of 13/13
Marian Wolicki Sumienie i superego a poczucie winy Collectanea Theologica 57/2, 63-74 1987

Marian Wolicki - bazhum.muzhp.plbazhum.muzhp.pl/media//files/Collectanea_Theologica/Collectanea... · malna atmosfera, dziecko rozwija się pomyślnie, super-ego wtedy nie popada

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Marian Wolicki -...

Marian Wolicki

Sumienie i superego a poczucie winyCollectanea Theologica 57/2, 63-74

1987

C ollec tanea T heologica 57(1987) iasc . II

SUMIENIE I SUPEREGO A POCZUCIE WINY

Problem sum ienia jest niew tpliw ie jednym z najdoniolejszych zagadnie antropologiczno-etycznych. Susznie pisze S. Kaczmarek: Spraw y sum ienia interesow ay filozofw od wielu wiekw. Gwne rozw aania dotyczyy takich zagadnie jak: czym jest sumienie, czy jest ono waciwe tylko czowiekowi, czy zawsze istniao i bdzie istnie, czy przejaw ia si jednakowo u wszystkich ludzi, czy jest dyspozycj wrodzon rozum nej isto ty ludzkiej czy te efektem oddziaywa wychowawczych? 1

To ostatnie pytanie, postaw ione przez cytowanego powyej autora, a dotyczce genezy sumienia, w ydaje si niezm iernie istotne. W skazuje ono bowiem na dwie zasadnicze in terp re tac je dotyczce fenom enu sumienia, dwie odm ienne koncepcje dotyczce pochodzenia sumienia, przyjm ow ane przez mylicieli o rnych orientacjach wiatopogldowych: koncepcj sum ienia wrodzonego, akceptowan przez filozofw o inspiracji chrzecijaskiej i koncepcj sum ienia nabytego, w ysuw an przez uczonych niechrzecijaskich.

W pierwszej koncepcji sum ienie jest gosem rozum nej ludzkiej na tu ry , oceniajcym w arto naszych uczynkw i jest ono wpisane w t na tu r od pocztku, chocia ujaw nia si stopniowo i podlega procesowi powolnego form owania i doskonalenia w toku wychow ania i sam ow ychow ania. Jako gos naszej rozum nej n a tu ry jest ono zarazem gosem Boga w czowieku, jest ono - jak to podkrela Konstytucja duszpasterska o Kociele w wiecie wspczesnym najtajn iejszym orodkiem i sanktuarium czowieka, gdzie przebyw a on sam z Bogiem, ktrego gos w jego w ntrzu rozbrzm iew a .2

W edug drugiej koncepcji, reprezentow anej np. przez autorw m arksistowskich, sumienie jest form acj nabyt, bdc efektem oddziaywania rodowiska spoecznego na osobowo rozw ijajcej si jednostki. M arksistowska etyka rozpatruje sumienie jako uczucie spoeczne, wytw orzone w procesie rozwoju spoeczestwa w spoecznej praktyce stosunkw m idzyludzkich. Nie pojawio si ono w gotowej form ie ani nie jest darem przyrody, lecz ksztatow ao si rwnolegle z caoksztatem stosunkw m oralnych w procesie p ra cy \ Zwolennicy koncepcji sum ienia nabytego, nawizujc czsto do teorii psychoanalitycznych, podkrelaj szczeglnie rol rodowi-

ks. M ARIAN WOLICKI, PRZEMYL

1 S, K a c z m a r e k , R ozw aan ia o yciu lu d zk im , W arszaw a 1977, 51 52.7 K D K 16.8 S. K a c z m a r e k , dz. cyt., 54.

64 k s . M A R IA N W O L IC K I

ska rodzinnego i osobowociowo-wychowawezych oddziaywa rodzicw (zwaszcza ojca) w tw orzeniu si sum ienia u dziecka.

Te dwie cakowicie odmienne koncepcje sum ienia zwykle s sobie przeciw staw iane i trak tow ane jako zupenie sprzeczne. S td pochodz ustaw iczne kontrow ersje i spory dotyczce tego wanego zagadnienia. Sprbujm y spojrze jednak na problem sumienia w sposb bardziej in tegralny i potraktow a je jako wyraz caej osobowoci czowieka.

Struktura sumienia integralnego

W pojciu sum ienia integralnego m ieciaby si zarwno in terw encja Boa, przejaw iajca si w postaci tzw. gosu Boego, jak i w pyw oddziaywa rodowiska spoecznego, zwaszcza rodowiska rodzinnego. Tak in tegraln koncepcj sum ienia w ydaje si u nas reprezentow a ks. S. Olejnik, gdy pisze: Sum ienie jest w y ra zem caej osobowoci, a wic i w yrazem w powanej m ierze jej staych nastawie, u trw alonych sposobw reagowania, m ylenia i dziaania.

