KSZTATOWANIE SI WYBRANYCH CECH SOMATYCZNYCH

  • View
    215

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of KSZTATOWANIE SI WYBRANYCH CECH SOMATYCZNYCH

  • 191

    S u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005

    Bogdan Zaworski Pomorska Akademia Pedagogiczna, Supsk

    KSZTATOWANIE SI WYBRANYCH CECH SOMATYCZNYCH DZIECI KASZUBSKICH NA TLE

    WPYWU WARUNKW SPOECZNO-EKONOMICZNYCH ICH RODZIN

    Wzrost i rozwj osobniczy organizmu kontroluj i reguluj czynniki, ktre tra-dycyjnie klasyfikuje si do dwch kategorii: endogennych (genetycznych i epigene-tycznych) oraz egzogennych (rodowiskowych). Niepowtarzalnym rezultatem ich wspdziaania jest okrelony fenotyp osobnika (Kaczmarek 1995).

    Wrd czynnikw rodowiskowych warunkujcych proces rozwoju biologiczne-go wskazuje si ich grupy o rnym zasigu oddziaywania: 1) globalnym (np. kli-mat z wszystkimi jego komponentami, uksztatowanie terenu), 2) lokalnym (np. stopie urbanizacji miejsca zamieszkania: miasto miasteczko wie), 3) najmniej-szym (np. warunki ycia wyznaczone statusem spoeczno-ekonomicznym rodziny).

    Status spoeczno-ekonomiczny rodziny opisywany jest za pomoc rozmaitych zmiennych, z ktrych najczciej wymienia si: wyksztacenie, zawd i stanowisko rodzicw, zarobki, liczb osb i dzieci w rodzinie, warunki mieszkaniowe uzale-nione od zagszczenia izb i wyposaenia mieszka w wygody (Wolaski 1983, Cie-lik i in. 1985, Jedliska 1985, Kaczmarek 1995). Poredni wpyw wymienionych zmiennych spoecznych na przebieg rozwoju fizycznego, jego rnicowanie oraz czas osigania dojrzaoci biologicznej przez dzieci jest zjawiskiem niemal oczywi-stym i niejednokrotnie opisywanym w literaturze, nie tylko przez antropologw (np. Tanner 1963, Brzeziski 1964, Baran 1976, 1977, Bielicki i in. 1981, Piasecki, Pa-nek 1982, aska-Mierzejewska 1983, Jedliska 1985, Szopa 1985, Hulanicka 1990, Biologiczne i spoeczne 1993, Malinowski i in. 1993, Kaczmarek 1995, Stolar-czyk 1995, uczak, aska-Mierzejewska 1997).

    Zwikszajca si stale w polskim pimiennictwie auksologicznym liczba opra-cowa z zakresu rodowiskowych uwarunkowa rozwoju dzieci i modziey wska-zuje na du rang i wako tej problematyki. Sugeruje jednoczenie potrzeb roz-poznania pod tym wzgldem tych regionw kraju, w ktrych tego typu bada nie przeprowadzono bd zostay rozpoznane w stopniu niezadowalajcym. Takim re-gionem s m.in. Kaszuby, zamieszkiwane przez jednorodn etnicznie populacj Kaszubw.

  • 192

    W zwizku z powyszym celem niniejszej pracy byo zbadanie wpywu wybra-nych czynnikw spoeczno-rodowiskowych na rozwj biologiczny dzieci i mo-dziey z wiejskiego rodowiska Kaszub.

    MATERIA I METODY Materia stanowicy podstaw przygotowania pracy zosta zebrany w latach

    1996-97 przez pracownikw i magistrantw Zakadu Biologii Czowieka Wyszej Szkoy Pedagogicznej w Supsku (obecnie Zakad Podstaw Nauk Biomedycznych Pomorskiej Akademii Pedagogicznej w Supsku). Badano dzieci i modzie wiejsk w wieku od 6 do 15 lat, uczszczajc do 12 szk podstawowych w nastpujcych miejscowociach Kaszub (woj. gdaskie, obecnie woj. pomorskie): Chmielno, Go-widlino, Kolonia, yniewo, Mirachowo, Puzdrowo, Staniszewo, Tuchlino, Wgli-kowice, Wielki Klincz, Wielki Podle i Zaakowo.

