of 130 /130
Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. – 2025. godine NACRT NACRT STRATEGIJE UPRAVLJANJA OTPADOM 2016. – 2025. NACRT MINISTARSTVO ZA PROSTORNO UREĐENJE, GRAĐEVINARSTVO I EKOLOGIJU

NACRT STRATEGIJE UPRAVLJANJA OTPADOM 2016. – 2025

Embed Size (px)

Text of NACRT STRATEGIJE UPRAVLJANJA OTPADOM 2016. – 2025

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    NACRT STRATEGIJE UPRAVLJANJA OTPADOM 2016. 2025.

    NACRT

    MINISTARSTVO ZA PROSTORNO UREENJE, GRAEVINARSTVO I EKOLOGIJU

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    SADRAJ

    1. UVOD .................................................................................................................................................... 1

    1.1. Definicija izraza ............................................................................................................................. 2

    1.2. Vrste i klasifikacija otpada ............................................................................................................ 6

    1.3. Politika EU u upravljanju otpadom ............................................................................................... 8

    1.4. Veza sa drugim stratekim dokumentima .................................................................................... 9

    2. ZAKONODAVNI OKVIR ZA UPRAVLJANJE OTPADOM .......................................................................... 11

    2.1. Nacionalno zakonodavstvo u oblasti upravljanja otpadom ....................................................... 11

    2.2. Zakonodavstvo EU u oblasti upravljanja otpadom ..................................................................... 12

    3. INSTITUCIONALNI OKVIR .................................................................................................................... 14

    4. ANALIZA I OCJENA STANJA UPRAVLJANJA OTPADOM ....................................................................... 17

    4.1. Teritorija i stanovnitvo .............................................................................................................. 17

    4.2. Komunalni otpad ........................................................................................................................ 21

    4.3. Opasni otpad .............................................................................................................................. 22

    4.4. Neopasni industrijski otpad ........................................................................................................ 23

    4.5. Posebni tokovi otpada ................................................................................................................ 24

    4.6. Postojei sistemi za upravljanje otpadom .................................................................................. 32

    4.7. Ocjena stanja upravljanja otpadom ........................................................................................... 35

    5. OPCIJE UPRAVLJANJA OTPADOM ....................................................................................................... 38

    5.1. Uopteno .................................................................................................................................... 38

    5.2. Smanjenje otpada na izvoru ....................................................................................................... 38

    5.3. Ponovno korienje .................................................................................................................... 39

    5.4. Reciklaa ..................................................................................................................................... 39

    5.5. Mehaniko-bioloki tretman otpada .......................................................................................... 39

    5.6. Termiki tretman otpada ............................................................................................................ 41

    5.7. Bioloki tretman organskih zagaenja (bioremedijacija) ........................................................... 43

    5.8. Hemijski tretman otpada ............................................................................................................ 44

    5.9. Mehaniki (fiziki) tretman otpada ............................................................................................ 44

    5.10. Izvoz ........................................................................................................................................ 45

    5.11. Mogui scenariji upravljanja otpada ...................................................................................... 45

    6. OSNOVNI CILJEVI UPRAVLJANJA OTPADOM ...................................................................................... 47

    6.1. Opti ciljevi ................................................................................................................................. 47

    6.2. Posebni ciljevi ............................................................................................................................. 47

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    6.3. Kvantitativni ciljevi ...................................................................................................................... 55

    7. KONCEPT UPRAVLJANJA OTPADOM ................................................................................................... 57

    7.1. Procjene koliina otpada ............................................................................................................ 57

    7.2. Organizacija sistema za upravljanje otpadom ............................................................................ 57

    7.3. Procjena razvoja toka otpada, potrebe i nain uspostavljanja novih sistema ........................... 59

    7.4. Sanacija deponija i crnih taaka ............................................................................................. 75

    7.5. Kriterijumi za odreivanje lokacija i potrebnih kapaciteta, novih objekata i ureaja za

    upravljanje otpadom .............................................................................................................................. 76

    7.6. Opti i tehniki zahtjevi za graevine i ureaje za upravljanje otpadom ................................... 77

    8. STRATEKI OKVIR UPRAVLJANJA OTPADOM ...................................................................................... 79

    8.1. Pravni okvir usaglaen sa EU propisima ..................................................................................... 79

    8.2. Institucionalni okvir za upravljanje otpadom ............................................................................. 84

    8.3. Tehniki aspekti .......................................................................................................................... 89

    8.4. Ekonomski aspekti ...................................................................................................................... 94

    8.5. Socijalni aspekti .......................................................................................................................... 98

    9. IZVORI I VISINE FINANSIJSKIH SREDSTAVA ZA SPROVOENJE SVIH MJERA UPRAVLJANJA OTPADOM

    100

    9.1. Izvori finansiranja mjera upravljanja otpadom ........................................................................ 100

    9.2. Visina finansijskih sredstava za sprovoenje mjera upravljanja otpadom .............................. 102

    10. PRAENJE SPROVOENJA STRATEGIJE UPRAVLJANJA OTPADOM ............................................... 116

    10.1. Indikatori za praenje sprovoenja Strategije ...................................................................... 116

    11. AKCIONI PLAN ............................................................................................................................... 122

    11.1. Akcioni plan 2016.-2025. ...................................................................................................... 122

    12. OBJAVLJIVANJE STRATEGIJE ......................................................................................................... 127

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    1

    1. UVOD Strategija upravljanja otpadom predstavlja osnovni dokument kojim se ocjenjuje stanje upravljanja otpadom, odreuju dugoroni ciljevi upravljanja otpadom i obezbjeuju uslovi za racionalno i odrivo upravljanje otpadom na nivou Republike Srpske (u nastavku: RS). Iako Bosna i Hercegovina (BiH), odnosno, RS jo uvijek nemaju obavezu implementacije ciljeva iz Evropskih Direktiva vezanih uz podruje upravljanja otpadom, postavljeni zahtjevi i standardi EU trebaju se postepeno ugraivati u zakonsku regulativu RS vezanu uz ovu oblast. Usklaivanjem zakonske i podzakonske regulative RS s Evropskim Direktivama postavie se temelji za uspostavljanje odgovarajueg sistema postupanja s otpadom na cijeloj teritoriji RS u skladu s naelima odrivog razvoja i zatite ivotne sredine. Strategija upravljanja otpadom za RS:

    - uspostavlja okvir za odrivo postupanje s otpadom u narednom razdoblju to podrazumjeva smanjenje koliine otpada koji se proizvodi, a s proizvedenim otpadom odrivo upravljanje

    - usmjerava aktivnosti na proces donoenja zakonskih i podzakonskih akata usklaenih sa zakonodavstvom EU

    - utvruje odgovornosti za otpad - postavlja kratkorone i dugorone ciljeve upravljanja otpadom kao i mjere i smjernice

    za postizanje postavljenih ciljeva - utvruje finansiranje mjera za uspostavljanje sistema upravljanja otpadom.

    Uspostavljanje sistema upravljanja otpadom, koji podrazumjeva odgovarajue sakupljanje, prevoz i tretman/zbrinjavanje razliitih vrsta otpada, treba usmjeravati i planirati na ouvanju prirodnih resursa i osnovnim naelima sadranim u EU zakonodavstvu:

    a) naelo izbora najpogodnije opcije za ivotnu sredinu, b) naelo blizine i zajednikog pristupa upravljanju otpadom, v) naelo hijerarhije upravljanja otpadom, g) naelo odgovornosti i d) naelo zagaiva plaa.

    Cilj Strategije upravljanja otpadom je:

    - donoenje podzakonskih propisa kojima bi se na detaljan nain uredilo upravljanje svim kategorijama otpada u RS

    - usklaenje zakonske regulative RS sa EU zakonodavstvom uvaavajui i strateko opredjeljenje RS

    - uspostavljanje informacionog sistema za sakupljanje podataka o koliinama otpada - razvoj odrivog sistema upravljanja otpadom na naelima zatite ivotne sredine uz

    provoenje edukacije na svim nivoima drutva i privrede, - poveanje obuhvaenosti domainstava organizovanim sakupljanjem otpada - poveanje odvojenog sakupljanja otpada i reciklau - saniranje postojeih slubenih i divljih deponija - sanacija crnih taaka

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    2

    - izgradnja odgovarajuih objekata za tretman/zbrinjavanje otpada. Donoenje Strategije upravljanja otpadom kao planskog dokumenta propisano je lanom 15. Zakona o upravljanja otpadom (Slubeni glasnik Republike Srpske, broj 111/13). Istim zakonom propisan je i sadraj odnosno opseg Strategije koji sadri:

    - analizu i ocjenu stanja upravljanja otpadom, - osnovne ciljeve upravljanja otpadom, - vrste, koliine i porijeklo proizvedenog otpada na podruju RS te procjenu buduih

    tokova otpada, - postojee sisteme za upravljanje otpadom i sisteme za upravljanje posebnim

    kategorijama otpada, - procjenu razvoja toka otpada, potrebe i nain uspostavljanja novih sistema, - kriterijume za odreivanje lokacija i potrebnih kapaciteta, novih objekata i ureaja

    za upravljanje otpadom, - opte i tehnike zahtjeve za graevine i ureaje za upravljanje otpadom, - organizacijske aspekte upravljanja otpadom i raspodjelu odgovornosti izmeu

    privatnih i javnih subjekata koji se bave upravljanjem otpadom, - izvore i visine finansijskih sredstava za sprovoenje svih mjera upravljanja otpadom, - procjenu opravdanosti upotrebe ekonomskih i drugih instrumenata u upravljanju

    otpadom uz nesmetano funkcionisanje unutranjeg trita, - mjere i smjernice za sprovoenje Strategije, - nain i rokove izvrenja Strategije.

    Strategija upravljanja otpadom kao i planovi za pojedinane tokove otpada te zajedniki plan upravljanja otpadom kao njeni provedbeni dokumenti predstavljaju dio sistema planiranja upravljanja otpadom koji se primjenjuje na svim nivoima (od nacionalne do lokalne) kao i raznim sektorima (npr. rudarstvo, veterinarstvo, prostorno planiranje i dr.). Ovom Strategijom kao planskim dokumentom e se definisati ciljevi i predloiti mjere za ostvarenje tih ciljeva vezano uz sistem upravljanja otpadom do 2025. godine. Ovaj dokument pretpostavlja stalni nadzor odnosno praenje ostvarivanja zacrtanih ciljeva te se prema potrebi moe revidirati i promijeniti.