Powyszego tw ierdzenia nie naley rozumie jednostronnie, tzn. w tym sensie, jakoby mona byo sumienie ustaw i w kategorii je dnolicie dziaajcego m echanizm u. Trzeba uszanowa to, co w nim niew yraalne, spontaniczne, nie m otywowane adnym stanem psychicznym podmiotu. Przypisany m u zosta wyej charak ter gosu Boego, a. wic w yrany rys tajem nicy. Nie mona go wic stawia w kategorii niechybnego w yrazu czysto ludzkich reakcji i si psychicznych. Z drugiej strony jednak trzeba si broni przed w ypaczeniem superspirytuaiizm u tum aczcym wszystko w kategoriach bezporednich interw encji Boga w duszy ludzkiej 4.

Mona by wic stwierdzi, e sum ienie pojte in tegralnie jest pew n wypadkow sum ienia jako wrodzonej s tru k tu ry (jako gosu Boego) i sum ienia jako w yniku in ternalizacji nakazw i zakazw spoecznych, gwnie z okresu y/czesnego dziecistwa pod wpywem oddziayw a osb znaczcych, zwaszcza rodzicw, a osobliwie o jca. Ten drugi, naby ty rodzaj sumienia, lepiej bdzie w dalszych analizach okrela term inem superego wzitym z lite ra tu ry psychoanalitycznej, dla odrnienia go od sum ienia wrodzonego, w pisanego w natu r ludzk.

Na tak wanie, zoon stru k tu r sum ienia integralnego w skazuje w yranie w swoich pracach take A. Kpiski: Nasze sum ienie nie jest wic jednolit caoci, ma ono charak ter w yranie dynamiczny, skada si z rnorakich elementw, dziaajcych nieraz antagonistycznie, ostateczna ocena jest wypadkow tych rnych si

4 S. O l e j n i k , W odpow iedzi na dar i w ezw a n ie B oe. Z a ry s teolog ii m o ra ln e j, W arszaw a .1979, 206207.

S U M IE N IE I S U P E R E G O A P O C Z U C IE W IN Y 65

sam okontroli dziaajcych zarwno powyej, jak i poniej progu wiadomoci.5 A. Kpiski wyrnia trzy w arstw y samokontroli, zazbiajce si ze sob, ale mogce te pozostawa ze sob w konflikcie. Pierwsze dwie rozgryw aj si poniej progu wiadomoci, a ostatn ia jest wiadoma, ale jakby wcza s tru k tu ry sam okontroli podwiadomej. N ieraz oceny w poszczeglnych w arstw ach samokontro li s z sob sprzeczne. Na przykad nakazy i zakazy okresu dziecistwa mog by w sprzecznoci z moralnoci naturaln. Samokontro la ak tualna moe nie zgadza si z tabu utrw alonym i w dziecistw ie lub z nakazam i m oralnym i natu ra lnym i.6

W struk tu rze sum ienia integralnego naley take zgodnie z sugestiam i A. Kpiskiego i innych psychoanalitykw wyrni sum ienie wiadome i niewiadome. O tych dwch w arstw ach sum ienia pisze K piski nastpujco: wiadome sumienie jest jednake tylko zew ntrzn w arstw skomplikowanego system u naszych zwizkw z otoczeniem spoecznym. Koncepcja sum ienia niewiadomego (superego) jest, jak wiadomo, zasadniczym punktem teorii psychoanalitycznych i jak si zdaje, nie jest to koncepcja faszyw a

W prawdzie sam Kpiski utosam ia sum ienie niewiadome z superego, ale w ydaje si to pew nym uproszczeniem, gdy pojcie sum ienia niewiadom ego jest znacznie szersze od pojcia superego. Rwnie i sumienie wrodzone moe by w duym stopniu sum ieniem niewiadom ym. Tak przynajm niej ujm uje t spraw V. E. Franki, tw rca analizy egzystencjalnej i logoterapii, gdy pisze o niewiadom ej duchowoci, niewiadom ej religijnoci, niewiadom ym sum ieniu i niewiadom ej odpowiedzialnoci8. F rank i niewiadomego sum ienia nie wie z Freudow skim superego, ale z niew iadom duchowoci. Zreszt sam A. Kpiski stw ierdza dalej, e sum ienie podwiadome jest instancj bardzo tajemnicz. Nie znamy naszego sum ienia podwiadomego; objawia si ono w naszych snach, nkajc nas obrazam i kar, m czarni, niemocy itp.; czsto w ystpuje w treci psychozy w postaci uroje i omamw; sumienie niewiadome moe nadto wpywa na nasze postpowanie, zwaszcza w sytuacjach granicznych; zdarza si wwczas, e postpujem y w brew logice i w brew wiadom ym zamierzeniom, popychani przez jak nie znan nam si w ew ntrzn.9

Sum ienie integralne, jak wida z powyszych rozwaa, posiada zoon i skomplikowan struk tu r , obejm ujc zarwno elem enty wrodzone jak i nabyte, wiadome jak te i niewiadom.