    Zakres przeprowadzonych bada obejmowa pomiary somatometryczne (co naj-mniej 21 cech morfologicznych) i kefalometryczne (10 cech) oraz gromadzenie danych ankietowych o warunkach, w jakich rozwijay si badane dzieci. Wszystkie pomiary wykonywane byy zgodnie z technik martinowsk, a dzieci podzielono na grupy wieku wedug oglnie przyjtych zasad. czna liczebno zbadanych wyno-sia 2115 osb, w tym 1091 chopcw i 1024 dziewczta. Dokadn ich liczb w poszczeglnych klasach wieku przedstawiono w tabeli 1, natomiast w obrbie kategorii uwzgldnionych czynnikw w tabelach 6-9.

    Tabela 1

    Liczebno materiau w klasach wieku Table 1

    Number of individuals within age groups

    Grupa wiekowa (lata) Pe

    6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Razem

    Chopcy 28 81 146 115 121 119 126 150 122 83 1091

    Dziewczta 17 85 114 93 109 102 133 155 104 112 1024

    Razem 45 166 260 208 230 221 259 305 226 195 2115

    Do oceny znaczenia elementw rodowiskowych w przebiegu rozwoju chopcw

    i dziewczt z analizowanego terytorium przyjto nastpujce kryteria: wyksztacenie kadego z rodzicw, dzietno rodziny oraz standard mieszkaniowy, okrelany we-dug koncepcji Wojciechowskiej (1977).

    Przy analizie rodowiskowych uwarunkowa rozwoju uwzgldniono cztery mierniki auksologiczne, tj. mas i wysoko ciaa, wskanik Queteleta informuj-cy o masywnoci budowy somatycznej oraz dugo koczyn dolnych. Oblicze

  • 193

    zwizanych z badaniem wpywu czynnikw rodowiska spoecznego na ksztatowanie si wymienionych cech dokonano na wartociach unormowanych. W tym celu indywidualne wartoci cech i wskanika kadego osobnika unormowano na redni arytmetyczn i odchylenie standardowe jego grupy wieku. Nastpnie w obrbie kadego wariantu czynnika obliczono dla caoci materiau danej pci przecitne wartoci unormowane.

    Ze wzgldu na ma reprezentatywno niektrych kategorii oraz w celu unik-nicia rozdrobnienia materiau zredukowano liczb wariantw w poszczeglnych czynnikach do trzech. W obrbie wyksztacenia kadego z rodzicw wyrniono zatem nastpujce poziomy edukacji: redni (wyksztacenie wysze, policealne, rednie zawodowe, oglne i techniczne), zasadniczy zawodowy oraz podstawowy (wyksztacenie niepene podstawowe i podstawowe). Dzietno rodziny zostaa przedstawiona w kategoriach: 1-2 dzieci, 3-4 oraz 5 i wicej, natomiast standard mieszkaniowy rozpatrywano w kategoriach: wysoki (bardzo wysoki i wysoki), red-ni, niski (niski i bardzo niski).

    Intensywno oddziaywania czynnikw rodowiskowych na zjawiska rozwojo-we oceniano na podstawie metody analizy wariancji jednokierunkowej i testu Dun-cana (Gralski 1987, uk 1989).

    WYNIKI Stratyfikacja spoeczna badanych Z zestawienia liczebnoci badanych w poszczeglnych kategoriach poziomu

    edukacji ojca (tab. 2, ryc. 1) wynika ogromna przewaga wyksztacenia zasadniczego zawodowego. Przeszo jedna trzecia ma wyksztacenie podstawowe i niepene pod-stawowe. Stosunkowo may jest odsetek ojcw legitymujcych si wyksztaceniem rednim zawodowym, oglnym lub technicznym, natomiast studia wysze lub szko-y policealne ukoczyo zaledwie po 1,39% ojcw.

    Wrd matek badanych dzieci (tab. 3, ryc. 1) konfiguracja poszczeglnych kate-gorii wyksztacenia jest nieco inna. Wraz z kolejnymi, coraz wyszymi szczeblami edukacji maleje odsetek matek z danym typem wyksztacenia. Powszechne jest wy-ksztacenie podstawowe prawie poowa matek zakoczya edukacj na tym po-ziomie. W porwnaniu z ojcami znacznie mniej jest matek z wyksztaceniem zasad-niczym zawodowym, natomiast ze rednim przeszo dwukrotnie wicej (19,13%). Najmniej licznymi kategoriami, podobnie rwnie jak w przypadku ojcw, s poli-cealny i wyszy poziom wyksztacenia.