    1.1. Definicija izraza

    ADR/RID/ADN su posebni propisi koji reguliu transport opasnih materija, a to su: Evropski sporazum o meunarodnom drumskom prevozu opasnih materija (ADR), Pravilnik o meunarodnom prevozu opasnih materija eljeznicom (RID), Evropski sporazum o meunarodnom prevozu opasnih materija unutranjim plovnim putevima (ADN) i drugo, ambalani otpad je svaka ambalaa ili ambalani materijal koji se ne moe da se iskoristi u prvobitne svrhe, osim ostataka materijala nastalih u proizvodnji ambalae (proizvodni ostaci), koji se ne smatraju ambalanim otpadom, anaerobna digestija je proces u kojem se biorazgradivi materijal razgrauje u odsustvu kiseonika,

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    3

    biorazgradivi otpad je otpad koji je pogodan za anaerobnu ili aerobnu razgradnju, kao to su hrana, batenski otpad, papir i karton, centar za sakupljanje je mjesto odreeno odlukom optine, grada (u daljem tekstu: jedinica lokalne samouprave), na koje graani donose uglavnom kabaste predmete, kao to su namjetaj i bijela tehnika, batenski otpad i materijal pogodan za reciklau, dekontaminacija obuhvata sve operacije koje omoguuju ponovno korienje, reciklau ili bezbjedno odlaganje opreme, objekata, materijala ili tenosti kontaminiranih opasnim materijama i moe ukljuiti zamjenu, odnosno sve operacije kojima se vri zamjena opasnih materija odgovarajuim koje sadre odgovarajue manje tetne materije, deponija je mjesto za odlaganje otpada na povrini ili ispod povrine zemlje gdje se otpad odlae, a to ukljuuje i: interna mjesta za odlaganje (deponija gdje proizvoa odlae sopstveni otpad na mjestu nastanka), stalna mjesta (vie od godinu dana) koja se koriste za privremeno skladitenje otpada, osim transfer stanica i skladitenja otpada prije tretmana ili ponovnog iskorienja (period krai od tri godine) ili skladitenja otpada prije odlaganja (period krai od godinu dana), dozvola je rjeenje koje donosi ministarstvo nadleno za prostorno ureenje, graevinarstvo i ekologiju (u daljem tekstu: Ministarstvo) kojim se pravnom ili fizikom licu odobrava sakupljanje, transport, uvoz, izvoz i tranzit, skladitenje, tretman ili odlaganje otpada i utvruju uslovi postupanja sa otpadom na nain koji obezbjeuje najmanji rizik po zdravlje ljudi i ivotnu sredinu, EU Direktive najvaniji pravni akti EU koje povezuju sve zemlje lanice i moraju biti prenesene u zakonodavstvo zemalja lanica birajui pritom formu (zakon, podzakonski akt i sl.) u propisanim rokovima, graevinski otpad je otpad koji nastaje kod proizvodnje graevinskih proizvoda ili poluproizvoda, graenja, ruenja, odravanja ili rekonstrukcije postojeih graevina, a ukljuuje: zemlju od iskopa, otpad od ruenja i graenja (otpad od keramike, gvoa, betona, elika, plastika i dr.) kao i otpadni asfalt i beton, industrijski otpad je otpad iz bilo koje industrije ili sa lokacije na kojoj se nalazi industrija, osim jalovine i prateih mineralnih sirovina iz rudnika i kamenoloma, inertni otpad je otpad koji nije podloan bilo kojim fizikim, hemijskim ili biolokim promjenama, ne rastvara se, ne sagorijeva ili na drugi nain fiziki ili hemijski reaguje, nije bioloki razgradiv ili ne utie nepovoljno na druge materije sa kojima dolazi u kontakt na nain koji moe da dovede do zagaenja ivotne sredine ili ugrozi zdravlje ljudi, insineracija (spaljivanje) je termiki tretman otpada u stacionarnom ili mobilnom postrojenju sa iskorienjem energije proizvedene sagorijevanjem ili bez iskorienja energije proizvedene sagorijevanjem ija je primarna uloga termiki tretman otpada, a koji obuhvata i pirolizu, gasifikaciju i sagorijevanje u plazmi, integralno upravljanje otpadom ukljuuje brojne kljune elemente i partnere u procesu donoenja odreenih odluka, te koritenje raznih opcija upravljanja otpadom sa lokalnim sistemom odrivog upravljanja gde svaki korak u procesu upravljanja otpadom predstavlja dio cjeline, karakterizacija otpada je postupak ispitivanja kojim se utvruju fiziko-hemijske, hemijske i bioloke osobine i sastav otpada, odnosno odreuje da li otpad sadri ili ne sadri jednu ili vie opasnih karakteristika,

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    4

    klasifikacija otpada je postupak svrstavanja otpada na jednu ili vie lista otpada koje su utvrene posebnim propisom, a prema njegovom porijeklu, sastavu i daljoj namjeni, koinsineracija (suspaljivanje) je termiki tretman otpada u stacionarnom ili mobilnom postrojenju, ija je primarna uloga proizvodnja energije ili materijalnih proizvoda i koji koristi otpad kao osnovno ili dodatno gorivo, ili u kojem se otpad termiki tretira radi odlaganja, komercijalni otpad je otpad koji nastaje u preduzeima, ustanovama i drugim institucijama koje se u cjelini ili djelimino bave trgovinom, uslugama, kancelarijskim poslovima, sportom, rekreacijom ili zabavom, osim otpada iz domainstva i industrijskog otpada, kompostiranje je tretman biorazgradivog otpada pod dejstvom mikroorganizama, u cilju stvaranja komposta, u prisustvu kiseonika i pod kontrolisanim uslovima, komunalni otpad je otpad iz domainstava (kuni otpad), kao i drugi otpad koji je zbog svoje prirode ili sastava slian otpadu iz domainstva, medicinski otpad je otpad koji nastaje pruanjem zdravstvenih usluga i vrenjem naunih istraivanja i eksperimenata u oblasti medicine (infektivni, patoloki, hemijski, toksini ili farmaceutski otpad, kao i citotoksini lijekovi, otri instrumenti itd.), mobilno postrojenje za upravljanje otpadom je postrojenje za iskorienje ili tretman otpada na lokaciji na kojoj otpad nastaje, koje se zadrava u vremenski ogranienom roku na jednoj lokaciji i koje je takve konstrukcije da nije vezano za podlogu ili objekat i moe se premjetati od lokacije do lokacije, neopasan otpad je otpad koji nema karakteristike opasnog otpada, odgovorno lice je svako fiziko ili pravno lice koje, u skladu sa propisima, upravlja postrojenjem ili ga kontrolie ili je ovlaen za donoenje ekonomskih odluka u oblasti tehnikog funkcionisanja postrojenja i na ije ime se izdaje dozvola za upravljanje otpadom, odlaganje otpada je bilo koji postupak ili metoda ukoliko ne postoje mogunosti regeneracije, reciklae, prerade, direktnog ponovnog korienja ili upotrebe alternativnih izvora energije u skladu sa D-listom, opasan otpad je otpad koji po svom porijeklu, sastavu ili koncentraciji opasnih materija moe prouzrokovati opasnost po ivotnu sredinu i zdravlje ljudi i ima najmanje jednu od opasnih karakteristika utvrenih posebnim propisima, ukljuujui i ambalau u koju je opasan otpad bio ili jeste upakovan, otpad je svaka materija ili predmet sadran u listi kategorija otpada (Q-lista) koji vlasnik odbacuje, namjerava ili mora da odbaci, u skladu sa zakonom, otpad od elektrine i elektronske opreme je otpadna elektrina i elektronska oprema kao i ureaji, te sklopovi i sastavni djelovi koji nastaju u industriji, otpad ivotinjskog porijekla je otpad koji nastaje u klaonicama, pogonima za preradu mesa, ribe i drugim objektima za uzgoj i dranje ivotinja i preraevina kao i uginule ivotinje, otpadna ulja su sva mineralna ili sintetika ulja ili maziva koja su neupotrebljiva za svrhu za koju su prvobitno bila namenjena, kao to su hidraulina ulja, motorna, turbinska ulja ili druga maziva, brodska ulja, ulja ili tenosti za izolaciju ili prenos toplote, ostala mineralna ili sintetika ulja, kao i uljni ostaci iz rezervoara, meavine ulje-voda i emulzije, PCB su polihlorovani bifenili (PCB), polihlorovani terfenili (PCT), monometil-tetrahlorodifenilmetani, monometil-dihlorodifenilmetani, monometil-dibromodifenilmetani (u daljem tekstu: PCB) ili bilo koja smjesa koja sadri neku od ovih materija u koncentraciji veoj od 0,005 procentnog masenog udjela, a PCB otpadi su otpadi, ukljuujui ureaje, objekte, materijale ili tenosti koje sadre, sastoje se ili su kontaminirani PCB,

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    5

    podruje za upravljanje otpadom je prostorna cjelina koja obuhvata vie susjednih jedinica lokalne samouprave koje, u skladu sa sporazumom koji zakljuuju te jedinice lokalne samouprave, zajedniki upravljaju otpadom u cilju uspostavljanja odrivog sistema upravljanja otpadom, poljoprivredni otpad je otpad koji nastaje od ostataka iz poljoprivrede, umarstva, prehrambene i drvne industrije, ponovno iskorienje otpada je bilo koji postupak ili metoda kojom se obezbjeuje ponovno iskorienje otpada u skladu sa R-listom, POPs otpad je otpad koji sadri ili je kontaminiran dugotrajnim organskim zagaivalima,

    posebni tokovi otpada je kretanje otpada (istroenih baterija i akumulatora, otpadnog ulja, otpadnih guma, otpada od elektrinih i elektronskih proizvoda, otpadnih vozila i drugog otpada) od mjesta nastajanja, preko sakupljanja, transporta i tretmana, do odlaganja na deponiju, postrojenje za upravljanje otpadom je stacionarna tehnika jedinica za skladitenje, tretman ili odlaganje otpada, koja zajedno sa graevinskim dijelom ini tehnoloku cjelinu, prekogranino kretanje otpada je kretanje otpada iz jedne oblasti pod jurisdikcijom jedne drave ili kroz oblast koja nije pod jurisdikcijom bilo koje drave, pod uslovom da su najmanje dvije drave ukljuene u kretanje, proizvoa otpada je privredno drutvo, preduzee ili drugo pravno lice, odnosno preduzetnik, ijom aktivnou nastaje otpad i/ili ijom aktivnou prethodnog tretmana, mijeanja ili drugim postupcima dolazi do promjene sastava ili prirode otpada, reciklaa je ponovna prerada otpadnih materijala u proizvodnom procesu za prvobitnu ili drugu namjenu, osim u energetske svrhe, regija za upravljanje otpadom je prostorna cjelina koja obuhvaa vie susjednih jedinica lokalne samouprave koje, u skladu sa sporazumom koji zakljuuju te jedinice lokalne samouprave, zajedniki upravljaju otpadom u cilju uspostavljanja odrivog sistema upravljanja otpadom, sakupljanje otpada je aktivnost sistematskog sakupljanja, razvrstavanja i/ili mijeanja otpada radi transporta, sakuplja otpada je fiziko ili pravno lice koje sakuplja otpad, skladitenje otpada je privremeno uvanje otpada na lokaciji proizvoaa ili vlasnika otpada, kao i aktivnost odgovornog lica u postrojenju opremljenom i registrovanom za privremeno uvanje otpada, stara vozila su motorna vozila ili djelovi vozila koja se zbog oteenja, dotrajalosti ili nekog drugog uzroka odbacuju, stare gume su gume od motornih vozila (automobila, autobusa, kamiona, motorcikala i dr.), poljoprivrednih i graevinskih maina, prikolica, vuenih maina i sl. koje vlasnik odbacuje ili namjerava da odbaci zbog oteenja, istroenosti, isteka roka trajanja ili drugih razloga, transfer stanica je mjesto do kojeg se otpad doprema i privremeno skladiti radi razdvajanja ili pretovara prije transporta na tretman ili odlaganje, transport otpada je prevoz otpada van postrojenja koji obuhvata utovar, prevoz (kao i pretovar) i istovar otpada, tretman otpada obuhvata fizike, termike, hemijske ili bioloke procese (ukljuujui i razvrstavanje otpada prije tretmana), koji mijenjaju karakteristike otpada sa ciljem

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    6

    smanjenja zapremine ili opasnih karakteristika, olakanja rukovanja sa otpadom ili podsticanja reciklae i ukljuuje ponovno iskorienje i reciklau otpada, upravljanje otpadom je djelatnost od opetg interesa, to podrazumijeva sprovoenje propisanih mjera za postupanje sa otpadom u okviru sakupljanja, transporta, skladitenja, tretmana i odlaganja otpada, ukljuujui i nadzor nad tim aktivnostima i brigu o postrojenjima za upravljanje otpadom poslije zatvaranja, vlasnik otpada je proizvoa otpada, lice koje uestvuje u prometu otpada kao posredni dralac otpada ili pravno ili fiziko lice koje posjeduje otpad, zajednika deponija je mjesto odlaganja otpada regionalnog karaktera na koju otpad odlau jedinice lokalne samouprave koje imaju interes.

    1.2. Vrste i klasifikacija otpada

    Otpad predstavlja svaka materija ili predmet koji vlasnik odbacuje, namjerava ili mora da odbaci. Prema vrsti otpad se dijeli na:

    - komunalni otpad (kuni otpad),

    - komercijalni otpad i

    - industrijski otpad.