Form owanie sum ienia bdzie polega gwnie na procesie uzgod-

5 A. K p i s k i , Lk, W arszaw a 1977, 128.6 T a m e , 128.7 T a m e , 121.8 P o r. V. E. F r a n k i , N ieu w ia d o m io n y Bg, W arszaw a 1978.9 A. K p i s k i , dz. cyt., 122 128.

5 C o lle c ta n e a T h e o lo g ic a

66 k s . M A R IA N W O L IC K I

niania, harm onizow ania i integrow ania tych elem entw, tak aby sum ienie wrodzone (w gos Boy) mogo si bez przeszkd i bez. zafaszowa przejaw ia i wyraa poprzez s tru k tu ry sum ienia nabytego. Praw idow e s tru k tu ry sumienia nabytego, zwaszcza w postaci wczesnodziecicego superego gw arantu j waciwy rozwj i funkcjonowanie sum ienia wrodzonego. Z kolei wszelkie wypaczenia i n ieprawidowoci w struk tu rach sumienia nabytego (zwaszcza superego) bd uniemoliwia albo u trudnia naleyte funkcjonowanie sum ienia wrodzonego. Celem wic lepszego zrozum ienia funkcjonowania sum ienia integralnego przypatrzm y si bliej struk tu rze sum ienia nabytego, poprzez ktre przejaw ia si sumienie wrodzone.

Struktura i rozwj superego

Oprcz sum ienia wrodzonego w struk tu rze sumienia in tegralnego w yrniam y sumienie nabyte, k tre w swej w arstw ie niewiadomej, utw orzonej w okresie wczesnego dziecistwa rwnoznaczne jest z Freudow skim superego 10. Na tem at owego superego, jego powstawania i funkcjonow ania istnieje do pokana lite ra tu ra psychoanalityczna, zwaszcza pisa wiele o tym sam F reud i jego uczniowie daw niejsi czy bardziej wspczeni.

W arto przybliy sobie niektre pogldy Freuda i jego szkoy dotyczce superego, by na tym tle lepiej zobaczy rnic midzy superego a sum ieniem wrodzonym i atw iej zrozumie w pyw tych dwch sfer na siebie oraz mogce powstawa przy tym kom plikacje i zaburzenia w funkcjonow aniu sumienia integralnego i w struk tu rze osobowoci.

W edug psychoanalizy F reuda superego jest jedn z trzech instancji psychicznych, z ktrych skada si osobowo czowieka (obok id i ego), powsta z ego. Sownik psychologiczny podaje takie okrelenie tej instancji: N ad-ja wprowadzone przez Z. Freuda okrelenie (Uber-Ich, Superego) dla instancji kontrolnej w strukturze osobowoci, k trej podporzdkowane jest Ja (Ich, Ego), (...). N ad-ja jest uw ew ntrznieniem zakazw oraz nakazw o charakterze spoecznym .11

Psycholog Z. Skrny podaje takie okrelenie superego: Trzeci skadnik osobowoci: superego (nadja) jest rezultatem spoecznego wspycia midzy ludmi, powodujcego w ytw orzenie si okrelo-

w W su m ien iu n a b y ty m trz e b a d la cisoci w yrn i w a rs tw n ie w iad o m , u tw o rzo n w e w czesnym dziec istw ie i ok re lo n jako superego o raz w a r s tw w iadom , k sz ta tu j c si w pn ie jszym o k res ie pod w p y w em oddziay w a spoecznych. S tru k tu ra superego w y d a je si odg ryw a je d n a k szczeg ln ro l w fu n k c jo n o w an iu sum ien ia in teg ra ln eg o , s td te je j bdzie po w icona g w na uw aga , a sam o superego bdzie n iek ied y tr a k to w a n e jako synon im sum ien ia naby tego .

