian presek Primeri

    Karakteristian presek Prim