    Komunalni otpad je otpad iz domainstava (kuni otpad), kao i drugi otpad koji je zbog svoje prirode ili sastava slian otpadu iz domainstva. Komercijalni otpad je otpad koji nastaje u preduzeima, ustanovama i drugim institucijama koje se u cjelini ili djelimino bave trgovinom, uslugama, kancelarijskim poslovima, sportom, rekreacijom ili zabavom, osim otpada iz domainstva i industrijskog otpada. Industrijski otpad je otpad iz bilo koje industrije ili sa lokacije na kojoj se nalazi industrija, osim jalovine i prateih mineralnih sirovina iz rudnika i kamenoloma, U zavisnosti od opasnih karakteristika koje utiu na zdravlje ljudi i ivotnu sredinu, navedeni otpad moe biti: inertni, neopasan i opasan. Inertni otpad je otpad koji nije podloan bilo kojim fizikim, hemijskim ili biolokim promjenama, ne rastvara se, ne sagorijeva ili na drugi nain fiziki ili hemijski reaguje, nije bioloki razgradiv ili ne utie nepovoljno na druge materije sa kojima dolazi u kontakt na nain koji moe da dovede do zagaenja ivotne sredine ili ugrozi zdravlje ljudi. Neopasan otpad je otpad koji nema karakteristike opasnog otpada. Opasan otpad je otpad koji po svom porijeklu, sastavu ili koncentraciji opasnih materija moe prouzrokovati opasnost po ivotnu sredinu i zdravlje ljudi i ima najmanje jednu od opasnih karakteristika utvrenih posebnim propisima, ukljuujui i ambalau u koju je opasan otpad bio ili jeste upakovan.

    Osim navedene podjele, u ovoj Strategiji sagledane su i posebne kategorije otpada (ukljuujui i one kategorije otpada ije se upravljanje odreuje drugim zakonskim propisima), a koje podrazumijevaju: medicinski otpad, ambalani otpad, otpadne baterije i akumulatori, stara vozila, stare gume, otpadna ulja i drugi zauljeni otpad, elektrini i elektronski otpad, graevinski i inertni otpad, otpad koji sadri azbest, otpad od proizvodnje titan-dioksida, otpadne fluorescentne cijevi koje sadre ivu, mulj iz ureaja za preiavanje

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    7

    otpadnih voda, otpad iz rudarstva i ekstraktivne industrije, poljoprivredni otpad, otpad ivotinjskog porijekla, otpad iz umarstva i drvopreraivake industrije te PCB (polihlorirani bifenili) otpad i POPs materije (dugotrajne organske zagaujue materije).

    Otpad se, prema Katalogu otpada koji predstavlja zbirnu listu neopasnog i opasnog otpada (Prilog 1., Pravilnik o kategorijama, ispitivanju i klasifikaciji otpada, "Slubeni glasnik Republike Srpske", broj: 19/15), razvrstava u dvadeset grupa u zavisnosti od mjesta nastanka i porijekla. Katalog otpada usaglaen je sa katalogom otpada EU, koji je napravljen da stvori jasan sistem za klasifikaciju otpada unutar EU. Katalog otpada se povremeno dopunjava i aurira.

    INDEKS

    01 Otpadi koji nastaju u istraivanjima, iskopavanjima iz rudnika ili kamenoloma, i fizikom i hemijskom tretmanu minerala

    02 Otpadi iz poljoprivrede, hortikulture, akvakulture, umarstva, lova i ribolova, pripreme i prerade hrane

    03 Otpadi od prerade drveta i proizvodnje papira, kartona, pulpe, panela i nametaja

    04 Otpadi iz kone, krznarske i tekstilne industrije

    05 Otpadi od rafinisanja nafte, preiavanja prirodnog gasa i pirolitikog tretmana uglja

    06 Otpadi od neorganske hemijske prerade

    07 Otpadi od organske hemijske prerade

    08 Otpadi od proizvodnje, formulacije, snabdijevanja i upotrebe premaza (boje, lakovi i staklene glazure), lijepkovi, zaptivai i tamparske boje

    09 Otpadi iz fotografske industrije

    10 Otpadi iz termikih procesa

    11 Otpadi od hemijskog tretmana povrine i zatite metala i drugih materijala; hidrometalurgija obojenih metala

    12 Otpadi od oblikovanja i fizike i mehanike povrinske obrade metala i plastike

    13 Otpadi od ulja i ostataka tenih goriva (osim jestivih ulja i onih u poglavljima 05, 12 i 19)

    14 Otpadni organski rastvarai, sredstava za hlaenje i potisni gasovi (osim 07 i 08)

    15 Otpad od ambalae, apsorbenti, krpe za brisanje, filterski materijali i zatitne tkanine, ako nije drugaije specifikovano

    16 Otpadi koji nisu drugaije specifikovani u katalogu

    17 Graevinski otpadi i otpad od ruenja (ukljuujui i iskopanu zemlju sa kontaminiranih lokacija)

    18 Otpadi od zdravstvene zatite ljudi i ivotinja i/ili s tim povezanog istraivanja (iskljuujui otpad iz kuhinja i restorana koji ne dolazi od neposredne zdravstvene zatite)

    19 Otpadi iz postrojenja za obradu otpada, pogona za tretman otpadnih voda van mjesta nastajanja i pripremu vode za ljudsku potronju i korienje u industriji

    20 Komunalni otpadi (kuni otpad i slini komercijalni i industrijski otpadi), ukljuujui odvojeno sakupljene frakcije

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    8

    1.3. Politika EU u upravljanju otpadom

    EU je dokumentom Direktive 2008/98/EC o otpadu postavila osnovne koncepte i definicije vezane uz upravljanje otpadom te propisala osnovna naela upravljanja otpadom. Direktivom se utvruju mjere za zatitu ivotne sredine i zdravlja ljudi kojima se sprjeavaju ili umanjuju uinci proizvodnje i upravljanja otpadom i umanjuju sveukupni uinci koritenja resursa te poboljava efikasnost i upotreba.

    Direktivom je dana hijerarhija upravljanja otpadom i to:

    - prevencija nastajanja otpada - priprema za ponovno iskorienje otpada - recikliranje otpada - druge vrste tretmana otpada, npr. energetski tretman - deponovanje otpada.

    Prilikom primjene navedene hijerarhije upravljanja otpadom bitno je poduzeti mjere kojima se potiu rjeenja koja nude najbolji globalni ishod uz to manje tetnih uticaja na ivotnu sredinu i zdravlje ljudi. Takoer, treba uzeti u obzir da poveani trokovi koji mogu nastati primjenom reda prvenstva upravljanja otpadom u usporedbi s drugim nainom postupanja s otpadom ne budu nesrazmjerni te da postoji trite za dobijene materijale ili energiju ili da se takvo trite moe formirati.

    Ova Direktiva takoer definie i ciljeve kao to su:

    - do 2020. godine, pripremljenost za ponovnu upotrebu i recikliranje otpadnih materijala kao to su barem papir, metal, plastika i staklo iz domainstava, a po mogunosti i iz drugih izvora do mjere u kojoj su ti tokovi otpada slini otpadu iz

    domainstava, treba porasti na minimalno 50 % ukupne teine; - do 2020. godine, pripremljenost za ponovnu upotrebu, recikliranje i drugi nain

    povrata materijala, ukljuujui postupke zatrpavanja u kojima se otpad koristi kao zamjena za druge materijale, bezopasnog graevinskog otpada, iskljuujui materijal iz prirode utvren u kategoriji 17 05 04 na popisu otpada, treba porasti na minimalno 70 % teine.

    Direktivom 1999/31/EZ o deponovanju otpada definisano je sljedee:

    - postepeno smanjivanje koliine odlaganja biorazgradivog otpada na deponijama u odnosu na referentnu godinu.

    Upravljanje otpadom zasniva se na uvaavanju osnovnih naela zatite ivotne sredine i to:

    1) naelo zagaiva plaa proizvoa otpada, prethodni imaoc otpada odnosno

    imaoc otpada treba snositi trokove mjera upravljanja otpadom te je financijski odgovoran za provoenje sanacijskih mjera zbog tete koju je prouzrokovao ili bi je mogao prouzrokovati;

    2) naelo blizine tretman otpada treba obavljati u najblioj odgovarajuoj graevini ili ureaju u odnosu na mjesto nastanka otpada, uzimajui u obzir privrednu

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    9

    efikasnost i prihvatljivost za ivotnu sredinu; vrenje izbora lokacije postrojenja za tretman ili odlaganje otpada zavisi od lokalnih uslova i okolnosti, vrste otpada, njegove zapremine, naina transporta i odlaganja, ekonomske opravdanosti, kao i od mogueg uticaja na ivotnu sredinu; zajedniko upravljanje otpadom obezbjeuje se razvojem i primjenom zajednikih planova zasnovanih na ovoj Strategiji upravljanja otpadom.

    3) naelo samodovoljnosti upravljanje otpadom e se obavljati na samodovoljan nain omoguavajui nezavisno ostvarenje propisanih ciljeva, a uzimajui u obzir geografske okolnosti ili potrebu za posebnim graevinama za posebne kategorije otpada;

    4) naelo sljedivosti - utvrivanje porijekla otpada s obzirom na proizvod, ambalau i proizvoaa tog proizvoda kao i posjed tog otpada ukljuujui i tretman.

    1.4. Veza sa drugim stratekim dokumentima

    Strategija razvoja energetike Republike Srpske do 2030. godine iz 2012. godine predstavlja skup ciljeva i mjera za implementaciju politike Vlade RS u energetskom sektoru. Raena je po principima najbolje svjetske prakse, uvaavajui svjetska kretanja u energetici, energetsku politiku i zakonodavstvo Evropske Unije za sektor energetike, dokument Osnovne energetske politike Republike Srpske iz novembra 2008. te odreene stavove i preporuke nevladinih organizacija koje djeluju na podruju Bosne i Hercegovine (BiH). Strategija zatite prirode iz 2011. godine sadri akcije, planove, metode i itav niz mjera kojima e se jaati svijest o potrebi zatite prirode RS. Ona predstavlja osnovni akt kojim se u okviru RS i BiH utvruje politika i planira napredak u upravljanju prirodnim vrijednostima sa akcentom na prostorno odriv razvoj. Strategija zatite vazduha iz 2011. godine predstavlja osnovni akt kojim se u okviru RS utvruje politika i planira napredak u upravljanju kvalitetom vazduha. Ona podrava strateke ciljeve dugoronog drutvenog i privrednog razvoja RS kao i osnovne makroekonomske pravce razvoja, kao to su pribliavanje RS zapadnoevropskim integracijama, brzi porast investicija i izvoza u oblasti praenja kvaliteta i upravljanja kvalitetom vazduha, efikasno korienje domaih prirodnih resursa u skladu sa odranjem kvaliteta vazduha, efikasnije praenje stanja kvaliteta vazduha i dr. Strategija razvoja poljoprivrede u Republike Srpske do 2015. godine iz 2006. godine koja je koncipirana kao skup bazinih principa i predstavlja dokument koji utvruje ciljeve i projekciju dugoronog razvoja poljoprivrede RS, optimalno korienje agrarnih resursa, poveanje produktivnosti i konkurentnosti uzimajui u obzir zatitu ivotne sredine i odrivi razvoj.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    10

    Strategija hemijske bezbjednosti Republike Srpske od 2012. do 2016. godine iz 2012. godine izraena je kao podloga za uspostavljanje integralnog, efikasnog i racionalnog sistema bezbjednog upravljanja hemikalijama u skladu s propisima i praksom EU. Ekonomska politika Republike Srpske za 2015. godinu predstavlja dokument koji definie ciljeve ekonomske politike i osnovne sektorske politike Vlade RS u 2015. godini, sagledava makroekonomska kretanja u meunarodnom okruenju i RS, njihov meusobni utjecaj te daje projekcije makroekonomskih pokazatelja za iduu godinu.