11 S o w n ik p sycho log iczny , pod red . W . S z e w c z a k a , W arszaw a 1979, 155 156.

nych norm i zasad postpowania. S one pocztkowo narzucane dziecku przez rodzicw, nauczycieli, wychowawcw za porednictw em pochodzcych od nich nakazw i zakazw. N iektre z tych norm i zasad zostaj p rzy jte jako wasne, czyli dokonuje si ich internalizacja. Przysw ojone norm y i zasady stanowi podstaw samooceny oraz wytworzonego na tym tle zadowolenia lub niezadowolenia ze swego postpowania, poczucia spenionego obowizku lub poczucia w iny.12

Podobnie definiujp superego S. Siek: Superego uw aaj psy-, choanalitycy za trzeci hipotetyczny obszar osobowoci. Superego jest w budow anym przez rodzicw w dziecko, w jednostk, zbiorem wzorw zachowania, k tre peni funkcj kontrolujc postpowanie i w ytyczaj cele dziaania jednostki.

Superego jest w budow anym w jednostk zbiorem nakazw i zakazw postpowania, k t re kontro lu j tendencje id. Mwic jzykiem m oralnoci superego jest sum ieniem jednostki.

Superego jest zbiorem wzorw dziaania jednostki dziaajcym dynam icznie, tzn. zbir ten zmusza jednostk do dziaania zgodnie z jego treci i schem atam i reagowania. Zmuszanie to polega na tym , e z chwil, kiedy jednostka nie dziaa zgodnie z nakazam i wasnego superego, pojaw iaj si lki, niepokj, poczucie winy.

Na s tru k tu r superego skadaj si wzory reagow ania obowizujcego w danej grupie spoeczno-kulturow ej. 13

W ksztatow aniu si superego decydujc rol odgrywa wpyw rodzicw, a zwaszcza ojca. Aprobata lub dezaprobata rodzicw (opiekunw) jest jedynym kry terium w artociujcym zachowanie dziecka. Ono przyjm uje to zew ntrzne kry terium , a jest to dla niego uatw ione przez m echanizm identyfikacji z rodzicam i i osobami, k t re dla dziecka przedstaw iaj au tory tet. Jeli w rodzinie panuje no rm alna atm osfera, dziecko rozwija si pomylnie, super-ego w tedy nie popada w konflikty z pozostaymi sferam i. Jeli jednak panuje atm osfera cieplarniana lub rygorystyczna, presja ocen rodzicw moe by tak silna, e dzieckG w ogle nie jest w stanie jej si oprze. Tak pow staje super-ego zgrane lub niezgrane z praw dziw ym i potrzebam i dziecka. Jeli rodzice s skrupu latn i lub ludm i niezrwnowaonymi, akcentu j spraw y drugorzdne, uyw aj tylko system u nagrody i kary , jeli nakazy i zakazy nie s zgodne z dobrem dziecka, w tedy super-ego jest si ham ujc i destruktyw n.14

W kontakcie uczuciowym dziecka z rodzicam i zasadnicz rol odgryw a zjawisko identyfikacji stanowice podoe pod proces in te rnalizacji. Identyfikacja ma rwnie znaczny w pyw na przyjcie

S U M IE N IE I S U P E R E G O A P O C Z U C IE W IN Y 6 7

12 Z. S k r n y , P sych iczne m ech a n izm y zachow ania si, W arszaw a 1972,46.

13 S. S i e k , O sobow o o higiena p sych iczna , W arszaw a 1980, 58.14 O. E. D z i a a , OP, W m ilc^^n iu i nadzie i, P ozna 1982, 268269.

5

68 k s . M A R IA N W O L IC K I

lub odrzucenie przez dziecko ideaw i zasad etycznych rodzicw. Dziecko utrzym ujce zdrowe stosunki emocjonalne z rodzicam i jest skonne do przyjcia ich zasad m oralnych i wzorcw etycznych. Dziecko, ktrego stosunki z rodzicam i s zaburzone, moe odrzuca ich zasady i buntow a si przeciw nim jaw nie lub skrycie.15

M usen i D istler podkrelaj, e w procesie rozwoju ego i superego dziecko posiada wiele modeli identyfikacji. Rne aspekty jego psychicznej s tru k tu ry s m odelowane wedug rnych modeli identyfikacyjnych. Zdaniem tych badaczy jest wysoce prawdopodobne, e np. dla 5-letniego chopca oboje rodzice su jako modele dla rozwoju superego, a w artoci i norm y przyjte przez dziecko s efektem identyfikacji z ojcem i m atk. Oczywicie, jak to ju podkrelono poprzednio, wysoki poziom rozw oju superego bdzie zalea od pozytyw nych relacji dziecka z obojgiem rodzicw. W dalszym rozwoju m odelem pierw szorzdnym dla form owania si superego dziecka bdzie ojciec.18

