Lech Morawski Dwie wizje Unii Europejskiej a problem ...   Lech Morawski Dwie wizje Unii

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Lech Morawski Dwie wizje Unii Europejskiej a problem ...   Lech Morawski Dwie wizje Unii

wrzesie 2011 | FORUM PRAWNICZE 3

Lech Morawski

Dwie wizje Unii Europejskiej aproblem tosamoci narodowejTwo visions of the European Union vs

the issue of national identity

The article addresses the crucial question of European and national identity in

context of two models of the European integration which are respectively called

the liberal and the republican project. In my opinion the liberal project which domi-

nates in contemporary policy of the European integration is unable to overcome all

problems relating to the questions of European and national identity and especially

to the idea of unity in diversity. In this text I try to sketch out some reforms and

improvements of the EU institutional framework which are necessary in order to

preserve and protect diversity and multiplicity of national and regional cultures

on the basis of the republican project.

artykuyy

Lech Morawski

Od 1998 r. kierownik Katedry Teorii

Prawa iPastwa. Od 1999 r. profesor

zwyczajny. Czonek International

Association for Philosophy of Law and

Social Philosophy (IVR) oraz wielu

towarzystw naukowych polskich

izagranicznych. Wlatach 19891990,

1999 i2004 przebywa na stypendium

Humboldta. Jest rwnie stypendyst

uniwersytetw angielskich iaustra-

lijskich oraz bra udzia wrealizacji

wielu midzynarodowych projektw

badawczych. Autor kilkudziesi-

ciu rozpraw naukowych, wtym

monografii: Domniemania adowody

prawnicze (1981), Argumentacje,

racjonalno prawa ipostpowanie

dowodowe (1988), Gwne problemy

wspczesnej filozofii prawa (4wyd.

2005); komentarzy ipodrcznikw:

Zasady wykadni prawa (2010),

Wstp do prawoznawstwa (13 wyd.

20011). Wspautor wielu opracowa

zagranicznych, m.in.: Interpreting

Precedents. AComparative Study

(Dartmouth 1997), The Rule of Law

after Communism. Problems and

Prospects in East-Central Europe

(Dartmouth 1999), Stressing Judicial

Decisions (2004), Politics of Law and

Legal Policy (Kluwer 2008).

I. Twierdzenie, e proces in-

tegracji europejskiej opiera si

na zasadach liberalnych nie bu-

dzi wtpliwoci. Koniec II wojny

wiatowej rozpocz wEuropie

Zachodniej procesy budow y

iumacniania instytucji liberal-

nych. Europa chciaa odbudowa

zniszczon przez wojn gospodar-

k, azarazem uchroni si przed

dwoma niebezpieczestwami:

moliwoci odrodzenia nazizmu

igrob ekspansji sowieckiego ko-

munizmu. Wtakiej sytuacji wybr

projektu liberalnego jako podsta-

wy wysikw modernizacyjnych

by czym naturalnym ioczywi-

stym. Budowa wsplnot euro-

pejskich wpisaa si wnurt tych

przemian. Wpierwszym okresie,

tj. od Traktatu paryskiego z1951 r.

tworzcego EWWiS, proces two-

rzenia wsplnot europejskich by

przede wszystkim projektem eko-

nomicznym izmierza do budowy

ustroju ekonomicznego opartego

na zasadach wolnego rynku,

wolnej konkurencji i wasnoci

prywatnej. Take nastpny etap

integracji europejskiej, proces

pogbiania integracji europej-

skiej od integracji ekonomicznej

4 FORUM PRAWNICZE | wrzesie 2011

charakterystycznej dla etapu EWWiS oraz EWG do

coraz cilejszej integracji spoecznej ipolitycznej,

ktrej punktem zwrotnym okaza si Traktat zMaa-

stricht z1992 r., postpowa wedle wzorca liberal-

nego ipolega na rozszerzaniu zasad liberalnych ze

sfery ekonomicznej na sfer spoeczn ipolityczn.

Wten sposb doszo do ukonstytuowania UE jako

wsplnoty akceptujcej nie tylko podstawowe zasady

gospodarki wolnorynkowej, ale rwnie podstawo-

we zasady demokracji przedstawicielskiej, rzdw

prawa oraz katalog podstawowych praw iwolnoci

obywatelskich, ktrych ucielenieniem staa si Kar-

ta Praw Podstawowych oraz Europejska Konwencja

Praw Czowieka iPodstawowych Wolnoci (art. 6

TUE). Piszc orozwoju procesu integracji europej-

skiej nie mona oczywicie zapomina otym, e

zbiegiem lat umacniay si wUE elementy typowe

dla koncepcji pastwa opiekuczego (Sozialstaat,

welfare state), ktrego ideologia wlatach 60. zdomi-

nowaa wEuropie Zachodniej praktyk polityczn1.

