Mia, Morten og Miljet

  • Published on
    12-Mar-2016

  • View
    220

  • Download
    2

DESCRIPTION

Ma og Morten engasjerer seg etter en diskusjon om forbruk, kildesortering og gjenvinning. Nynorskutgave.

Transcript

  • MIA, MORTEN OG miljet

    Miljskule 3

  • EndElEg hEimE att?

    Eg har vorE p Ein lang, finflytur: CapE town, KolKata, BangKoK,

    SydnEy, SuraBaja, ulan Bator, ChiCago, montEvidEo.

    Kor mangE tonn Co2 har du ydElagt

    jorda mEd?vi KjptE

    miljKvotE.

    vi Kan iKKjE fortSEtjE Som fr.

    jorda tolEr dEt iKKjE!

    jammEn, Eg fr aldri SjanSEn att. onKEl og tantE

    BEtaltE turEn.

    Ein plaStKorK!

    Kva SKal du mEd han?

    plaSt Kan BruKaSt om att. Bra for miljEt.

    vi druKnar i KlimaproBlEm. og du Samlar p Ein litEn plaStKorK?!

  • jammEn, Eg fr aldri SjanSEn att. onKEl og tantE

    BEtaltE turEn.

    Eg vErt hEilt fortvila ovEr Kva vi

    mEnnESKE driv mEd ...

    nytt, nytt, nytt!

    KaSt!

    Kvifor iKKjE liKE godt KaStE KlEda i

    ButiKKEn? S SlEpp dEi BErE KlEda hEim?

    vaKSnE flyg til mtE Kvar dag. dEi vErt

    S SlitnE at dEi flyg ovEr hEilE vErda for

    KvilE SEg.

    ting ting ting ting ting ting ting

    ting ting ....

    ingEn dag utan Krig.

    for Ei vErd vi lEvEr i ...

    og du Samlar p BruSKorKar! tEnKjEr du iKKjE litt Smtt?

    til land EttEr land EttEr land mEd varEr og varEr og varEr

  • Bli mEd inn til mEg. Eg SKal viSE dEg noKo. vi haddE Ei oppgvE p SKulEn mEdan du var

    BortE. om KlimaEt.

    oK. S SKal Eg viSE dEg

    noKo EttErp.

    dEt Blir varmarE p jorda. dEt gr

    iKKjE Bra. lES hEr.

    DRIVHUSEFFEKTENatmosfren vert ofte samanlik-na med eit drivhus. Sola sender energi til jorda, som vert varma opp. jorda sender det meste av varmen ut i verdsrommet att. men ein stor del av desse varmestrlane fr jorda vert fanga opp av skyer og gassar i atmosfren, og dette frer til ekstra oppvarming av bakken. det er bra, for elles ville det ha vore veldig kaldt p jorda.

    DET VERT VARMAREdrivhuseffekten er ei rsak til at vi kan leve p jorda. Balansen mellom livet p jorda og atmosfren er utvikla over lang tid. det nye som har skjedd, er at vi menneske lagar for mykje av dei gassane som fangar varme. temperaturen stig. levekra til menneska, plantene og dyra p jorda vert no endra s fort at det er stor fare for skadar. arter kan bli utrydda. nokre stader fr

    meir flaum, andre stader meir trke. mange stader kan det verte vanskelegare drive jordbruk og skaffe mat og vatn. havet stig. fleire land, der det bur mange menneske, kan risikere bli setne under vatn. fleire kan bli sjuke. havet vert surare. Syre lyser opp kalk og ydelegg skala til dyr. Korallrev, skaldyr og dyreplankton er trua av dette. Kva vil skje med maten til fisken? Kva vil skje med nringskjeda i havet?

    VI KAN GJERE NOKO!vi kan snu. i noreg aukar utsleppa av karbondioksid (Co2) fr transportsektoren og oljeverksemda. Korleis kan vi redusere utsleppa? det store forbruket i dei rike landa aukar stadig. produksjonen, transporten bruken og handteringa av avfallet er ei belastning for miljet. Kva kan vi gjere?

    Sj figuren med forklaring p www.miljostatus.no, drivhuseffekten.