Rodzice wic, a zwaszcza ojciec, stanow i to pierwsze zw ierciado spoeczne, k t re wpywa na proces sam oregulacji zachowania jednostki i ksztatow ania si jej sum ienia.17 Ten sam ojciec moe zupenie inaczej w pyn na form owanie si zwierciada spoecznego i sumienia u poszczeglnych dzieci, mimo e jego odnoszenie si do kadego z nich jest podobne.18

Podstaw ow rol w relacjach dziecka z otoczeniem spoecznym, zwaszcza z rodzicam i przypisuje A. Kpiski tzw. lkowi spoecznem u skoncentrow anem u na osobie ojca. Jak wspomniano, u dziecka istnieje zapotrzebow anie na lk spoeczny, jest on istotnym czynnikiem w form ow aniu si sumienia. I lk ten, istniejcy potencjalnie, moe skrystalizowa si na osobie ojca, gdy jest on postaci z k r gu rodzinnego najbardziej do tej roli predysponow an. wiadomie dziecko moe ojca si nie ba, ale poniej progu jego wiadomoci posta ojca moe przybiera rozm iary zgoa grone. Objawia si to w snach i treci uroje w psychozie. To wyolbrzym ienie postaci ojca jest zjaw iskiem koniecznym do sform owania si ukadu samokontro li.19

Na innym m iejscu A. Kpiski uzasadnia potrzeb takiego lku przed ojcem w form ow aniu si superego u dziecka: Rni s ojcowie i na pewno nie wszyscy budz lk u dziecka, w ielu z nich daje wicej ciepa dziecku ni m atka. Niemniej jednak w pew nym stopniu, niezalenie od obiektywnej sytuacji, lk jest osobnym czynni-

15 A. H. C h a p m a n , L eczen ie za b u rze em ocjona lnych , W arszaw a 1973,22.

1S P. H. M s s e n , L. D i s t l e r , C hild -rearing A n te c e d e n ts o f M asculine Id e n tific a tio n in K in d erg a r ten B oys, C hild D evelopm ent 31(1960) 89 100.

17 A. K p i s k i , dz. cy t., 193.18 T am e , 193. ls T am e, 188.

kiem w form ow aniu si ukadu samokontroli. Sum ienie i jego cz niewiadom a superego musz dziaa na zasadzie lku. Lk jest potrzebny i niezalenie od zew ntrznej sytuacji u dziecka on pow staje. To, e koncentru je si on na osobie ojca, nie jest jego win, ojciec w przeyciach wiadomych dziecka moe wcale lku nie budzi, ale gdzie poniej progu wiadomoci tkw i lk przed spoecznym potpieniem , jak bd sdzony i ojciec jako pierwszy rep rezentan t otoczenia spoecznego jest te pierwszym sdzi.20

Badacze akcentujcy rol identyfikacji dziecka z ojcem w pow staw aniu superego, cz z kolei samo zagadnienie identyfikacji z problem em przeywania przez dziecko kom pleksu Edypa, wzgldnie kom pleksu E lek try. Oto jak sytuacj kompleksu Edypa w ujciu F reuda refe ru je S. Siek: Freud pisze, e kom pleks Edypa pow staje wtedy, kiedy u maego chopca nastpuje zachwianie proporcji midzy tendencj do identyfikow ania si z postaci ojca i pragnieniem mioci m atki. Z chwil, kiedy pragnienie posiadania m atki wycznie dla siebie stanie si silne, identyfikacja z ojcem przybiera odcie wrogoci i zamienia si w ch usunicia ojca i zastpienia go u boku m atki. K iedy to si stanie, postaw a chopca wobec ojca nabiera charak teru ambivralentnego. Chopiec podziwia ojca i odczuwa do niego niech, kocha go i odczuwa wobec niego wrogo. A m biw alentna postaw a wobec ojca oraz czue podanie m atki skada si w^edug Freuda na tre prostego pozytvwnego kom pleksu Edypa.

Istn ieje te odm iana kom pleksu Edypa peniejsza, bardziej zoona. Zoony komplejks Edypa polega na tym , e dziecko odczuwa am biw alentn postaw wobec jea, pragnie by w czuym zwizku z m atk, a nadto zachowuje si jednoczenie jak dziewczynka: p rzy jm uje czu, kobiec postaw wobec ojca i odpowiadajc jej wrog i zazdrosn postaw wobec m atki. Peny kom pleks Edypa jest charak terystyczny dla neurotykw, u k trych zachodzi ciga walka m idzy dwoma identyfikacjam i z postaci ojca i z postaci m atk i.21