Pomijajc bezpodne wkocu spory oto, czy UE jest,

czy nie jest pastwem, moemy uzna, e jej ustrj

by niejako przeniesieniem na grunt UE dominuj-

cego od lat 60., zwaszcza wkrajach kontynentalnej

Europy, modelu liberalnego pastwa opiekuczego

(liberal welfare state). Liberalna, apniej liberalno

-socjaldemokratyczna interpretacja ustroju UE bya

jednak nieomal od samego pocztku przedmiotem

licznych krytyk izastrzee, ktre dotyczyy pod-

staw ekonomicznych, ustrojowych iaksjologicznych

integracji europejskiej. Swoje zastrzeenia iobawy

wyraali zreszt nie tylko przeciwnicy, ale rwnie

zwolennicy Unii, pyny one tak samo zprawej, jak

izlewej strony sceny politycznej, ibyy one inspiro-

wane najprzerniejszymi przekonaniami politycz-

nymi, filozoficznymi, wiatopogldowymi. Piszcy te

sowa musi doczy do chru krytykw Unii icho-

cia jest on zwolennikiem integracji europejskiej,

to jednak nie takiego modelu integracji, ktry jest

forsowany przez najbardziej wpywowe wEuropie

siy polityczne iekonomiczne. Wmoim przekonaniu

realizowany do czasw Traktatu lizboskiego projekt

integracji europejskiej by syntez najgorszych cech

1 W. van Gerven, The European Union. APolity of States and

Peoples, Oxford and Portland 2005, s. 183, 200.

ustroju liberalnego zjego lepym na rnice kultu-

rowe uniwersalizmem oraz najgorszych cech ustroju

socjaldemokratycznego, zjego wszechogarniajcym

centralizmem irozbudowanym do granic rozsdku

aparatem biurokratycznym.

Niebezpieczestwa, ktre gro idei integracji

europejskiej budowanej wedle wzorca liberalno

-socjademokratycznego2, najpeniej dostrzegli

zwolennicy republikanizmu ikomunitaryzmu ito

na podstawie ich pogldw mona sformuowa

konkurencyjn wizj UE, ktr bd dalej nazywa

projektem republikaskim3. Gosy wspierajce re-

publikask form ustroju UE przybray szczeglnie

na sile wlatach 80. i90. ubiegego stulecia imoim

zdaniem znalazy swj wyraz, niezbyt zreszt kon-

sekwentny, wniektrych postanowieniach Traktatu

lizboskiego. Mam tutaj wszczeglnoci na myli te

postanowienia prawa unijnego, ktre odnosz si do

potrzeby ochrony tosamoci narodowych, regional-

nych ilokalnych oraz oczywicie te, ktre odnosz

si do umacniania wizw solidarnoci midzy kra-

jami Unii. Spr midzy liberaami irepublikanami

dotyczy bardzo rnych kwestii inie moemy ich

wszystkich analizowa. Niewtpliwie jednak jeden

znajwaniejszych problemw Unii dotyczy kwestii,

wjaki sposb pogodzi wramach Unii dwa sprzeczne

denia: denie do dalszego pogbiania integracji

europejskiej oraz denie do zachowania tosamo-

ci narodowych ilokalnych ludw zamieszkujcych

2 Wdalszych rozwaaniach bd pisa oprojekcie liberalnym,

poniewa wkwestiach tosamoci narodowych liberaowie

isocjaldemokraci reprezentuj to samo stanowisko.

3 Do republikaskiej wizji ustroju UE nawizuj m.in. R. Bel-

lamy, Sovereignty, Post-Sovereignty, Pre-Sovereignty. Three

Models of the State, Democracy and Rights within the EU [w:]

Sovereignty in Transition, ed. N. Walker, Oxford 2003; I. Ward,

Identity and Democracy in the New Europe [w:] The European

Union and its Order, ed. Z. Bankowski and A. Scott, Blackwell

Publishers 2000. Osporze liberalizm vs. republikanizm (ko-

munitaryzm) por. M. Sandel, Liberalismus oder Republikanis-

mus. Von der Notwendigkeit der Brgertugend, Wien 1995;

M.Sandel, Democracys Discontent, Harvard, Cambridge, Lon-

don 1996, K. Baynes, The Liberal/Kommunitarian Controversy

[w:] Universalism vs. Communitarianism, ed. D.Rasmussen,

Cambridge 1990; L. Morawski, Prawa jednostki adobro oglne

(liberalizm versus komunitaryzm), Pastwo iPrawo 1998/11;

L. Morawski, Gwne problemy wspczesnej filozofii prawa,

Warszawa 2005, s. 167.

artykuy

wrzesie 2011 | FORUM PRAWNICZE 5

artykuy

Uni. Nasuwa si bowiem podejrzenie, e chwytaj-

cego za serce przesania, zawartego wniedoszym

do skutku Traktacie, ustanawiajcym Konstytucj

dla Europy (2004) Zjednoczeni wrnorodnoci,

nie da si cznie zrealizowa w odniesieniu do

obu tych postulatw, tak jak nie da si zbudowa

pastwa, ktre byoby jednoczenie maksymalnie

scentralizowane imaksymalnie zdecentralizowa-

ne, wktrym obowizywayby uniwersalne reguy,

ajednoczenie rne grupy iwsplnoty mogy y

wedle zasad, ktre one uwaaj za suszne, aktre

niekoniecznie budz zachwyt ich ssiadw. Gdy spoj-

rzymy wtaki sposb na konflikt midzy deniem

do jednoci ideniem do rnorodnoci, to musimy

doj do wniosku, e projekt liberalny wspiera raczej

denie do jak najpeniejszej integracji, ktre musi

si dokonywa kosztem autonomii narodw iludw

zamieszkujcych Europ ie wzwizku ztym idea

respektowania rno