  • AlUMINIUMI bauksitt finn vi mykje aluminium. Aluminium er lett, mjukt, sterkt og rustar ikkje s fort. Det kan blandast med andre metall om vi vil ha det mindre mjukt. for lage eitt tonn aluminium trengst det mellom tre og sju tonn bauksitt. Bauksitt er ei jordart som m gravast opp fr bakken, og det blir store sr i landskapet.

    for lage reint aluminium trengst det mykje energi. fordi noreg hadde s mykje billeg vasskraft, starta vi tidleg med lage aluminium. aluminium kan brukast igjen og igjen. resirkulere aluminium krev berre 510 prosent av den energien som skal til for framstille aluminium fr bauksitt. d sparar vi pengar, energi og miljet.

    aluminium blir brukt til kyllingformer, hermetikkboksar, folie, brusboksar og kraftleidningar. det trengst g mykje aluminium i produksjonen av syklar, bilar, fly, btar og master.

    aluminium Kan BruKaSt om att

    til myKjE. lES hEr.

    fr Eg lnE pC-En din? Eg har Eit dmE p gjEnvinning.

    tryll i vEg, mortEn!

    Bli mEd hEim til mEg. Eg har

    mEir SynE dEg.

    Eg SEr poEngEt mEd gjEnvinning. mEn noKo

    Er liKE fullt fEil: vi lagar for mangE ting!

  • Eg SKal SynE dEg Kva vi Kan lagE av ting

    Som Er SortErtE og Samla inn.

    tEnK dEg Ein SirKEl EllEr Spiral

    EllEr loop ...

  • 100%

    9,7% 90,1% 7,% 70,% 78% % 7%

    9% 8%

    GODE RESUlTAT:

    nr vi brukar materialane om att, brukar vi mindre energi enn nr vi lagar nye. nr den mest brukte energikjelda i verda er olje, er det viktig med gjenvinning for minke utslepp av Co2.

    mindre avfall blir lagt p fyllingar. dei lagar metangass som er med p auke drivhuseffekten. fr fyllingar kan det g lett sige vatn, som kan ha med seg farlege kjemikal.

    mindre avfall vert brent p bl og i smomnar, som lagar mykje forureining. moderne forbrenningsanlegg forureinar lite.

    Sortering og gjenvinning gjer at materialane kan g rundt og rundt i eit krinslp. d treng vi ikkje hente nytt fr naturen heile tida.

    KRINSlp ER bRAKjeldesorteringaviser, plastposar og bilfelgar er laga av ulike materialar som papir, olje og aluminium. tinga m sorterast for at vi skal kunne bruke materialane om att.

    materialgjenvinningdet betyr bruke om att dei materialane som tinga er laga av.

    hEr SEr du Kor myKjE avfall Som Er Samla inn og Som Blir til noKo nytt!

    dEt nyttar!

    ha dEt! Eg m hEim og tEnKjE ...

    S myKjE vErt panta!

    tal f

    r 2

    006

    7

  • Kva driv du mEd?

    Eg vil SynE dEg noKo! dEttE fann

    Eg hEimE hoS mEg ...

    84 ting av plaSt Som dEt Er SpEr og

    KrEmar i! fr BadEt og KjKKEnEt ... vi druKnar i ting.

    dEt Er moglEg. mEn dESS viKtigarE

    BruKE matErialanE p nytt!

    hjElp! SyStEra mi! Eg toK SjampoEn hEnnar ...

    du Kan jo vEntE til dEt Er tomt! vi gr inn til dEg.

    SyStEra mi SKjnar SEg iKKjE p vitSKapElEgE

    forSK.

    8

  • AVFAllSpyRAMIDEN

    MILJM

    ERKET

    no SKal Eg viSE dEg dEt viKtigaStE: hindrE at dEt vErt S

    myKjE avfall fr StartEn av! lES hEr.

    mindre avfall er det beste

    vi kan gje bort det vi ikkje vil ha lenger

    materialgjenvinning og kompost

    vi kan brenne avfall og lage energi

    fyllingar vil vi ha minst av

    avfallsredu

    ksjon

    ombruk

    materialgjen

    vinning

    Energiutnyt

    ting

    deponering

    FOR lAGE DENNE pC-EN, TRENGST DET:1500 liter vatn

    250 kilo fossilt brenselsom gir 720 kilo Co2-utslepp

    22 kilo kjemikaliar

    VI KASTARvi kasta 9,7 millionar tonn avfall i noreg i 2005. det er avfallet fr hushalda som aukar mest.