A m biwaencja w ystpujca w przeyw aniu kom pleksu Edypa powoduje, e i stosunek superego do ego jest te am biw alentny. F reud stw ierdza: Stosunek superego do ego nie w yczerpuje si w napom nieniu: Powiniene by tak i (jak ojciec), lecz take obejm uje zakaz: Nie powiniene by tak i (jak ojciec), tzn. nie powiniene robi tego wszystkiego, co on; wiele rzeczy jest zastrzeonych tylko dla niego. Ten podwjny aspekt ideau ego wywodzi si std, e idea ego stara si stum i kom pleks Edypa, ba, dopiero tem u zwrotow i zawdzicza swe pow stanie.22

20 T a m e , 187.21 S. S i e k , H igiena p sych iczn a i au topsycho terap ia , W arszaw a 1982, 37

38.22 Z. F r e u d , P oza zasad p rzy jem n o c i, W arszaw a 1976, 116.

S U M IE N IE I S U P E R E G O A P O C Z U C IE W IN Y 6 9

70 k s . M A R IA N W O L IC K I

W pyw przeycia kom pleksu Edypa na rozwj superego u jm uje F reud w stw ierdzeniu: Superego zachowa w rezultacie charak ter ojca, a im silniejszy by kom pleks Edypa, im bardziej przyspieszone (...) byo jego stum ienie, tym silniej superego bdzie nastpnie dom inowa nad ego jako sumienie, a by moe jako niewiadom e poczucie w iny.23

Caociowo geneza superego wyglda wedug Freuda nastpujco: Jeli jeszcze raz rzucim y okiem na cao opisanej genezy superego, to zobaczymy, e jest ono rezultatem dwch niezwykle istotnych czynnikw biologicznych: dugotrw aej dziecicej bezradnoci i zalenoci czowieka oraz kom pleksu Edypa, ktrego rol sprowadzilim y przecie do przerw ania rozwoju libido przez okres la- tentny, a tym sam ym do dw ukrotnego zainicjowania jego ycia seksualnego. (...) Tak wic oddzielenie si superego od ego nie jest czym przypadkowym , reprezentuje ono najistotniejsze cechy rozwoju jednostki i gatunku, a co wicej, dajc trw ay w yraz wpywowi rodzicw uwiecznia istnienie czynnikw, k trym zawdzicza swe pow stanie u .

Oglnie, moemy za Freudem stwierdzi, e superego jest re prezentantem naszego stosunku do rodzicw 25 i e powstao w skutek identyfikacji z obrazem ojca 2S.

Sum ienie wrodzone a superego

Po zapoznaniu si z pojciem, s tru k tu r i rozwojem superego, a wic niewiadom ej czci sum ienia nabytego, utworzonej w okresie wczesnego dziecistwa, sprbujem y obecnie rozpatrzy stosunek tej czci sum ienia integralnego do sum ienia wrodzonego. Bdzie to zarazem podstaw do dalszych analiz dotyczcych norm alnego i patologicznego poczucia winy.

Relacja midzy sum ieniem wrodzonym a sum ieniem nabytym , zwaszcza superego, jest taka, e sumienie wrodzone w yraa si i przejaw ia si w wiadomoci m oralnej poprzez s tru k tu ry sum ienia nabytego, a osobliwego superego.

Praw idow a sytuacja w yciu m oralnym istnieje wwczas, gdy m idzy sum ieniem wrodzonym a superego nie m a sprzecznoci i konfliktw, gdy sumienie wrodzone dom inuje nad superego, kontroluje je i posuguje si nim jako narzdziem i rodkiem wyrazu. W szelkie zafaszowania czy zaburzenia powstajce w struk tu rze superego bd si przyczynia, w skutek niemonoci adekwatnego w yraenia si sum ienia wrodzonego, do wypaczenia funkcjonow ania sum ienia integralnego. Szczeglnie niekorzystna sytuacja powstanie wwczas,

23 T am e , 116.T am e , 116 117.

25 T a m e , 117.2' T a m e , 139.

S U M IE N IE I S U P E R E G O A P O C Z U C IE W IN Y 71

:gdy superego, silne i nadmiernie karzce uzyska przewag nad sumieniem wrodzonym. Nastpstwem tego bdzie zazwyczaj stan skrupuw i chorobliwe poczucie winy.

