Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan Tutanak Terimleri Sözlüğü

  • View
    284

  • Download
    15

Embed Size (px)

Text of Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan Tutanak Terimleri Sözlüğü

  • TRKYE BYK MLLET MECLSTUTANAK HZMETLER BAKANLII

    MECLS- MEBUSAN VE MECLS- YAN TUTANAK TERMLER SZL

    EGEMENLK KAYITSIZ ARTSIZ MLLETNDR

  • IITBMM Tutanak Hizmetleri Bakanl Yaynlar No:2

    MECLS- MEBUSAN VE MECLS- YAN TUTANAK TERMLER SZL

    Yayn KoordinatrDoan Aytop

    Tutanak Hizmetleri Bakan

    Yunus zdemirTutanak Hizmetleri Bakan Yardmcs

    Rza YurddaTutanak Hizmetleri Bakan Yardmcs

    Mahmut TokMavir

    HazrlayanlarHasan Ferhat AYDIN

    TBMM Stenograf

    zlem AKIR TBMM Stenograf Yardmcs

    Kapak Tasarm Salih Akbaolu

    Mizampaj Demet nar

    ISBN: 978-975-8805-48-8

    BaskTBMM Basmevi- Ankara

    Ocak-2015

    Tutanak Hizmetleri BakanlTrkiye Byk Millet Meclisi Bakanlklar-Ankara 06543

    Telefon: +90 312 420 79 99Faks: +90 312 420 68 17

    e-posta: tutanakidariburo@tbmm.gov.tr

  • III

    NSZ

    Kkl bir parlamento geleneine sahip lkemizin geirdii siyasi, sosyal, ekonomik ve kltrel geliimi, deiimi veya krlmalar grebileceimiz en nemli yazl kaynaklarn banda Meclis tutanaklar gelmektedir. Meclis tutanaklar, siyasi tarihimizin aynas olduu gibi, ayn zamanda Meclisimizin ve devletimizin hafzas niteliini de tamaktadr.

    Bugne kadar, Meclis tutanaklar incelenerek anayasa hukuku, parlamento hukuku, siyaset bilimi ve siyasi tarih gibi farkl sahalarda saysz aratrmalar yaplmtr. Fakat, tutanaklara dil asndan yaklaan, tarihi sre iinde Parlamentomuzda kullanlan kelimeleri derleyip bir araya getiren szlk niteliindeki bir alma ilk defa gerekletirilmektedir. Bu almada zellikle Meclis-i yan ve Meclisi-i Mebusan tutanaklar ile fihristlerinin taranmasnn ve Osmanl meclislerinin i tzklerinde geen kelime ve yasama terimlerinin bir araya getirilmesinin bu alanda ok byk bir boluu dolduraca dncesindeyim. Meclis-i Mebusan ve Meclis-i yan Tutanak Terimleri Szlnde, toplanan kelimelerin Osmanl Trkesi ile gnmz Trkesi yazllarnn bir arada verilmesi ve bu kelimelerin, dnemin tutanaklarda getii ekliyle rneklenmesi almaya ayrca bir zenginlik katmaktadr.

    Dnyada konuulan en kkl ve en yaygn dillerden biri Trkedir. Yaz dili olarak da en eski diller arasndadr. Ancak zengin bir dil kltr ve kelime hazinesine sahip olmamza ramen gnlk hayatta ortalama 250-300 kelimeyle konuuyoruz. O nedenle bu konuda nemli admlar atlmal, gemi dil zenginliimiz aratrlarak kltr yaammza ve konumamza kazandrlmaldr. Bu amala yaplan her trl almay ok nemsiyorum ve destekliyorum.

    Bu eseri Meclisimizle ilgili akademik alma yapanlar bata olmak zere, milletvekillerinin, yasama alanlarnn ve dil bilimcilerin yararlanabilecei bir kaynak olarak nitelendiriyorum.

    Bu almann Tutanak Hizmetleri Bakanlmzca hazrlanmasn da dari Tekilatmzn zellikle aratrmaya ve retmeye ynelik yrtt almalarn bir sonucu olarak deerlendiriyorum.

    Bu vesileyle, Meclis-i Mebusan ve Meclis-i yan Tutanak Terimleri Szlnn hazrlanmasnda emei geenleri tebrik ediyor ve eserin hayrl olmasn diliyorum. Cemil EK Trkiye Byk Millet Meclisi Bakan

  • V

    SUNUTBMM dari Tekilat olarak belirlediimiz rnek olma ve en iyi olma

    hedefimize ynelik olarak srekli yeni projeleri hayata geirdik. Tutanak Hizmetleri Bakanlmz tarafndan hazrlanan Meclis-i Mebusan ve Meclis-i yan Tutanak Terimleri Szl de bu admlardan biridir.