    Kvar person kasta over 414 kilo med avfall fr hushalda i 2006. for ti r sidan var talet 270 kilo.

    mange har betre rd og kjper meir. dei kastar tinga sine fortare enn fr. varer vert frakta langt borte fr. det frer til mykje emballasje. alt som blir laga, krev bruk av energi. Ein kan si at det gr varmt fre seg i dei rike landa.

    MIA HAR 7 RD FOR MINDRE CO - UTSlEpp1. Bruke tog, buss, trikk, sykkel og ftene oftare.2. Bruke fly og bil sjeldnare.3. Sj om ein ting kan reparerast fr du kastar han.4. Bruke kle og ting litt lenger fr du kjper nye.5. Sortere det du skal kaste. avfall kan bli til noko.6. Kaste p rett stad.7. Pante flasker og boksar.

    UNDVENDIGE TING?Kva er det mest undvendige du har?her er mias:

    nr du ser Svanemerket p ein ting, betyr det at han er nye kontrollert og at han er miljvennleg.

    AVFAllSpyRAMIDEN

    EE-produkt kan gjenvinnast, men frst kan vi kanskje reparere dei og bruke dei om att.

    9

  • lEVER EE-

    AVFAll HER!

    GRATIS

    Kva SKal du mEd Ein ny moBiltElEfon?

    du har jo Ein fr fr?

    dEt Er Ei gvE. myKjE BEtrE Enn min.

    Ein tElEfon lagar 75 Kilo mEd avfall.

    mEn han tEK godE BilEtE og noKS Bra film

    Kvar Er SKiltEt?

    SKiltEt?

    om at vi Kan lEvErE moBiltElEfonar hEr nr

    dEi SKal KaStaSt ...

    vi gr hEim til mEg og Et.

    dEt har fallE nEd. hEr Er dEt.

    S Kan du ta BilEtE av

    BrdSKivEnE dinE.

    10

  • EE hEr, EE dEr, EE ovEr alt

    Sj dEt BilEtEt! firE gongEr S hgt Som oSlo plaza. hEr

    Str dEt om EE-avfall.

    FIRE GONGER S HGT SOM OSlO plAzA

    S mykje elektrisk og elektronisk avfall blir samla inn p eitt r. det gr til gjenvinning.

    materialane kan brukast om att.

    GJENVINNING AV MObIlTElEFONAR EE-AVFAllEE-avfall er avfall fr elektriske og elektroniske produkt, alts ting som brukar straum fr nettet eller fr batteri for verke. EE-avfall inneheld stoff som kvikkslv, kadmium og brom. nr vi leverer det inn, blir stoffa handsama rett, s dei ikkje skader miljet.

    mange smapparat blir ikkje leverte inn. det er dumt, for dei inneheld mykje gift i hve til storleiken. det er slikt som mo-biltelefonar, elektroniske leiker, ur, radioar, barbermaskinar og hrfnarar. Spareprer og lysrr inneheld kvikkslv, som er giftig. Batteri kan innehalde nikkel, kadmium og bly.

    Slik kan vi levere EE-avfall:leiker: i ein leikebutikk.lysrr og lysprer: i butikkar der slikt blir seld.mobiltelefonar: i butikkar der dei blir selde.regel: vi treng ikkje levere tinga akkurat der vi har kjpt dei, men i ein butikk som sel same type ting.vi kan g levere alt p ein gjenvinningsstasjon.

    1. Batteriet blir teke ut.2. resten av mobiltelefonen gr i ein varm kjele. plasten brenn opp.3. metalla i telefonen smeltar.

    4. dei blir til ein metallklump som kan innehalde kopar, gull, palladium og slv.5. Det fins metodar som skil koparen fr dei andre metalla.6. metalla blir selt vidare og blir til nye ting.7. ladarar og leidningar blir g tekne fr kvarandre, s plast og metall kan gjenvinnast.

    vi tEK BilEtE av EE-ting hEimE

    hoS mEg.

    alt dEttE Blir EE-avfall

    Ein gong.

    11

  • BLOGGEN TIL MIA

    KlASSEN MIN

    her ser de eit bilete av klassen min og m

    eg.

    det er fr d vi var p sykkeltur i fjor. mo

    rten

    tryna i ein bekk. han sa at han berre sku

    lle

    drikke litt vatn. nr skulen sluttar, skal tol

    v av

    oss p sykkelferie i ei veke! med telt!

    lAG MINDRE AVFAll!Kom med forslaga dine!