O ile sumienie wrodzone jest zwykle wiadome (chocia, jak to widzielimy u Frankla, moe by te w jakim stopniu niewiadome), o ty le superego jest z n a tu ry niewiadome. Sum ienie wrodzone , zarwno w swej w arstw ie uwiadam ialnej, jak i niewiadomej funkcjonuje w zasadzie bezbdnie i nieomylnie, natom iast wszelkie wypaczenia i zafaszowania u jaw niajce si w funkcjonow aniu sumienia integralnego bd powstawa w struk turze superego bd w wiadomej czci sum ienia nabytego. Jeli wic sumienie wrodzone, k tre mona by te nazwa gbokim bd w ew ntrznym , ma przewag nad sum ieniem nabytym , zwaszcza nad superego, ww- czas im pulsy pochodzce od sum ienia wrodzonego bd kierowa bezbdnie naszym postpowaniem. Gdy sytuacja jest odwrotna, a wic gdy superego dom inuje nad sumieniem wrodzonym, impulsy pochodzce z sum ienia gbokiego mog ulec zafaszowaniu w s tru k tu rach superego bd na poziomie wiadomym sum ienia nabytego i wwczas sumienie integralne nie bdzie funkcjonowa praw idowo, bd istnie tzw. wypaczenia sum ienia .

Zoona s tru k tu ra sum ienia integralnego oraz wzajem ne relacje, jakie mog zaistnie midzy sum ieniem wrodzonym a sumieniem nabytym , zwaszcza midzy niewiadom jego czci, czyli superego, stw arzaj moliwo rozm aitych konfliktw w obrbie sumienia integralnego i pow staw ania obok prawidowego poczucia winy, take poczucia winy chorobliwego, patologicznego.

Normalne a chorobliwe poczucie winy

Poczucie winy jest zwizane cile z rozwojem m oralnym czowieka, zwaszcza z rozwojem sumienia. Gdy rozwj ten jest zaburzony albo zaham owany, poczucie w iny moe nie wystpi albo przybiera form y patologiczne. Zwraca na to uwag ks. W. Szewczyk:^ Psychologia zna przypadki, kiedy w czowieku sumienie W ogle si nie rozwinie, albo rozwinie si w form ie fragm entarycznej, czstkowej. W pierwszym przypadku m am y do czynienia z niedorozwojem m oralnym (moral insanity), co w psychoterapii okrela si jako psychopatie. Taki czowiek moe by naw et bardzo in te ligentny, wyksztacony, a nie mie w sobie rozw initych tzw. poczu m oralnych, czyli uczu wyszych i wraliwoci m oralnej. W drugim przypadku moe np. zachodzi taka sytuacja, e dana osoba ma popraw ne rozrnienie dobra i za, ale rwnoczenie patologiczne poczucie w iny 27.

Zasadniczym czynnikiem decydujcym o m oralnoci czy te pa

27 W. S z e w c z y k , E le m e n ty p sych o tera p ii w sp czesn e j a sa k ra m en t

tologii poczucia w iny jest w zajem ny stosunek do siebie sum ienia wrodzonego i nabytego, zwaszcza w form ie superego.

Jeeli sum ienie wrodzone dom inuje nad superego i w yraa si poprzez nie, wwczas w przypadku naruszenia norm y m oralnej m am y . do czynienia ze zjawiskijem realnego poczucia winy.

Jeeli natom iast superego zdobywa przewag nad sum ieniem wrodzonym i w yranie nad nim dominuje, wwczas bdziem y mie do czynienia ze zjaw iskiem patologicznego, chorobliwego poczucia winy, przybierajcego najczciej posta skrupuw.

U podoa chorobliwego poczucia winy naley wic szuka patologicznej s tru k tu ry i funkcjonowania superego, co z kolei wie si z w adliw ym i relacjam i dziecka w stosunku do rodzicw i z n iewaciwie rozwizanym, wzgldnie cakowicie nierozwizanym kom pleksem Edypa, ew entualnie analogicznym kom pleksem E lektry. Poniewa decydujc rol w tw orzeniu si superego u dziecka odgryw a ojciec, std te jego relacje do dziecka, zwaszcza do syna, bd mie isto tny udzia w pow staw aniu prawidowego wzgldnie chorobliwego poczucia winy. Psychoanalityk W. Geist zwraca uw ag, e zbyt w ym agajcy i nadm iernie karzcy ojciec moe spowodowa u syna pow stanie silnego, chorobliwego poczucia winy, p rowadzcego do skrupuw. Chorobliwe poczucie winy bdzie w tym. w ypadku zdaniem W. Geista

S U M IE N IE I S U P E R E G O A P O C Z U C IE W IN Y 73

Chorobliwe poczucie w iny zakorzenione w niewiadom ym superego moe niekiedy prowadzi ludzi m odych do przestpstw . F reud pisze: U wielu szczeglnie m odych przestpcw da si wykaza silne poczucie winy, k tre istniao jeszcze przed popenieniem przestpstwa, a wic nie byo jego skutkiem , lecz pobudk, tak e jak gdyby odczuli oni jako ulg to, i owo niewiadome poczucie w iny mog powiza z czym realnym i ak tualnym 31.