    17 Aralk 1908 tarihli Meclis-i Mebusan birleiminden bugne kadarki tutanaklara TBMM nternet sayfasndan eriilebilmektedir. Ancak Meclis-i Mebusan ve Meclis-i yan tutanaklarnn yakn zamana kadarki ifadeyle zabtlarnn daha iyi anlalabilmesi iin bir szle ihtiya olduu aikrdr.

    TBMM tznn ve teamllerinin ilk kayna ve temelini Osmanl Dnemi Meclis-i Mebusan uygulamalar oluturmaktadr. Bu dnemin Parlamentoyla ilgili kavramlarnn derlenmesi, hi kukusuz parlamento bilgisi, birikimi ynnden ok byk bir neme sahiptir.

    Szlk hazrlanrken Meclis-i yan ve Meclis-i Mebusan tutanak fihristleri taranm, balk ve alt balklar derlenmitir. Derlenen tm terim ve kavramlarn gnmzdeki karlklar aklanmtr. Ayrca, kullanm kolayl salamak ve szlkte yer verilen tm bu szck, terim, tamlamalarn daha kolay anlalmas amacyla cmle iinde nasl kullanldnn rnekleri, orijinal metin ierisinden yaplan alntlarla vurgulanmtr.

    Elinizdeki bu almada bir yandan bugnk Parlamento terimleri mevcut birikimlerden ve deiik yazl kaynaklardan derlenip bir araya getirilmi, dier taraftan da Meclis uygulamalarnn ana kayna olan Heyet-i yan ve Heyet-i Mebusan i tzkleri dil ynnden incelemeye tabi tutulmutur.

    Meclis-i Mebusan ve Meclis-i yan Tutanak Terimleri Szl bu ynyle ok nemli bir boluu dolduracak ve aratrmaclara nemli bir kaynak tekil edecektir. Eser ayrca farkl almalara nclk etmesi bakmndan temel olacaktr.

    Gerek Meclis-i Mebusan ve Meclis-i yan gerekse cumhuriyetin ilk yllarndaki Meclis tutanaklarnn daha iyi anlalmasna hizmet etmesi temennisiyle szln hazrlanmasnda emei geen bata Tutanak Hizmetleri Bakan Doan Aytop ve yneticileri ile uzman stenograf Hasan Ferhat Aydn ve stenograf yardmcs zlem akra, dizgi ve basm aamasnda emei geen deerli mesai arkadalarma teekkr ediyorum. Dr. rfan NEZROLU Trkiye Byk Millet Meclisi Genel Sekreteri

  • VII

    GR

    Parlamento tutanak hizmetleri, Osmanl meclislerinden gnmze aktarlan gelenek erevesinde, gelien teknolojik yenilikler de kullanlarak hlen devam edegelmektedir. Bu tutanaklar, siyasi deiimler yannda sosyal ve kltrel yaamdaki deiimlerin de izlenebilecei bir zemin sunmaktadr. Bu kapsamda, Osmanl meclisleri tutanaklarnn gnmz Trkesine evrilmesiyle birlikte, parlamento tutanaklar zerinde nemli akademik almalar yaplm ve bunlar yaymlanmtr. Ancak tutanaklar zerinde yaplan bu akademik almalarn daha ok siyaset bilimi alanna girdii, dil gibi dier sosyal ve kltrel alanlardaki deiimler zerinde yeterince almalar yaplmad grlmektedir.

    Sosyal yaamdaki deiimi izlemenin nemli yollarndan biri de dildeki deiimi analiz etmektir. nk, dil kalplam, deimez, duraan bir yapya sahip deildir. Aksine, dilin yapsnn ve ileyiinin gerekli kld zellikler tarih, sosyal, kltrel ekillenmelere bal olarak zaman iinde deiim gstermektedir. Bu ekillenmelere bal olarak ortaya kan yeni durumlar tanmlama, onlar adlandrma gibi uralar o dilin daarcn zenginletirirken (STK, kod kanun, saydamlk, iyi ynetiim, rasyonelletirme, katlm, tahkim gibi) dier taraftan da ayn etmenlere bal olarak artk kullanmdan kalkan veya ok snrl alanda kullanlan kelime/terimler de ortadan kalkmakta (yn, ruzname, inikat, hkmetihavas, Senato gibi) ve artk, tarama/terim szlkleri gibi tanmlayabileceimiz ariv niteliindeki eserlerde ve bilimsel almalarda yerini almaktadr. Bu nedenle, tarih geliim izgisi ierisinde bir dilde ses bilgisi, ekil bilgisi, sz varl ve yazm biimi (Res-i cumhur, Res-i cumhr, Reis-i cmhur, Reisicmhur, Reis-i cumhur, Reisicumhur, Cmhurreisi, Cumhurreisi, Cumhurbakan gibi) bakmndan birtakm farkllklarn ortaya kmas dilin dinamik bir yapya ve ileyie sahip olmasndan kaynaklanmaktadr. Bundan dolay dil, elbette canl bir sosyal varlk, yaayan bir sosyal kurumdur.