    Hallo!Er de klar over at det er fem rs klagerett p mobiltelefonar? f telefonen reparert i butikken ikkje kast han!helsing mia

    Hei, Mia!Bra nokon tek opp dette. der eg bur er det ein stor park, og der bruker veldig mange eingongs-grillar. Kven har ei betre lysing?helsing undrande

    Grilltil undrande! lag ein stor felles grill i parken eller bruk turgrillar. dei kan brukast igjen og igjen. Ei anna sak. p gata gr folk rundt med store pappkrus og drikk kaffi. Pappkrusa gr garantert ikkje i papirinnsamlinga. Kor mange tonn blir det? helsing mia

    loppemarknadhei, mia. Eg rr alle til g p loppemarknad. Eg fann ein kommode med tolv sm skuffer, som eg har mla. han er perfekt p rommet mitt. helsing ngd

    1

  • MIASkule: gr i 10. klasse.

    Sysken: Storesyster som

    trur ho er sjef.

    Interesser: musikk, naturen

    og jorda, treffe venner og

    krangle med morten :)

    Gode peikarar

    Miljstatus i Noregwww.miljostatus.no

    Statens forureiningstilsyn www.sft.no

    Noregs forskingsrd www.forskningsradet.no

    polarretwww.polararet.no

    Norsk polarinstituttwww.npolar.no

    Senter for klimaforskningwww.cicero.uio.no

    Havforskingsinstituttetwww.imr.no

    bjerknessenteret for klimaforskning

    www.bjerknes.uib.nolgutsleppsutvalet

    www.lavutslipp.noFN sitt klimapanel

    www.ipcc.chMeteorologisk institutt

    www.met.noNettverk for miljlre

    www.miljolare.noNorges Naturvernforbund

    www.naturvern.noNatur og ungdom

    www.nu.noMiljagentane

    www.miljoagentene.noDebio. kologiske produkt

    www.debio.noGrn kvardag

    www.gronnhverdag.noGrnt punkt

    www.grontpunkt.noReturselskapa

    www.loop.no

    KVA DET HANDlAR OM FOR MEG...hei!Eg heiter mia. Eg gr i 10. klasse. fr var eg ikkje srleg oppteken av milj og klima og slikt, men no er det vanskeleg ikkje vere det. det er mykje diskusjon p skulen og i avisene og alle stader. det er vanskeleg ikkje bli engsteleg. Eg er oppteken av lp og kjp-maset. no blir vi ofte dmde ut fr kva vi har, og ikkje korleis vi er. mange i klassen er ikkje ngde med det. Eg tenkjer g p om det verkeleg er ndvendig kjre t-skjorter med trailerar og fly fr Kina og Thailand. Kan vi ikkje lage fleire kle i vrt eige land? Kvifor m vi kjre fleire hundre mil med poteter fr langt borte, nr vi dyrkar poteter sjlv? Eg tenkjer p havet. Om havet stig, m millionar av menneske flytte. Kvar? til stader der det bur folk fr fr. Er det ny jord dyrke der? Er det arbeid, bustader, skular og sjukehus? Er det vatn nok? Kan det bli fryktelege krigar om vatn og jord? Eg tenkjer p det som lever i havet. Dersom maten til fisken dyr, dyr fisken, og kva skal menneska ete d? Eg snakkar mykje med morten. Ein gong blei eg heilt oppgitt over at han tok opp ein plastkork for leggje han i rett innsamlingsboks. verda brenn, og han samlar p ein bruskork, for ein dust! tenkte eg. men vi er eigentleg ganske einige. Eg skjnar poenget hans. det handlar om redusere utslepp av klima-gassar, det g. og vi m gjere s mykje meir! for meg handlar det om redde verda. det vil eg vere med p. Kva meiner de vi skal gjere? Skriv til meg! til slutt vil eg fortelje dykk ei historie.

    DEN KlOKE MANNEN SOM KUNNE REKNEdet var ein gong ein klok mann som kunne rekne. Kvar dag gjekk han forbi drik-kevatnet til byen han budde i. langs vatnet gjekk ein fredeleg stig mellom gras og sm tre, og mannen kjende seg s fri og glad at han tissa i vatnet. Kvar dag gjorde han det. det gjer ikkje noko, sa han til seg sjlv. det er jo berre eg. vatnet toler denne vesle mengda tiss. ingen merkar noko. S vart det bygd ein stor arbeidsplass i byen. Mange fleire tok til g langs drikkevatnet. det var eit stykke g, og det var ein koseleg stig, og den eine etter den andre tok til tisse i vatnet. tusen menneske gjorde det kvar dag. mengda tiss blei strre enn kva vatnet tolte for vere drikkevatnet til byen. mannen tenkte over dette. Kvifor skal eg slutte? sa han til seg sjlv. mitt tiss tel ikkje eingong ein promille samanlikna med alt tisset fr dei andre. det veit eg, for eg kan rekne. det gjer ingen forskjell om eg sluttar. S den kloke mannen heldt fram med g p den hyggelege stigen og tisse i drikkevatnet. Eg spr dykk: tyder det noko, det vi gjer i noreg med vre eigne utslepp?