Innym przykadem patologicznego poczucia winy jest poczucie w iny bdce efektem superego w konflikcie. Typowym i objaw am i superego w konflikcie jest poczucie winy, przygnbiajce i samobjcze myli, m akabryczne sny, cige spraw dzanie siebie, n a tr ctwa liczenia i porzdkowania, przeyw ania inw azji na tr tnych m yli i obrazw, od ktrych nie mona si uwolni, oskarenie siebie, niemono zdecydowania si na jakie dziaanie, cige przeywanie wtpliwoci i w aha 32.

Jeszcze innym rodzajem chorobliwego poczucia w iny jest podwjne poczucie w iny w ystpujce u jednostek schizoidalnych,, przeyw ajcych samoalienacj. W w ypadku jednostki, k tra jest rozszczepiona na kilka jani, trzeba wiedzie, k t ra ja czuje w in z jakiego powodu. Innym i sowy, u jednostki schizoidalnej nie w ystpuje i nie moe wystpowa niesprzeczne i ujednolicone poczucie winy. W ychodzc z oglnych przesanek, mona by sdzi, e jedno poczucie winy ma rda w ja faszywym , a inne poczucie w iny moe si zrodzi w ja w ew ntrznym . Jeli jednak kad win, k tra moe wystpowa w system ie ja faszywego, nazyw am y win faszyw, naley uwaa, by nie traktow a ja w ew ntrznego jako rda praw dziw ej i autentycznej w iny 8S.

Ukazane powyej rne moliwoci u jaw niania si chorobliwego poczucia w iny w skazuj zarazem na cisy zwizek pow staw ania poczucia w iny ze s tru k tu r osobowoci czowieka, zwaszcza ze s tru k tu r superego i jej uw arunkow aniam i oraz z relacjam i, jakie mog zachodzi m idzy sum ieniem wrodzonym a superego. Zwizki te naley m ie nieustannie na uwadze zarwno w praktyce duszpasterskiej, jak i w poradnictw ie psychologicznym.

D A S G EW ISSEN , D A S SU PER E G O UND D AS SC H U L D G EF H L

D as P ro b lem das G ew issens is t e ine d e r w ich tig sten , a n th ro p o lo g isch -e th ischen F rag en . B esonders in te re ssa n t is t d ie G enese des G ew issens. Es g ib t in d ieser F ra g e zw ei V ersch iedene L sungen . E ine L sung s ieh t die G enese des G ew issens in d e r m en sch lich en N a tu r , d e re r S ch p fer G o tt is t u n d darum , o ft w ird das G ew issen S tim m e G o tte s g en an n t. D er a n d e re n K onzeption: n ach is t das G ew issen e ine e rw o rb en e F o rm a tio n , die a ls E rg eb n is d e r E in fl sse v o n dem sozialen M ilieu en ts teh t.

31 Z. F r e u d , dz. cyt., 136.32 S. S i e k , H igiena psych iczna ..., dz. cyt., 41.33 R. D. L a i n g, R ozszczep ione ja , w : P rze om psychologii, p ra c a zbio

ro w a , W arszaw a 1978, 146 147.

7 4 k s . M A R IA N W O L IC K I

D er V erfasse r d ieses A rtik e ls w ill gan zh e itlich au f die F rag e des G ew issens b licken . D eshalb s te llt e r d ie K onzep tion des in te g ra le n G ew issens dar. D as in teg ra le G ew issen e n ts te h t d u rc h die In te g ra tio n des an g eb o ren en un d e rw o rb e n e n G ew issens. D as e rw o rb en e G ew issen k a n n u n te r dem E in flu ss d e r E lte rn , besonders des V a te rs e n ts teh e n u n d d iesen T eil n e n n t m an S u p ereg o , sp te r a b e r a u ch u n te r dem E in flu ss d e r a n d e re n P e rso n en u n d d e r G ese llschaft. In d e r S tru k tu r des in te g ra le n G ew issens m uss m an den b ew u ssten u n d u n b ew u ssten T eil u n te rsch e id en .

W eite rh in b e fa ss t sich d e r V erfasse r m it d e r E n ts teh u n g u n d S tru k tu r des S u p ereg o . In d e r E n tw ick lu n g des S uperego w ird beso n d ere A u fm erk sam

k e i t dem E in flu ss d e r E lte rn d u rc h den P rozess d e r Id e n tif ik a tio n gew idm et. Im w e ite ren T eil des A rtik e ls w ird die R ela tio n des an g eb o ren en G ew issens zu S uperego gezeigt.

A uf d e r B asis d ieser E rw g u n g en zeig t d e r V erfasse r die G enese u n d E n tw ick lu n g des n o rm a len u n d p a tho log ischen S chu ldgefh ls.