    Prostorni plan Republike Srpske do 2015. godine je strateki razvojni dokument koji definie politiku ureenja prostora kao cjelovitog staranja o prirodnoj i izgraenoj cjelini. U pripremi su izmjene i dopune Prostornog plana RS do 2025. godine. Poglavlje o upravljanju otpadom definie infrastrukturu za upravljanje otpadom u prostoru, to je veoma vano radi sveobuhvatnog planiranja prostora.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    11

    2. ZAKONODAVNI OKVIR ZA UPRAVLJANJE OTPADOM

    2.1. Nacionalno zakonodavstvo u oblasti upravljanja otpadom

    Osnovni propisi vezani uz upravljanje otpadom koji su na snazi u RS su:

    Zakon o zatiti ivotne sredine (Slubeni glasnik Republike Srpske, broj 71/12, 79/15) - ovim zakonom ureuju se ztit ivotne sredine rdi njenog ouvnj, smnjenja rizik po ivot i zdravlje ljudi, te osigurnj i poboljnj kvlitet ivot, ztit svih element ivotne sredine, informisnje i pristup informcijm u oblsti ztite ivotne sredine, planiranje i zatita ivotne sredine, strateka procjena uticaja i procjena uticaja na ivotnu sredinu, postupak izdavanja ekolokih dozvola i spreavanje nesrea velikih razmjera, sistem eko-oznaavanja i upravljanje zatitom ivotne sredine, finansiranje aktivnosti u vezi sa ivotnom sredinom, odgovornost za tetu nanesenu ivotnoj sredini, kao i prava i obaveze pravnih i fizikih lica koja obavljaju djelatnosti utvrene ovim zakonom.

    Zakon o upravljanju otpadom (Slubeni glasnik Republike Srpske, broj 111/13) - ovim zakonom ureuju se: vrste i klasifikacija otpada, planiranje upravljanja otpadom, subjekti upravljanja otpadom, odgovornosti i obaveze u upravljanju otpadom, organizovanje upravljanja otpadom, upravljanje posebnim tokovima otpada, postupak izdavanja dozvola, prekogranino kretanje otpada, izvjetavanje o otpadu i baza podataka, finansiranje upravljanja otpadom, nadzor, kao i druga pitanja od znaaja za upravljanje otpadom. Upravljanje otpadom je djelatnost od opteg interesa to podrazumijeva sprovoenje propisanih mjera za postupanje sa otpadom u okviru sakupljanja, transporta, skladitenja, tretmana i odlaganja otpada, ukljuujui i nadzor nad tim aktivnostima i brigu o postrojenjima za upravljanje otpadom poslije zatvaranja.

    Zakon o komunalnim djelatnostima (Slubeni glasnik Republike Srpske, broj 124/11) - ovim zakonom utvruju se komunalne djelatnosti od posebnog javnog interesa i nain obezbjeivanja posebnog javnog interesa, organizacija obavljanja komunalnih djelatnosti i nain njihovog finansiranja. Kao komunalne djelatnosti od posebnog javnog interesa, u smislu ovog zakona, smatraju se: proizvodnja i isporuka vode, preiavanje i odvoenje otpadnih voda, proizvodnja i isporuka toplotne energije, zbrinjavanje otpada iz stambenih i poslovnih prostora, upravljanje javnim prostorima za parkiranje vozila, odravanje javnih toaleta, upravljanje kablovskim kanalizacijama za komunikacijske kablove i sisteme, trnika djelatnost, pogrebna djelatnost, dimnjaarska djelatnost, javni prevoz lica u gradskom i prigradskom saobraaju, ienje javnih povrina u naseljenim mjestima, odravanje, ureivanje i opremanje javnih zelenih i rekreacionih povrina, odravanje javnih saobraajnih povrina u naseljenim mjestima, odvoenje atmosferskih padavina i drugih voda sa javnih povrina, javna rasveta u naseljenim mjestima i djelatnost zoohigijene.

    Zakon o komunalnoj policiji (Slubeni glasnik Republike Srpske, broj 28/13) - ovim zakonom ureuje se organizovanje komunalne policije, obavljanje komunalno-inspekcijskog nadzora, nadlenost policije, radnopravni status komunalnog policajca, nain i postupak vrenja komunalno-inspekcijskog nadzora, obaveze i ovlaenja komunalnog policajca, prava

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    12

    i obaveze subjekta nadzora i druga pitanja od znaaja za obavljanje komunalno-inspekcijskog nadzora prema vaeim propisima na podruju RS.

    Postoji jo cijeli niz relevantnih zakona kao npr.: - Zakon o zatiti prirode (''Slubeni glasnik Republike Srpske'', broj 20/14) - Zakon o nacionalnim parkovima (''Slubeni glasnik Republike Srpske'', broj 75/10) - Zakon o zatiti vazduha (''Slubeni glasnik Republike Srpske'', broj 124/11) - Zakon o vodama (''Slubeni glasnik Republike Srpske'', broj 50/06, 92/09 i 121/12) - Zakon o ureenju prostora i graenju (''Slubeni glasnik Republike Srpske'', broj

    40/13) - Zakon o fondu i finansiranju zatite ivotne sredine (''Slubeni glasnik Republike

    Srpske'', broj 117/11)

    Iako je vidljivo da ve postoji izraena legislativa koja pokriva ili utie na podruje upravljanja otpadom u Republici Srpskoj, potrebno je u narednom periodu navedene propise uskladiti sa pravnom steevinom Evropske unije.

    2.2. Zakonodavstvo EU u oblasti upravljanja otpadom

    Okvir Evropske politike upravljanja otpadom ine sljedee Direktive:

    - Direktiva 2008/98/EZ Evropskoga parlamenta i Vijea o otpadu i ukidanju odreenih direktiva (SL L 312, 22. 11. 2008.)

    - Direktiva 2010/75/EZ Evropskoga parlamenta i Vijea o industrijskim emisijama (integrirano sprjeavanje i kontrola zagaenja) (SL L 334, 17. 12. 2010.)

    - Direktiva Vijea 1999/31/EZ o deponovanju otpada (SL L 182, 16. 7. 1999.) - Direktiva 2009/31/EZ Evropskog parlamenta i Vijea o geolokom skladitenju

    ugljikovog dioksida i o izmjenama i dopunama Direktive Vijea 85/337/EEZ, Direktiva Evropskoga parlamenta i Vijea 2006/60/EZ, 2001/80/EZ, 2004/35/EZ, 2006/12/EZ, 2008/1/EZ i Uredbe (EZ-e) br. 1013/2006 (SL L 140, 5. 6. 2009.)

    - Direktiva 2006/66/EZ Evropskog parlamenta i Vijea od 6. septembra 2006. o baterijama i akumulatorima i otpadnim baterijama i akumulatorima kojom se ukida Direktiva 91/157/EEZ (SL L 266, 26. 9. 2006.)

    - Direktiva 2004/12/EZ Evropskoga parlamenta i Vijea od 11. februara 2004. koja izmjenjuje i dopunjuje Direktivu 94/62/EZ o ambalai i ambalanom otpadu (SL L 047 18/02/2004.)

    - Direktiva 2000/53/EZ Evropskoga parlamenta i Vijea od 18. septembra 2000. o otpadnim vozilima (SL L 269, 21. 10. 2000.)

    - Direktiva 2012/19/EU Evropskog parlamenta i Vijea od 4. jula 2012. o otpadnoj elektrinoj i elektronikoj opremi (OEEO) (SL L 197, 24. 7. 2012.).

    - Direktiva 96/59/EC od 16. septembra 1996. godine o odlaganju polikloriranih bifenila i polikloriranih terfenila (PCB/PCT)

    - Direktiva komisije 94/67/EC od 16. decembra 1994. godine o spaljivanju opasnog otpada

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    13

    - Direktiva Vijea 94/31/EC od 27. juna 1994. godine koja nadopunjuje Direktivu 91/689/EEC o opasnom otpadu

    - Direktiva Vijea 91/689/EEC od 12. decembra 1991. godine o opasnom otpadu - Direktiva 75/439/EEC o zbrinjavanju otpadnih ulja izmijenjena i dopunjena

    direktivama 87/101/EEC, 91/692/EEC, 2000/76/EC - Direktiva 78/176/EEC o otpadu iz industrije u kojoj se koristi titan-dioksid, dopunjena

    Direktivama 82/883/EEC (dalje dopunjena uredbom 807/2003/EC), 83/29/EEC i 91/692/EEC (dalje dopunjena Uredbom 1882/2003/EC)

    - Direktiva 86/278/EEC o zatiti ivotne sredine, naroito tla, kada se mulj iz ureaja za preiavanje otpadnih voda koristi u poljoprivredi dopunjena Direktivom 91/692/EC i Uredbom (EC) 807/2003

    - Direktiva 2000/76/EC o spaljivanju otpada - Direktiva 87/217/EEC o spreavanju i smanjenju zagaenja ivotne sredine azbestom

    koja je dopunjena Direktivom 91/692/EC i Uredbom (EC) 807/2003 - Direktiva 2005/64/EC o homologaciji motornih vozila s obzirom na njihove ponovne

    upotrebljivosti, recikliranja i povrata i izmjene Direktive Vijea 70/156 / EEC. - Direktiva 2011/65/EC o ogranienju korienja odreenih opasnih tvari u elektrinoj i

    elektronskoj opremi. - Direktiva 2006/21/EC o upravljanju otpadom iz istraivanja i eksploatacije mineralnih

    sirovina koja dopunjuje direktivu 2004/35/EC

    Uz navedene Direktive, postoji jo cijeli niz Uredbi i Odluka Vijea Evropske unije i Evropske komisije kojima se propisuje: okvir upravljanja otpadom, postupanje s posebnim kategorijama otpada, poiljke, uvoz i izvoz te graevine za obradu i deponovanje otpada. Svakako valja napomenuti:

    - Odluku 97/640/EC od 22. septembra 1997. godine o odobrenju, u ime Zajednice, o izmjenama i dopunama Konvencije o nadzoru prekograninog kretanja opasnog otpada i njihova odlaganja (Basel konvencija), kao to je navedeno u Odluci III/1. konferencija stranaka.

    - Uredbu 2150/2002 o statistikim podacima o otpadu - Uredbu 1774/2002 o otpadu ivotinjskog porijekla - Uredbu (EZ-a) br. 1013/2006 Evropskog parlamenta i Vijea o poiljkama otpada (SL L

    190, 12.7.2006.), kako je zadnje izmijenjena i dopunjena Uredbom Komisije (EU-e) br. 255/2013 kojom se, u svrhu prilagoavanja naunom i tehnikom napretku, dopunjuju prilozi I.C, VII. i VIII. Uredbe (EZ-a) br. 1013/2006 Evropskog parlamenta i Vijea o poiljkama otpada (SL L 79, 21.3.2013.)

    - Uredbu 850/2004/EZ o dugotrajnim organskim zagaujuim materijama - Odluku Komisije 2000/532/EZ koja zamjenjuje Odluku 94/3/EZ koja donosi popis

    otpada u skladu s lankom 1. tokom (a), Direktive Vijea 75/442/EEZ o otpadu i Odluku Vijea 94/904/EZ koja donosi popis opasnog otpada u skladu s lankom 1. stavkom 4., Direktive Vijea 91/689/EEZ o opasnom otpadu (SL L 226,6.9.2000.)

    - Odluku Komisije 2011/753/EU o uspostavljanju pravila i metoda raunanja za provjeru potivanja ciljeva iz lanka 11(2) Direktive 2008/98/EZ Evropskog parlamenta i Vijea (SL L 310, 25.11.2011.).

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    14

    3. INSTITUCIONALNI OKVIR Upravljanje otpadom u RS u nadlenosti je Ministarstva za prostorno ureenje, graevinarstvo i ekologiju. Navedeno Ministarstvo priprema Strategiju upravljanja otpadom u saradnji sa drugim nadlenim ministarstvima i odjeljenjem nadlenim za zatitu ivotne sredine u jedinicama lokalne samouprave. Strategiju donosi Narodna skuptina RS na prijedlog Vlade RS, za period od deset godina.

    Nadleni subjekti za upravljanje otpadom su: - Vlada RS, - Ministarstvo nadleno za prostorno ureenje, graevinarstvo i ekologiju - Fond za zatitu ivotne sredine i energetsku efikasnost RS, - ostali.

    Vlada RS putem nadlenih organa i organizacija, obezbjeuje upravljanje otpadom na teritoriju RS. Ministarstvo nadleno za prostorno ureenje, graevinarstvo i ekologiju je nadleno da:

    - priprema Strategiju u saradnji sa nadlenim organima, - predlae Vladi pojedinane planove upravljanja otpadom, - prati stanje, koordinira i vri poslove upravljanja otpadom od znaaja za RS, - daje saglasnost na zajednike i lokalne planove upravljanja otpadom, - izdaje dozvole, saglasnosti i druge akte propisane ovim zakonom i - utvruje ovlaene organizacije u skladu sa ovim zakonom.