    Oglnie poziom wyksztacenia rodzicw badanych dzieci jest bardzo niski. Wrd ojcw obserwuje si znaczniejszy ni wrd matek odsetek wyksztacenia zasadniczego zawodowego, natomiast czstoci podstawowego, redniego i police-alnego poziomu edukacji zdecydowanie ustpuj oni matkom. Co 72 dziecko ma ojca z wyksztaceniem wyszym, za matka z dyplomem ukoczenia uczelni wy-szej wystpuje raz na prawie sto badanych.

  • 194

    Tabela 2 Poziom wyksztacenia ojca

    Table 2 Level of fathers education

    Niepene podstawowe

    i podstawowe

    Zasadnicze zawodowe

    rednie zawodowe,

    oglne i techniczne

    Policealne Wysze Ogem Pe

    n % n % n % n % n % n %

    Chopcy 289 32,92 484 55,12 85 9,68 10 1,14 10 1,14 878 100,00

    Dziewczta 288 33,88 456 53,65 78 9,17 14 1,65 14 1,65 850 100,00

    Razem 577 33,39 940 54,40 163 9,43 24 1,39 24 1,39 1728 100,00

    0

    10

    20

    30

    40

    50

    60

    podstawowe zas.zawodowe

    rednie policealne wysze

    Kategorie wyksztacenia

    Pro

    cent

    y

    ojciec matka

    Ryc. 1. Wyksztacenie ojcw i matek Fig. 1. Fathers and mothers education

    Wrd rodzin zamieszkujcych wiejskie obszary Kaszub dominuj rodziny wie-

    lodzietne. Najliczniej w badanym materiale reprezentowane s rodziny trjdzietne, nieco mniej jest rodzin z czworgiem i dwojgiem dzieci, a nastpnie z piciorgiem, szeciorgiem i siedmiorgiem. Bardzo rzadko na terenie objtym badaniami stwier-dzano rodziny wychowujce tylko jedno dziecko. Modelowi rodziny 2 + 1 mini-malnie ustpuje ten, w ktrych badane dziecko ma siedmioro rodzestwa, natomiast jeszcze wiksza liczba dzieci w rodzinie wystpuje w nielicznych przypad-

  • 195

    Tabela 3 Poziom wyksztacenia matki

    Table 3 Level of mothers education

    Niepene podstawowe

    i podstawowe

    Zasadnicze zawodowe

    rednie zawodowe,

    oglne i techniczne

    Policealne Wysze Ogem Pe

    n % n % n % n % n % n %

    Chopcy 387 43,88 280 31,74 174 19,73 35 3,97 6 0,68 882 100,00

    Dziewczta 388 44,91 280 32,41 160 18,52 23 2,66 13 1,50 864 100,00

    Razem 775 44,39 560 32,07 334 19,13 58 3,32 19 1,09 1746 100,00

    0

    5

    10

    15

    20

    25

    30

    1 2 3 4 5 6 7 8 9 i >Liczba dzieci

    Pro

    cent

    y

    Ryc. 2. Liczba dzieci w rodzinie Fig. 2. Number of children in a family

    kach. cznie zarejestrowano 1,94% rodzin, w ktrych liczba dzieci bya rwna lub wiksza od dziewiciu, natomiast najwiksza stwierdzona liczba dzieci w rodzinie wynosia 14. Zaobserwowan wielodzietno w rodzinach kaszubskich tumaczy mona przede wszystkim przekonaniami religijnymi oraz tradycj. Nadal aktualne jest powiedzenie, e prawdziwym Kaszubem jest ten, ktry ma co najmniej czworo dzieci, w tym przynajmniej jednego syna.

  • 196

  • 197

  • 198

    bardzo wysoki21,37%

    wysoki24,52%

    redni24,18%

    niski18,94%

    bardzo niski10,99%

    Ryc. 3. Standard mieszka (wedug miernika Wojciechowskiej, 1977) Fig. 3. Housing standard (according to Wojciechowskas standard, 1977)

    Ostatnim z uwzgldnionych w an