    1

  • 12

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    9

    10

    11

    12

    13

    14

    15

    16

    17

    18

    19

    UNDERSK DER DE bUR1. Kvar kan du levere ein ydelagt mobiltelefon der du bur?

    2. finst det plakatar i butikkar der du bur, som fortel at du kan levere EE-avfall?

    3. Emballasje: Kor mange ting av plast kan du finne heime hos deg?

    4. Kor mange ting som brukar el-strm eller batteri kan du finne heime hos deg?

    5. Korleis blir avfallet fr hushalda i din kommune sortert?Kvar blir det av?

    6. Kva kan du kaste i ein innsamlingsboks som det str glas og metall p?Kva kan du ikkje kaste der? Dersom du vil ha hjelp, sj www.loop.no.

    7. Sj www.avfallnorge.no og finn farlege stoff. Finn ut om nokre av tinga heime hos deg inneheld farlege stoff. Kvar skal desse leverast, om du vil kaste dei?

    hEi! vi har laga oppgvEr

    til dyKK!

    lEIT, lEIT, lEIT ...8. Sk p klimagassar. Kva er det som lagar karbondioksid (Co2)? Kva skjer om det blir for mykje Co2 i lufta?

    9. Sk p metan. Kvar kjem gassen fr?

    10. Sk p ozon. Kva eigenskap har ozon? Kva kan ydeleggje ozon-laget?

    11. Sk p havforskingsinstituttet. les om surt hav. Kan noko gjerast?

    12. Sk p aluminium. Kvar finn ein det? Korleis blir det laga? Kva blir det brukt til?

    KVA M GJERAST?13. Tenk p forbruk: Sj filmane p www.handlefri.no. Korleis skal vi klare lage mindre avfall?

    14. Korleis kan vi klare redusere noreg sine utslepp av klimagassar?

    15. Er det noko som kan gjerast p skulen?

    16. Er det nokon vits i at eit lite land som noreg gjer noko for redusere sine utslepp av klimagassar?

    17. Korleis kan verda reddast?

    1

  • MEDLEM

    Drikke- kartong

    plast-emballasje

    Kartong og blgjepapp

    1. metall. lett forme 2. m sorterast 3. Kan juskartongar bli4. m vi gjere fr vi kastar5. ydelegg ozon6. Klimagass7. mykje brukt som emballasje8. Sortering av avfall9. der smeltar isen10. Bruke om att

    11. ikkje for mykje er bra12. vernar oss mot uv-strlar13. Blir surare14. leverest som farleg avfall15. Stad der vi leverer avfall16. Klimagass17. farleg stoff i batteri18. vil vi verne 19. m vi sleppe ut mindre av

    FINN ORDET!

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    9

    10

    11

    12

    13

    14

    15

    16

    17

    18

    19

    NR VI SER DESSE MERKA, ER DET lETT SKJNNE KORlEIS VI SKAl SORTERE.

    grnt punkt p emballasjen tyder at produsenten eller importren er med p betale returordningane for brukt emballasje.

    Glas- og metall-emballasje

    1

  • 241 652

    HEFTE 1

    Miljskole 1 Miljskole 2 Miljskole 3

    MILJM

    ERKET

    MIA, MORTEN OG miljet

    I serien finst:

    Materiellet kan tingast p www.loop.noSj ogs skulesidene p www.loop.no Utgivar: Retursamarbeidet LOOPForfattar: Jorun GulbrandsenIllustrasjonar: Geir MoenTrykk: Grafisk PartnerUtgitt: 2007LOOP Miljskule vert utgitt med stnad fr Miljverndepartementet Papiret er laga av resirkulerte drikkekartongarISBN 978-82-92896-05-1

    FUGLEN SOM FORSVANN KAIA OG KARIM PFORBRYTaRJAKT

Recommended

View more >