    Fond za zatitu ivotne sredine i energetsku efikasnost RS obavlja poslove koji se odnose na:

    - sakupljanje naknada za upravljanje posebnim tokovima otpada, - osiguravanje usluga sakupljanja i obrade otpada i koordinaciju uesnika

    sistema upravljanja otpadom, osim ako nije drugaije ureeno posebnim propisom,

    - voenje i auriranje baze podataka o upravljanju otpadom, - voenje podataka o koliinama otpada, ukljuujui sekundarne sirovine,

    razmjenu i stavljanje na raspolaganje tih podataka elektronskim putem, - izvjetavanje o upravljanju otpadom, - finansiranje pripreme, sprovoenja i razvoja programa, projekata i slinih

    aktivnosti u oblasti ouvanja, odrivog korienja, zatite i unapreivanja ivotne sredine, te u oblasti energetske efikasnosti i korienja obnovljivih izvora energije u skladu sa posebnim propisom i

    - druge poslove utvrene posebnim propisom. Jedinica lokalne samouprave (u ijoj je nadlenosti pruanje usluge upravljanja otpadom):

    - donosi lokalni plan upravljanja otpadom i zajedniki plan upravljanja otpadom, obezbjeuje uslove i brine se o njihovom sprovoenju,

    - ureuje, obezbjeuje, organizuje i sprovodi upravljanje komunalnim otpadom na svojoj teritoriji, u skladu sa posebnim propisom i

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    15

    - ureuje postupak naplate usluga u oblasti upravljanja komunalnim otpadom, u skladu sa posebnim propisom.

    Jedinica lokalne samouprave svojim aktom odreuje organe i slube nadlene za obavljanje navedenih poslova. Dvije ili vie jedinica lokalne samouprave zajedniki obezbjeuju i sprovode upravljanje otpadom, pod uslovima i na nain utvrenim zakonom, Strategijom i sporazumom jedinica lokalne samouprave. Sporazumom se ureuje: meusobna prava i obaveze u obezbjeivanju uslova za obavljanje djelatnosti i rad postrojenja za upravljanje otpadom na podrujima tih jedinica lokalne samouprave; prava i obaveze komunalnog preduzea, odnosno drugog pravnog ili fizikog lica u obavljanju te djelatnosti; nain donoenja odluka u sluaju nesaglasnosti jedinica lokalne samouprave o pojedinim pitanjima u vezi sa djelatnostima upravljanja otpadom, kao i druga pitanja od znaaja za organizaciju i sprovoenje upravljanja otpadom. Sporazum zakljuuje naelnik, odnosno gradonaelnik jedinica lokalne samouprave uz prethodnu saglasnost skuptine jedinica lokalne samouprave. U sluaju da dvije ili vie jedinica lokalne samouprave zakljue sporazum o zajednikom odlaganju otpada, iste se obavezuju da otpad sakupljen na svom podruju transportuju na zajedniku deponiju otpada, u skladu sa zakljuenim sporazumom i odredbama ovog zakona. Komunalna preduzea Komunalna preduzea javna ili privatna pruaju usluge upravljanja otpadom (sakupljanje komunalnog otpada iz domainstava i drugih izvora koja proizvode komunalni otpad, tretman komunalnog otpada kao i rukovodstvo nad mjestima za odvojeno sakupljanje otpada). Strune organizacije za ispitivanje otpada Strune organizacije vre ispitivanje otpada radi klasifikacije za prekogranino kretanje otpada, tretman i odlaganje, prema obimu ispitivanja za koje su akreditovane i rade izvjetaj o ispitivanju otpada.

    Republiki zavod za statistiku RS Republiki zavod za statistiku je republika upravna organizacija RS sa osnovnim zadatkom da proizvodi zvanine statistike podatke za sve kategorije korisnika, od Vlade i drugih organa, preko poslovnih sistema, naunih institucija, medija, do najire javnosti i pojedinaca.

    Republika uprava za inspekcijske poslove RS (Inspektorat RS) Republika uprava za inspekcijske poslove RS (Inspektorat RS) sastoji se od 13 inspekcija od kojih Urbanistiko-graevinska i ekoloka inspekcija vri nadzor nad primjenom propisa u oblastima urbanizma i graenja i zatite ivotne sredine.

    Ostali uesnici u upravljanju otpadom su proizvoai ili uvoznici proizvoda koji posle upotrebe postaju otpad, vlasnici otpada, odnosno proizvoai otpada, prevoznici otpada, kao i operateri postrojenja za sakupljanje otpada, tretman otpada i operateri deponije.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    16

    Druga nadlena Ministarstva su:

    Ministarstvo poljoprivrede, umarstva i vodoprivrede ima u nadlenosti poslove koji se obavljaju u okviru: Resora za poljoprivredu i ruralni razvoj, Resora za veterinarstvo, Resora umarstva i lovstva Resor za vodoprivredu.

    - Resor za poljoprivredu i ruralni razvoj obavlja aktivnosti iz oblasti zemljine politike, zatite ureenja i korienja poljoprivrednog zemljita, zatite i unaprjeenja zdravlja bilja od tetnih organizama, izdavanje dozvola za uvoz, proizvodnju i promet sredstava za zatitu bilja, i dr.

    - Resor za veterinarstvo obavlja poslove koji se odnose na organizovanje zdravstvene zatite ivotinja i obavljanje veterinarske djelatnosti, primjenu zoohigijenskih i tehnolokih mjera u uzgoju ivotinja i stoarskoj proizvodnji i zatiti ovjekove okoline u oblasti uzgoja i prometa ivotinja, proizvodnje i prometa proizvoda, sirovina i otpadaka ivotinjskog porijekla i stone hrane, i dr.

    - Resor umarstva i lovstva obavlja poslove vezane uz sprovoenje mjera zatite uma i divljai, izradu stratekih dokumenata, planova i programa za upravljanje umama i lovitima i dr.

    - Resor za vodoprivredu obavlja poslove uspostavljanja i voenja Informacionog sistema voda (GIS), voenje registra, pripremu strategija, programa kao i praenje i koordinaciju rada drugih organizacija uprave iz oblasti voda.

    Ministarstvo zdravlja i socijalne zatite izmeu ostalog obavlja poslove koji se odnose na upravljanje medicinskim otpadom.

    Ministarstvo industrije, energetike i rudarstva izmeu ostalog obavlja poslove koji se odnose na sakupljanje i primarnu preradu industrijskih otpadaka.

    U organizaciji tijela nadlenih za upravljanje otpadom pretpostavlja se znaajno: jaanje odjela za upravljanje otpadom u Ministarstvu za prostorno ureenje, graevinarstvo i ekologijui drugim relevantnim sredinjim tijelima dravne uprave, jaanje Fonda za zatitu ivotne sredine i energetsku efikasnost RS, jaanje tijela nadlenih za upravljanje otpadom na razini opina, gradova, regija unapreivanje horizontalne i vertikalne koordinacije izmeu svih tijela nadlenih za provoenje sistema upravljanja otpadom.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    17

    4. ANALIZA I OCJENA STANJA UPRAVLJANJA OTPADOM

    4.1. Teritorija i stanovnitvo

    RS jedan je od entiteta Bosne i Hercegovine, uz Federaciju BiH i Distrikt Brko. Proglaena je 9. januara 1992. godine, a kao entitet verifikovana je Dejtonskim mirovnim sporazumom. RS zauzima povrinu od oko 24.641 km2. Prema podacima Republikog zavoda za statistiku RS, u 2013. godini u svom sastavu ima 62 optine (od 2015. godine izdvajanjem od grada Doboja formirana je i optina Stanari). Najvei grad je Banja Luka to je ujedno i administrativni, privredni i kulturni centar RS. Prema Preliminarnim rezultatima popisa stanovnitva, domainstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013. godine, na teritoriji RS broj stanovnika iznosi oko 1,3 miliona (http://www.rzs.rs.ba).

    U tabeli 4.1/1 daju se osnovni podaci o RS Tabela 4.1/1 - Osnovni podaci o RS

    Povrina (ukupno) 24.858 km2

    Broj stanovnika (2014.) - procjena 1.421.310

    Gustoa stanovnitva 53,4 stanovnika/km2

    Broj domainstava (2013.) 414.847

    BDP ukupno (2014.) po stanovniku

    8,8 milijardi KM 6.191,47 KM/stanovniku

    Izvor: Popis stanovnitva 2013. i RZS RS

    U ovoj Strategiji razmatranje problematike upravljanja otpadom sagledava se prema regijama i jedinicama lokalne samouprave vezano uz koncept upravljanja svim vrstama otpada (tabela 4.1/2).

    http://www.rzs.rs.ba/

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    18

    Tabela 4.1/2 Podjela RS prema regijama i jedinicama lokalne samouprave (JLS) vezano uz koncept upravljanja svim vrstama otpada (na osnovu vaee prostorno-planske dokumentacije i dijelom aktuelne situacije na terenu)

    Red. br.

    Teritorija Jedinica lokalne samouprave

    (JLS) Broj stanovnika Broj domainstava

    1. Regija Banja Luka

    Banja Luka, Gradika, Kneevo, Kotor Varo, Laktai, Prnjavor, Srbac, elinac

    399.469 126.811

    2. Regija Bijeljina Bijeljina, Lopare, Ugljevik 147.769 44.719

    3. Regija Doboj

    Brod, Vukosavlje, Derventa, Doboj (ukljuena JLS Stanari), Donji abar, Modria, Pelagievo, Petrovo, Tesli, amac

    237.898 76.497

    4. Regija Gacko

    Berkovii, Bilea, Gacko, Istoni Mostar, Ljubinje, Nevesinje, Trebinje

    72.769 21.610

    5. Regija Mrkonji Grad

    Istoni Drvar, Jezero, Kupres, Mrkonji Grad, Petrovac, Ribnik, ipovo

    37.610 12.842

    6. Regija Prijedor

    Kozarska Dubica, Kostajnica, Krupa na Uni, Novi Grad, Otra Luka, Prijedor

    160.453 48.784

    7. Regija Foa

    Viegrad, Istona Ilida, Istoni Stari Grad, Istono Novo Sarajevo, Kalinovik, Novo Gorade, Pale, Rogatica, Rudo, Sokolac, Trnovo, Foa, ajnie

    128.068 42.237

    8. Regija Zvornik

    Bratunac, Vlasenica, Zvornik, Milii, Osmaci, Srebrenica, Han Pijesak, ekovii

    142.955 41.347

    UKUPNO: 1.326.991 414.847

    Izvor: Popis stanovnitva 2013.

    Budui da je lanom 19. Zakona o upravljanju otpadom data mogunost da skuptine dvije ili vie jedinica lokalne samouprave na ijem podruju ukupno ivi najmanje 200.000 stanovnika donesu, po pribavljenoj saglasnosti Ministarstva zajedniki plan upravljanja otpadom kojim se definiu zajedniki ciljevi u upravljanju otpadom u skladu sa Strategijom, postoji mogunost da neke od u tabeli 4.1/2 navedenih regija zajedniki u budunosti organizuju upravljanje otpadom na regionalnom nivou.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    19

    Stvarno stanje upravljanja otpadom u BiH pokazuje da postoji i meuentitetska saradnja u upravljanju otpadom (npr. optine eli i Teoak iz FBiH odlau otpad na sanitarnoj deponiji "Brijesnica" u Bijeljini ili optine Teanj, Doboj jug koje odlau otpad na deponiji u Doboju).

    Na slici 4.1/1 prikazuje se podjela RS prema regijama i jedinicama lokalne samouprave (JLS) vezano uz koncept upravljanja svim vrstama otpada.

    Slika 4.1/1 - Podjela RS prema regijama i jedinicama lokalne samouprave (JLS) vezano uz koncept upravljanja svim vrstama otpada.