    Bir bilim dalnn, bir disiplinin gelitirdii kendi dili de zaman iinde ayn srelerden gemekte ve o bilim ya da disiplin, gelien bilgi birikimiyle birlikte ihtiya duyduu yeni terim ve kavramlar retmekte veya dier dillerden kendisine uyarlamaktadr. Tabii ki artk gereklilii ortadan kalkan, kullanlmayan veya unutulan terim ve kavramlar da o bilim dal veya disiplinin tarihindeki belgelerinde kalmaktadr. lkemizde

  • VIIIyasama disiplinin (parlamento hukuku) en temel belgeleri de anayasa ve i tzklerin yan sra hi kukusuz Meclis tutanaklardr.

    Yazl hukuki metinlerde (anayasa, i tzk gibi) ak hkm bulunmayan konulardaki veya hukuki boluk olan alanlardaki geleneklemi uygulamalarn varl (Meclis teaml) parlamentolar iin byk nem tamaktadr. Bu teamllerin ve geleneklerin oturmas, bunlarn yazl olmayan (szl hukuk/teaml hukuku) hukuk kurallar olarak ilgili tm taraflarca sorgulanmakszn kabul grmesi o kurumda demokrasiyi iselletirme ve demokrasi kltrnn kurumsallamas sonucunu dourmaktadr. Trkiye Byk Millet Meclisinin faaliyetlerini alanlarn kiisel yntemlerine, olaylara baml olmadan srdrebilmesi ve kendi geleneklerini, deerlerini, uygulamalarn gelitirebilmesi yani kurumsallamas bu adan ok nemlidir.

    Teaml, szl gelenek, rf, det gibi olgularn bir kurumda kendileriyle ilgili olarak tanmlanabilmesi, onlarn kabulnn kolaylatrlabilmesi iin o kurumdaki geleneklerin/uygulamalarn kendi tarih belgelerinden aratrlmas ve bu geleneklerin/uygulamalarn ortaya k ve gemiindeki tatbik biimleri byk nem kazanmaktadr. Bu inceleme/aratrma srecinde de o dnemin dili, o dnemde kullanlan terimlerin veya o terimlerin karl olan idari yaplarn gnmzdeki durumu (Kestr-dare Memuru-dare Amiri gibi), sre ierisinde gsterdii geliim farkllklar ile kopu ve sreklilikleri ok byk nem arz etmektedir. O nedenle Meclis tutanaklarnn bu ynleriyle incelemeye tabi tutulmas, parlamento bilgisi birikimi ynnden byk nemi haizdir.

    Bu almamz bu dncelerden yola klarak hazrlanmtr. Amacmz hibir zaman bir hukuk terimleri szl hazrlamak deildir. Daha ok, parlamentoda karlalan kavramlar ile yasama terimlerinin tarih sre ierisinde kullanlan eski karlklarn aratrmak ve geliim seyrini gstermek zerine kurulmutur.

    almann balangcnda, Gnmz parlamento terimlerinin Osmanl Dnemindeki karl nedir? sorusundan hareket edilmitir. Bu amala bir taraftan gnmz parlamento terimleri mevcut birikimlerimizden ve deiik yazl kaynaklardan derlenip bir araya getirilmi, dier taraftan da meclis uygulamalarnn ana kayna olan Heyet-i yan ve Heyet-i Mebusan i tzkleri dil ynnden kelime bazl incelemeye tabi tutulmutur. Ayrca Meclis-i yan ve Meclis-i Mebusan tutanak fihristleri taranm, oralardaki (Ruzname Harici Beyanat/

  • IXGndem D Konumalar, Evrak- Varide/Gelen Ktlar, Beyan- Homedi/Ho Geldiniz Mesajlar gibi) balca fihrist ana ve alt balklar toplanmtr. Toplanan tm bu kelime/terim/tamlamalarn gnmzdeki anlamlar aklanm ve szlklk teknii asndan, anlalmasnn kolaylatrlmas amacyla, her kelime/terim/tamlamann cmle iinde nasl getii, dnemin