    Postojee koliine otpada prema tokovima otpada i regijama (porijeklu) u RS, iznose se u tabeli 4.1/3.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    20

    Tabela 4.1/3 Postojee koliine otpada prema tokovima otpada i regijama (porijeklu) u RS

    Vrsta otpada

    Regija

    RS Banja Luka

    Bijeljina Doboj Foa Gacko Mrkonji

    Grad Prijedor Zvornik

    Koliina otpada u 2013. godini, t

    Komunalni otpad 92.896 32.603 29.429 17.306 9.746 4.557 33.050 23.933 243.520

    Industrijski otpad 60.971 12.490 44.776 11.185 6.630 5.157 17.636 309.123 467.968

    Medicinski otpad 1.379 145 441 296 123 18 324 139 2.865

    Ambalani otpad 8.124 1.649 5.048 1.451 858 667 2.329 1.907 22.033

    Otpadne baterije i akumulatori 12 4 7 4 2 1 5 4 39

    Stara vozila 6.628 2.452 3.947 2.125 1.207 624 2.662 2.372 22.017

    Stare gume 426 158 254 137 78 40 171 152 1.416

    Otpadna ulja i drugi zauljeni otpad 1.545 571 920 495 281 145 620 553 5.130

    Elektrini i elektronski otpad 2.197 813 1.308 704 400 207 882 786 7.297

    Graevinski i inertni otpad 22.580 8.353 13.447 7.239 4.113 2.126 9.070 8.081 75.009

    Otpad koji sadri azbest 10 4 6 3 2 1 4 4 32

    Otpad iz proizvodnje titan-dioksida 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00

    Otpadne fluorescentne cijevi koje sadre ivu 0,25 0,09 0,15 0,08 0,05 0,02 0,10 0,09 0,83

    Mulj iz ureaja za preiavanje otpadnih voda 2.574 952 1.533 825 469 242 1.034 921 8.550

    Otpad iz rudarstva, ekstraktivne industrije i energetike 2.487.230 14.288.162 7.478.934 1.133.386 8.572.927 218.893 10.982.353 9.568.439 54.730.324

    Poljoprivredni otpad i otpad iz umarstva 1.404.574 398.413 973.997 481.844 205.017 239.753 552.197 343.742 4.599.537

    Otpad ivotinjskog porijekla 8.211 1.682 5.222 1.506 893 694 2.375 1.986 22.569

    PCB otpad i drugi POPs otpad 22 8 13 7 4 2 9 8 74

    Ukupno, t: 4.099.379 14.748.459 8.559.282 1.658.513 8.802.750 473.127 11.604.721 10.262.150 60.208.381

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    21

    4.2. Komunalni otpad

    4.2.1. Podaci o koliinama otpada

    Na osnovu sakupljenih podataka, prosjena specifina koliina komunalnog otpada koja se stvara na podruju RS procjenjena je iznosom od oko 0,76kg komunalnog otpada po stanovniku na dan (raspon vrijednosti od 0,23 do 1,08 kg/st/dan, zavisno o razvijenosti optine i pokrivenosti uslugom sakupljanja otpada), odnosno oko 279kg komunalnog otpada po stanovniku godinje.

    Broj stanovnika od 1.326.991 proizvodi godinje oko 369.827 tona otpada.

    Slika 4.2.1/1 - Prikaz morfolokog sastava komunalnog otpada u Republici Srpskoj (Izvor: Analiza morfolokog sastava otpada i elementarna analiza pojedinih komponenti otpada koji se dovozi na deponiju Ramii'' finansiran od JP''DEP-OT''' i Fonda za zatitu ivotne sredine i energetsku efikasnost RS)

    Prema sastavu otpada najvei pojedinani udio vrstog komunalnog otpada ini organski otpad iz kuhinja i bata (oko 34 %, odnosno jedna treina), oko 56 % komunalnog otpada predstavljaju potencijal komponenti koje se mogu ponovno iskoristiti (reciklirati), a oko 10 % otpada predstavljaju ostale mijeane komponente te komponente koje je potrebno posebno preraditi (ivotinjski, elektronski otpad, ostalo).

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    22

    Udio opasnog otpada u komunalnom otpadu, a koji potie iz domainstava (tedne sijalice, baterije, kuanski elektronski aparati, sredstva za ienje itd.), procjenjuje se na oko 1 % ukupno proizvedenih koliina komunalnog otpada.

    4.2.2. Analiza postojeeg stanja

    Komunalni otpad je otpad iz domainstava (kuni otpad), kao i drugi otpad koji je zbog svoje prirode ili sastava slian otpadu iz domainstva. Procjena je da se u RS otpad organizovano sakuplja od oko 64 % domainstava od strane komunalnih preduzea. Problemi vezani uz upravljanje otpadom razlikuju se po jedinicama lokalne samouprave, a aktivnosti na uvoenju organizovanog sistema upravljanja otpadom se ne odvijaju istim intenzitetom s obzirom da uglavnom zavise o finansijskim mogunostima pojedinih jedinica lokalne samouprave. Iz tog razloga, jedino ekonomski opravdano rjeenje je formiranje zajednikih deponija na kojima bi se odlagao otpad sakupljen u vie jedinica lokalne samouprave, kao i drugih postrojenja za upravljanje otpadom, a ija e se prihvatljivost sagledati kroz izradu studija izvodljivosti. Postojei sistem reciklae nije dovoljno razvijen. Stepen odvojenog sakupljanja korisnih komponenti otpada (papir i karton, plastika, staklo, metal i dr.) je veoma nizak (oko 1,3 % preraenog otpada od ukupno sakupljene koliine komunalnog otpada). Dakle, najvei dio komunalnog otpada, oko 240.365 tona, odlae se na deponijama. Prema evidenciji nadlenog Ministarstva, za upravljanje pojedinim vrstama otpada za reciklau izdate su dozvole za upravljanje papirom i kartonom, upravljanje plastikom, upravljanje staklom te upravljanje metalima. Vei otkupljivai sekundarnih sirovina na podruju RS nalaze se u Doboju, Laktaima i Banja Luci. Otkupljene sekundarne sirovine se uglavnom izvoze na podruje Evropske unije i u Kinu.

    4.3. Opasni otpad

    4.3.1. Podaci o koliinama otpada

    Opasan otpad je otpad koji po svom porijeklu, sastavu ili koncentraciji opasnih materija moe prouzrokovati opasnost po ivotnu sredinu i zdravlje ljudi i ima najmanje jednu od opasnih karakteristika utvrenih posebnim propisima, ukljuujui i ambalau u koju je opasan otpad bio ili jeste upakovan. Opasni otpad nalazi se unutar svih 20 grupa prema katalogu otpada.

    Pouzdani podaci o koliini opasnog otpada koji se stvara na teritoriju RS ne postoje. Iako postoji zakonska obaveza izvjetavanja i dostavljanja podataka o otpadu, u praksi se to nedovoljno primjenjuje. Procjenjuje se da nastajanje opasnog otpada stagnira iz razloga smanjene privredne aktivnosti. Procijenjena koliina opasnog otpada koja je nastala u industriji RS procijenjena je iznosom od cca 9.066 t (cca 2% ukupno proizvedene koliine industrijskog otpada).

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    23

    4.3.2. Analiza postojeeg stanja

    U RS ne postoje centri za sakupljanje opasnog otpada niti jedna deponija opasnog otpada. Najveim dijelom proizvoai opasnog otpada privremeno skladite isti u svojim skladitima sve do njegove predaje specijalizovanim firmama za upravljanje opasnim otpadom koje isti najveim dijelom izvoze na zbrinjavanje ili daju ovlaenim firmama na preradu ili reciklau. Mali dio, oko 1%, se odlae na deponijama, meutim, pretpostavlja se da je navedeni procent deponovanja puno vei ako se uzmu deponije u krugu preduzea gdje isti nastaje. Prekogranino kretanje otpada vri se u skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom i drugim propisima. U skladu sa odredbama zakona, otpad za iji tretman ili odlaganje na ekoloki prihvatljiv i efikasan nain nema tehnikih mogunosti i postrojenja u RS, izvozi se. Najee se izvoze otpadne baterije i akumulatori, otpadna ulja i drugi zauljeni otpad, PCB i POPs otpad, otpad iz hemijske industrije kao i ostale specifine vrste opasnog otpada karakteristine za pojedine tehnoloke procese. Uvoz opasnog otpada je zabranjen, meutim, pojedine vrste opasnog otpada koje su potrebne kao sekundarne sirovine preraivakoj industriji u RS, u skladu sa ciljevima prerade tih otpada, mogu se uvoziti na osnovu dozvole koju izdaje Ministarstvo za prostorno ureenje, graevinarstvo i ekologiju. Uvoz takvog opasnog otpada moe se dozvoliti pod uslovom da postoji postrojenje za preradu tog otpada za iji rad je izdata dozvola, u skladu sa zakonom.

    4.4. Neopasni industrijski otpad

    4.4.1. Podaci o koliinama otpada

    S obzirom na nepostojanje adekvatne baze podataka vezane uz koliine otpada koje nastaju na teritoriju RS, sakupljeni podaci nisu dovoljno precizni. Prema sakupljenim podacima i izraenim analizama, procijenjuje se nastajanje industrijskog neopasnog otpada u RS u koliini od cca 459.000 tona.

    4.4.2. Analiza postojeeg stanja

    Najvea koliina industrijskog otpada nastaje u proizvodnji baznih metala, a slijede prerada drveta i sline djelatnosti te proizvodnja namjetaja, hrane i pia. Veina privrednih subjekata nema ekoloku dozvolu (61%), u privatnom je vlasnitvu (oko 92 %), prosjeno zapoljava oko 116 radnika razliitih stepena obrazovanosti, sa zastupljenosti oba pola. Upravljanje neopasnim industrijskim otpadom kod anketiranih preduzea najveim dijelom se oslanja na deponovanje (oko 56 %), a ostatak se uglavnom predaje ovlaenim firmama na preradu ili reciklau. Najvei dio koji se predaje na reciklau odnosi se na otpadne metale i plastiku, a zatim na otpadno staklo i papir i karton.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    24

    4.5. Posebni tokovi otpada

    4.5.1. Ambalani otpad

    Ambalani otpad je svaka ambalaa ili ambalani materijal koji se ne moe iskoristiti u prvobitne svrhe, osim ostataka materijala nastalih u proizvodnji ambalae (proizvodni ostaci), koji se ne smatraju ambalanim otpadom. Ambalanim otpadom, koji nastaje u domainstvima i u drugim izvorima slinim kunom ambalanom otpadu, upravljaju komunalna preduzea. Ambalani otpad nastaje i u proizvodnji, maloprodaji i sl., a sakuplja se putem sistema koji ne organizuju komunalna preduzea. Prema Katalogu otpada ambalani otpad je definisan indeksnim brojem 15 00 00. Podacima o koliinama sakupljenog ambalanog otpada raspolau Republiki zavod za statistiku RS i Fond za zatitu ivotne sredine i energetsku efikasnost RS. Prema raspoloivim podacima, optine i gradovi u kojima se sakuplja ili postoji inicijativa za sakupljanje ambalanog otpada od domainstava predstavlja podruje od oko 752.633 stanovnika, odnosno oko 57 %. Koliina ambalanog otpada od domainstava sakupljena od strane komunalnih preduzea iznosi oko 1.648 tona, dok koliina ambalanog otpada koji ne potijee iz domainstava iznosi oko 21.659 tona. Ukupna koliina u 2013. godini iznosi oko 23.307 tona od ega je udio ambalae zagaene opasnim materijalima u prijavljenim koliinama manji od 0,1 %. Udjeli ambalanih materijala u otpadnoj ambalai koji ne potiu iz izvora domainstva, prikazani su na slici 4.5.1/1.

    Slika 4.5.1/1 Udjeli ambalanih materijala u otpadnoj ambalai bez domainstava

    U ambalanom otpadu iz domainstava, najvei udio predstavlja ambalana plastika, budui da u odvojenom sakupljanju papira i kartona od domainstava, preteni dio predstavlja otpadni papir i veoma mali dio otpadne ambalae od papira i kartona. Prosjena godinja

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    25

    koliina sakupljenog ambalanog otpada iz domainstava na nivou gradova i optina u RS u kojima se provodi odvojeno sakupljanje, procjenjuje se na oko 2,2 kg po stanovniku RS. Gledajui ukupno sakupljene koliine ambalanog otpada u RS, procijenjena prosjena godinja koliina ambalanog otpada iz domainstava i privrede po stanovniku RS iznosi oko 17,6 kg po stanovniku RS. Prema procijenjenom sastavu komunalnog otpada iz domainstava (slika 4.5.1/1), te izdvojenih koliina ambalanog otpada u 2013. godini koja se proizvede na podruju RS (u prosjeku oko 90 kg), oko 6,9 % ukupno stvorenog papira i oko 3,6 % ukupno stvorene plastike se reciklira.

    4.5.2. Otpadne baterije i akumulatori

    Baterije ili akumulatori predstavljaju izvor elektrine energije koja nastaje hemijskim reakcijama. Mogu se sastojati od jedne ili vie primarnih baterijskih elija, koje se ne mogu puniti, ili jedne ili vie sekundarnih baterijskih elija koje se mogu puniti. Otpadne baterije i akumulatori se prema Katalogu otpada klasifikuju u opasan otpad, indeksni brojevi 16 06, i to od 01 do 06. Precizni podaci o koliinama proizvedenih otpadnih baterija i akumulatora ne postoje budui da su podaci o sastavu komunalnog otpada nedovoljno precizni, odnosno organizacija odvojenog sakupljanja predmetnog otpada nije dovoljno razvijena. Koliina otpadnih baterija i akumulatora koja se prijavljuje kao odvojeno sakupljena iznosi oko 30 t/god. Uzimajui u obzir procjenu da u mijeanom komunalnom otpadu koji se deponuje, udio baterija i akumulatora iznosi oko 0,01 %, to znai da u RS u domainstvima jo u mijeanom komunalnom otpadu preostaje oko 39 tona otpadnih baterija i akumulatora. Sagledavajui broj registrovanih vozila u RS, prosjeni vijek trajanja i teinu akumulatora, procjenjuje se godinje nastajanje od oko 1.100 t otpadnih akumulatora. To znai da je ukupni potencijal otpadnih baterija i akumulatora u RS oko 1.169 t godinje.

    4.5.3. Otpadna ulja i drugi zauljeni otpad

    U otpadna ulja ubrajaju se sva mineralna ili sintetika ulja ili maziva koja su neupotrebljiva za svrhu za koju su prvobitno bila namijenjena (npr. hidraulina ulja, motorna, turbinska ulja ili druga maziva, brodska ulja, ulja ili tenosti za izolaciju ili prenos toplote, ostala mineralna ili sintetika ulja, kao i uljni ostaci iz rezervoara, mjeavine ulje-voda i emulzije). Otpadno jestivo ulje je ulje koje nastaje obavljanjem ugostiteljske i turistike djelatnosti, u industriji, trgovini i drugim slinim djelatnostima. Prema Katalogu otpada, otpadna ulja se nalaze u vie grupa, ali su najveim dijelom obuhvaena indeksnim brojevima unutar grupe 13, dok su otpadna jestiva ulja obuhvaena indeksnim brojem 20 01 25. U RS ne postoje pouzdani podaci o koliinama proizvedenih otpadnih ulja. Prema podacima iz Izvjetaja o stanju ivotne sredine u Bosni i Hercegovini 2012., procjenjuje se da se na podruju BiH godinje potroi maziva u industriji i saobraaju izmeu 22.000 i 23.000 tona. Uz pretpostavku da se moe sakupiti oko 60% otpadnog maziva, procjenjuje se da na

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    26

    podruju RS godinje nastaje oko 5.131 tona otpadnih ulja i drugog zauljenog otpada. Godinje se prijavljuje ukupna koliina otpadnih ulja i zauljenog otpada u koliini od oko 839t godinje, to iznosi oko 16 % od ukupnih koliina.

    4.5.4. Stare gume

    Stare gume su gume od motornih vozila (automobila, autobusa, kamiona, motocikala i dr.), poljoprivrednih i graevinskih maina, prikolica, vuenih maina i sl., koje vlasnik odbacuje ili namjerava da odbaci zbog oteenja, istroenosti, isteka roka trajanja ili drugih razloga. Stare gume klasifikovane su u grupu otpada sa indeksnim brojem 16 01 03 prema Katalogu otpada. Ne postoje pouzdani podaci o koliinama starih guma koje je tokom jedne godine potrebno preraditi. Koliina starih guma koje se prijavljuju iznosi oko 89 t godinje. U vezi sa brojem registrovanih vozila i prosjenim radnim vijekom trajanja autogume, pretpostavlja se nastajanje od oko 1.415 t godinje starih guma u RS.

    4.5.5. Stara vozila

    Stara vozila su motorna vozila ili djelovi vozila koja se zbog oteenja, dotrajalosti ili nekog drugog uzroka odbacuju. Ova vrsta otpada se prema Katalogu otpada klasifikuje u grupu sa indeksnim brojem otpada 16 01. U RS je registrovano oko 330.000 vozila. Koliina registrovanih vozila biljei trend stalnog porasta (oko 10.000 komada na godinjem nivou). Veina registrovanih vozila je starija od 10 godina. Ne postoje pouzdani podaci o koliinama starih vozila koje je tokom jedne godine potrebno preraditi. Koliina starih vozila koja se prijavljuju iznosi oko 28 t godinje. Uz prosjeni vijek vozila kada se isto mijenja i prosjenu teinu vozila, procjenjuje se da u RS nastaje oko 22.018 t starih vozila godinje.

    4.5.6. Elektrini i elektronski otpad

    Elektrini i elektronski otpad (EE otpad) je u kategoriji koliinski najbre rastuih vrsta otpada. ine ga otpadni aparati iz domainstva (televizori, radio i video aparati, bijela tehnika, itd.). Veina EE otpada se smatra opasnim otpadom zbog opasnih komponenti koje sadri. Metali kao to su bakar (Cu), aluminij (Al), srebro (Ag), zlato (Au) koji se nalaze u ovom otpadu, mogu se izdvajati i reciklirati. EE otpad se prema Katalogu otpada klasifikuje u grupe 16 02 i 20 01. Pouzdani podaci o koliinama proizvedenog EE otpada u RS ne postoje. Godinje se prijavljuje ukupna koliina od oko 67 t. Prema izvjetaju o stanju ivotne sredine u BiH, godinja koliina EE otpada koju proizvede prosjeni stanovnik BiH iznosi oko 5,5kg godinje. Prema navedenom, procijenjeno je da u RS godinje nastaje oko 5.400 t elektrinog i oko 1.900 t elektronskog otpada (ukupno oko 7.300 t EE otpada).

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    27

    4.5.7. Otpadne fluorescentne cijevi koje sadre ivu

    Ova vrsta otpada se klasifikuje u kategoriju elektrinog i elektronskog otpada. Ova vrsta otpada je opasan otpad zbog sadraja ive i tehnoloki je neizbjeni sastojak u dozvoljenim koliinama. Zato se ove sijalice ne smiju odlagati zajedno sa komunalnim otpadom, ve ih treba odvojeno sakupljati i predavati na preradu ili reciklau. Fluorescentne i druge tedne sijalice u EU se postepeno povlae iz proizvodnje i prodaje. Prema Katalogu otpada, otpadne fluorescentne cijevi se klasifikuju sa indeksnim brojem 20 01 21*. Pouzdanih podataka o koliini otpadnih fluorescentih cijevi koje sadre ivu nema. Na bazi ukupno prijavljenih koliina ovog otpada, procjenjuje se da u RS nastaje ukupno oko 0,83 t godinje otpadnih fluorescentnih cijevi koje sadre ivu.

    4.5.8. Medicinski otpad

    Medicinski otpad je otpad koji nastaje pruanjem zdravstvenih usluga i vrenjem naunih istraivanja i eksperimenata u oblasti medicine (infektivni, patoloki, hemijski, toksini ili farmaceutski otpad, kao i citotoksini lijekovi, otri instrumenti itd.). Prema Pravilniku o kategorijama otpada sa katalogom RS medicinski otpada spada u grupu 18 otpadi od zdravstvene zatite ljudi i ivotinja i/ili s tim povezanog istraivanja (izuzev otpada iz kuhinja i restorana koji ne dolazi od neposredne zdravstvene zatite). Prema statistikim podacima Svjetske zdravstvene organizacije (WHO, Safe management of wastes from health-care activities, second edition, 2014.), struktura medicinskog otpada je procijenjena tako da oko 15 % predstavlja opasni i oko 85 % neopasni medicinski otpad. Struktura medicinskog otpada koja se na bazi raspoloivih podataka moe uzeti kao mjerodavna, je sljedea: komunalni otpad 85,53 %, patoloki i infektivni otpad 13,50 %, hemijski i farmaceutski otpad 0,15 %, otri predmeti i lancete 0,58% , specijalni opasni otpad (citostatici) 0,23 %. Sagledavajui izvore medicinskog otpada, kao npr. Univerzitetska bolnica Kliniki centar Banja Luka, regionalne bolnice, zavodi, odnosno optinski domovi zdravlja te brojne druge specijalizovane zdravstvene ustanove i apoteke, a na bazi provedenog anketiranja zdravstvenih ustanova u Republici Srpskoj, procijenjena je prosjena specifina koliina medicinskog otpada u iznosu od oko 2,16 kg po stanovniku godinje, odnosno prosjeno 1,34kg po krevetu na dan (1,15-1,52 kg/krevetu/dan), od ega oko 0,20 kg po krevetu na dan opasnog medicinskog otpada, odnosno, oko 0,17 kg po krevetu na dan infektivnog i potencijalno infektivnog otpada. Za poreenje s koliinama iz regiona, ukupna koliina medicinskog otpada u FBiH iznosi oko 2,2 kg po stanovniku godinje, odnosno 1,8 kg po krevetu na dan u Republici Srbiji. Prema navedenom, procijenjena ukupna koliina medicinskog otpada koja se stvara u RS iznosi cca 2.865 t. U navedenoj koliini opasni otpad uestvuje s oko 15 % (cca 430 t godinje).

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    28

    Putem upitnika poslanog zdravstvenim ustanovama prepoznati su mnogi problemi u upravljanju medicinskim otpadom. Prepoznate su potekoe u evidentiranju raznih vrsta sakupljenog medicinskog otpada, kao i upravljanja opasnim medicinskim otpadom. Neki od problema su nedovoljan broj ovlaenih sakupljaa medicinskog otpada, neredovitost odvoza sakupljenih koliina, visoka cijena zbrinjavanja medicinskog otpada, nedovoljan broj potrebne opreme za tretman infektivnog otpada (sopstveni tretman infektovnog otpada pomou autoklava, sa ili bez drobilice, u veim zdravstvenim ustanovama u Banjoj Luci, Doboju, Bijeljini) i dr.

    4.5.9. Otpad ivotinjskog porijekla

    Otpad i nusprodukti ivotinjskog porijekla nastaju u klaonicama, pogonima za preradu mesa, ribe i drugim objektima za uzgoj i dranje ivotinja i preraevina (hladnjae, stovarita, tale, zooloki vrtovi i dr.), prodavnicama, ugostiteljskim i drugim objektima javne prehrane, kao i uginule ivotinje sa javnih povrina. Otpad ivotinjskog porijekla nastaje i u veterinarstvu. Otpad ivotinjskog porijekla prema Katalogu otpada se klasifikuje u grupe otpada 02, 04 i 18 02. Nema pouzdanih podataka o koliinama otpada ivotinjskog porijekla. Na bazi vaganja ove vrste otpada na zajednikim deponijama u Banja Luci i Bijeljini, kao i istorijski registrovanih podataka u posljednjih nekoliko godina, godinja koliina registrovanog otpada ivotinjskog porijekla u RS procjenjuje se sa iznosom od cca 11.700 t/god. Procjena ukupnih koliina otpada ivotinjskog porijekla je bazirana na podacima o stonom fondu, prosjenim uginuima u uzgoju (cca 7.200 tona), prosjenoj koliini otpada iz preraivake industrije i drugih neregistrovanih izvora (cca 14.600 tona), te procjeni uginulih kunih ljubimaca i ivotinja sa javnih povrina (psi, make i dr.; cca 700 tona). Dakle, u RS nastaje godinje ukupno oko 22.500 tona ivotinjskog otpada.

    4.5.10. Poljoprivredni otpad i otpad iz umarstva

    Poljoprivredni otpad nastaje u ratarstvu, voarstvu i stoarstvu, ribarstvu i lovstvu. Otpad iz umarstva nastaje odravanjem i iskoritavanjem uma. Radi se o otpadu koji ima karakteristike poljoprivrednog otpada, a jednim dijelom se prijavljuje u okviru preraivake industrije, a drugim dijelom (koji ostaje na mjestu nastanka njive, ume i dr.) pod navedenom oblasti (poljoprivreda i umarstvo). Ovaj drugi dio koji uglavnom ostaje na mjestu nastanka, procijenjen je na bazi podataka iz regijona. Poljoprivredni otpad i otpad iz umarstva je klasifikovan u grupu otpada 02 01. Ukupna povrina njiva i bati za ratarsku, povrtlarsku i voarsku proizvodnju u Republici Srpskoj iznosi oko 580.270 ha. Ukupna povrina obrasla umama u Republici Srpskoj iznosi oko 1,05 miliona ha, a posjeena bruto drvna masa procjenjuje se s oko 2,85 miliona m3. Ukupni stoni fond u Republici Srpskoj prema vrstama prikazan je u tabeli 4.5.10/1.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    29

    Tabela 4.5.10/1 - Ukupni stoni fond u Republici Srpskoj prema vrstama

    Vrsta Broj

    Goveda 165.642

    Konji 10.540

    Koze 18.965

    Ovce 77.329

    Svinje 191.390

    ivina 6.978.761

    (Izvor: RZS RS)

    Pouzdanih podataka o koliini poljoprivrednog otpada i otpada iz umarstva u RS nema s obzirom da se veliki dio ostataka iskoritava u daljoj proizvodnji. Prema procjenama iz regiona i veliini poljoprivrednih povrina i stonog fonda, moe se procijeniti da u RS godinje nastaje oko 4,59 miliona tona navedenog otpada (tabela 4.5.10/2). Otpad iz prehrambene preraivake industrije, kao i drvopreraivake industrije je, ukljuen u stavku industrijski otpad. Tabela 4.5.10/2 Procjena koliine poljoprivrednog otpada i otpada iz umarstva

    Poljoprivredni otpad i otpad iz umarstva

    Koliina otpada, t/god

    Stoarstvo 3.120.000

    Ratarstvo, voarstvo i sl. 809.000

    umarstvo 671.000

    UKUPNO: 4.590.000

    Ukupna koliina ivotinjskih fekalija, urina i ubriva koja se prijavljuje iznosi oko 14.500t godinje, a otpada biljnog porijekla oko 5.000 t godinje. Ukupno gledajui, kao otpad iz poljoprivrede i umarstva prijavljuje se oko 0,4 % od ukupne proizvedene koliine. Dio ostataka iz ratarske proizvodnje se iskoritava u stoarstvu kao stelja, dio se ostavlja na poljima i zaorava, a manji dio se koristi u proizvodnji energije. U stoarstvu najveu stavku predstavljaju ekskrementi (ivotinjske fekalije i mokraa) koji sa steljom stvaraju organsko ubrivo koje se koristi uglavnom u ratarstvu. Otpad iz umarstva ostaje u umi budui da je biorazgradiv.

    4.5.11. Mulj iz ureaja za preiavanje otpadnih voda

    Preiavanjem otpadnih voda iz domainstava i gradova, kao i industrijskih otpadnih voda nastaje otpadni mulj. Otpadni mulj moe nastajati na samim ureajima, kao i u septikim jamama i slino. Prema Katalogu otpada, otpadni mulj iz preistaa otpadnih voda iz domainstava i gradova se klasifikuje indeksnim brojem 19 08 05, a mulj od obrade industrijskih otpadnih voda indeksnim brojevima 19 05 11-14. Procjenjuje se da je u RS prikljueno oko 18 % stambenih i poslovnih jedinica na kanalizacioni sistem. Od ukupne koliine otpadnih voda u Republici Srpskoj (domainstva, industrija, poljoprivreda, umarstva i dr.), koje se procjenjuju na oko 30,3miliona m3, isputa se oko

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    30

    3,7% preienih otpadnih voda. U Republici Srpskoj postoje preistai otpadnih voda iz domainstava i gradova u optinama Bilea i elinac te gradu Trebinju. Ureaj u optini elinac nije u funkciji. U izgradnji je preista otpadnih voda u gradu Bijeljini. Na zajednikoj deponiji Ramii" u Banja Luci otvoren je novi preista procjednih voda sa deponije. Preista otpadnih voda postoji i na zajednikoj deponiji Brijesnica u Bijeljini. Koliina mulja sa ureaja za preiavanje otpadnih voda od domainstava i gradova koja se prijavljuje iznosi oko 54 t godinje, a koliina mulja od obrade industrijskih otpadnih voda koja se prijavljuje iznosi oko 8.496 t godinje.

    4.5.12. Graevinski i inertni otpad

    Graevinski i inertni otpad nastaje kod proizvodnje graevinskih proizvoda ili poluproizvoda, graenja, ruenja ili rekonstrukcije graevina. Sastav graevinskog otpada je: materijal od iskopavanja 75% (ukljuujui i iskopanu zemlju sa zagaenih lokacija), otpad od ruenja i graenja 15-25%, asfalt, katran i beton 5-10%. Najveim dijelom (95%) je inertni otpad (otpad od keramike, ruenja zgrada, buka, gips, razbijeni beton, gvoe, elik, ostali metali, drvo, plastika, papir i dr.), a manjim opasan otpad (npr. asfaltno vezivo ili otpad koji sadri azbest, to trai posebnu kontrolu i obradu). Graevinski i inertni otpad se prema Katalogu otpada klasifikuje u grupu 17. Ne postoji sistematsko praenje karakteristika i tokova graevinskog otpada, a velike koliine gorivog otpada (drvenog, papirnatog i plastinog otpada) koji nastaje prilikom graenja, se najee spaljuju na mjestu graenja. U zavisnosti od privrednih aktivnosti u RS se godinje prijavi oko 31.500 t zemlje i otpada od iskopavanja. Prema podacima o vaganjima ove vrste otpada na zajednikoj deponiji "Ramii" u Banja Luci, u 2013. godini je, sa podruja banjaluke regije, na deponiju dovezeno i evidentirano 7.966 tona graevinskog otpada. Procjenjuje se da je u navedenoj koliini prosjena specifina koliina graevinskog i inertnog otpada banjaluke regije oko 20 kg po stanovniku godinje. Pretpostavlja se da navedena evidentirana specifina koliina graevinskog otpada predstavlja oko 35% ukupnih koliina koje se godinje proizvedu. Prema procjeni, godinje se stvara cca 75.000 tona navedenog otpada.

    4.5.13. Otpad koji sadri azbest

    Otpadni azbest je svaka supstanca ili predmet koji sadri azbest i azbestna vlakna, azbestnu prainu nastalu emisijom azbesta u vazduh kod obrade azbesta ili supstanci, materijala i proizvoda koji sadre azbest koje vlasnik odbacuje, namjerava ili mora odbaciti. Razlikuju se slijedee vrste azbestnog otpada: vrsto vezani azbestni otpad graevinski otpad koji sadri azbest i preteno neorganske materije (npr. azbestno cementni proizvodi kao to su fasadne i krovne ploe, cijevi za vodosnabdijevanje, zatim azbest koji je nanesen na tkanine ili karton metodama otvdnjavanja i sl.); vrsto vezani azbestni otpad graevinski otpad koji sadri preteno organske materije nastale u postupcima prerade azbesta (kao to su materijali

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    31

    zagaeni azbestom npr. podne obloge koje sadre azbest, zatim spojni kitovi, brtvene mase); slabo vezani azbestni otpad izolacijski materijali koji sadre azbest (kao to su trake i odjea za zatitu od visokih temperatura, vatrootporne ploe, estice praine iz filtera, lake graevinske ploe i sl.). Prema Katalogu otpada otpad koji sadri azbest se nalazi u vie grupa, i to 06, 10, 15, 16 i 17. Prema evidencijama, ova vrsta otpada se ne prijavljuje, pa nema pouzdanih podataka. Na bazi podataka sa slinih podruja u regionu, koliina otpada koji sadri azbest, a koji se odlae na deponijama procjenjuje se na oko 32 t godinje.

    4.5.14. Otpad iz rudarstva, ekstraktivne industrije i energetike

    Otpad koji nastaje vaenjem ruda i kamena predstavlja najveu stavku u ukupnoj koliini nastalih vrsta otpada u Republici Srpskoj (oko 88,5 %). Otpad iz rudarstva i ekstraktivne industrije prema Katalogu otpada je klasifikovan u grupu otpada 01, a otpad iz enegetike u grupu 10. U RS znaajni rudnici uglja su Ugljevik, Ugljevik Istok 2, Gacko, Stanari (Doboj), Miljevina (Foa) i Ljeljani (Novi Grad). Ukupna proizvodnja u navedenim rudnicima uglja iznosi oko 4miliona t godinje. U vezi sa rudnicima uglja, treba da se naglasi da se isti koriste kao izvor goriva za proizvodnju elektrine energije u termoelektranama (RiTE Ugljevik, RiTE Gacko) koje u svom sklopu imaju i deponije pepela i ljake. U izgradnji su TE Stanari kod Doboja i II. faza TE Gacko. Od rudnika za vaenja metala znaajni su rudnici eljezne rude u Prijedoru, rudnik boksita Mrkonji Grad, rudnik olova i cinka Sase (Srebrenica), rudnik boksita u Srebrenici i dr. Vea jalovita su flotacijsko jalovite rudnika Sase (Srebrenica), jalovite rudnika eljezne rude Omarska i jalovite naputenog rudnika azbesta Delia brdo (Petrovo). Takoe, raireno je i vaenje kamena (tehniki graevinski kamen, arhitektonsko-graevinski kamen, granit, karbonatna sirovina, kvarcit itd), ljunka i pijeska, te gline (npr. rudnik bentonita ipovo). U ekstraktivnu djelatnost se ubraja i eksploatacija mineralne, termomineralne, alkalne i hiperalkalne vode, pitke vode i dr.). to se tie energetskog sektora, treba da se naglasi problem plutajueg otpada (uglavnom plastika i drvo) koji se u koritima rijeka sakuplja na podruju hidroelektrana, npr. na HE Viegrad dolazi otpad s teritorija izvan RS. Sline probleme sa plutajuim otpadom ima i HE Boac. Procjenjuje se da u RS godinje nastaje oko 58 miliona tona otpadne jalovine od vaenja ruda i kamena te oko 1,5 miliona tona pepela i ljake iz temolelektrana. Prema podacima sa terena (TE Gacko i TE Ugljevik), u termoelektranama na ugalj nastaje godinje cca 750.000 tona pepela i cca 210.000 tona ljake. Pepeo u TE Gacko se odlae u posebnim kasetama izolovanim folijom (povrina dvije zapunjene kasete je 300.000 m2, a poela se koristiti nova kaseta povrine 85.000 m2). U TE Ugljevik, ljaka i pepeo se mijeaju sa oko 1.480 m3/god. otkrivke i odlau na lokaciji.

  • Nacrt Strategije upravljanja otpadom u Republici Srpskoj za period 2016. 2025. godine NACRT

    32

    4.5.15. Otpad iz proizvodnje titan dioksida

    U RS nema proizvodnje titan-dioksida pa nema ni otpada iz njegove proizvodnje. U pravilu, titan-dioksid je pigment, inertan je i koristi se kao bijelilo u mnogim industrijama, od prehrambene i kozmetike, pa sve do industrije boja i dr.

    4.5.16. PCB otpad i drugi otpad kontaminiran dugotrajnim organskim zagaujuim materijama (POPs otpad)

    U PCB i drugi POPs otpad, ubraja se otpad koji je kontaminiran dugotrajnim or