Click here to load reader

Komunikowanie masowe stanowi szczególny przypadek

  • View
    217

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of Komunikowanie masowe stanowi szczególny przypadek

  • 1

    Uniwersytet Mikoaja Kopernika Wydzia Nauk Historycznych Instytut Informacji Naukowej

    i Bibliologii

    Wawrzyniec Roman Biay

    Nr albumu: 203669

    Praca magisterska

    na kierunku: informacja naukowa i bibliotekoznawstwo

    Odrodzenie (1981) i Odroczenie (1982 1983) pisma NSZZ

    Solidarno regionu jeleniogrskiego

    Opiekun pracy dyplomowej

    Prof. dr hab. Grayna Gzella

    Instytut Informacji Naukowej i

    Bibliologii

    Toru 2010

    Prac przyjmuj i akceptuj Potwierdzam zoenie pracy dyplomowej

    .......................................................... ............................................................

    data i podpis opiekuna pracy data i podpis pracownika dziekanatu

  • 2

    Streszczenie

    Istotn rol w dziaalno NSZZ Solidarno odegray wydawnictwa

    prasowe, ktrych w okresie od sierpnia 1980 do grudnia 1981 byo bardzo wiele.

    Czasopisma ukazujce si pod auspicjami NSZZ rozwijay si bardzo prnie.

    Rozwj ten zahamowao wprowadzenie w poowie grudnia 1981 roku stanu

    wojennego w Polsce. Jednak dziaania podjte przez wadze PRL w tamtym okresie,

    ktrych celem byo wyeliminowanie NSZZ Solidarno z ycia publicznego nie

    przyniosy zamierzonego efektu. Po pierwszych dniach stanu wojennego zwizek

    potrafi przystosowa si do nowej rzeczywistoci i kontynuowa swoj dziaalno,

    take wydawnicz, w warunkach konspiracyjnych.

    NSZZ Solidarno w Jeleniej Grze wydawa dwa wydawnictwa prasowe

    legalnie tygodnik Odrodzenie i w konspiracji Odroczenie. Pierwszy periodyk,

    wydawany od poowy 1981 roku by tygodnikiem publicystycznym, ktry na swych

    amach zamieszcza teksty dotyczce: NSZZ Solidarno, polityki, gospodarki i

    kultury. W momencie wprowadzenia stanu wojennego Odrodzenie przestao si

    ukazywa ale w okresie od czerwca 1982 do grudnia 1983 roku zastpio go

    Odroczenie. Ze wzgldu na konspiracyjne warunki, czstotliwo jego ukazywania

    si bya nieregularna. Rwnie prezentowane treci byy znacznie ubosze ni w jego

    pierwowzorze. Treci zamieszczone na amach Odroczenia miay za zadanie

    rzetelnie informowa czytelnikw o sytuacji politycznej i gospodarczej w kraju, oraz

    o losach dziaaczy NSZZ Solidarno. Prezentowano take biece wiadomoci

    dotyczce stanu wojennego w Polsce. W wyniku rosncych naciskw ze strony

    Suby Bezpieczestwa redakcja czasopisma podja decyzje o zaprzestaniu

    dziaalnoci wydawniczej z kocem 1983 roku.

  • 3

    Sowa kluczowe

    NSZZ Solidarno

    prasa konspiracyjna

    Odrodzenie

    Odroczenie

  • 4

    Spis treci

    Wstp

  • 5

    Rozdzia czwarty

    Odroczenie

  • 6

    Wstp

    W sierpniu 1980 roku doszo do wybuchu najwikszego konfliktu

    politycznego w powojennej historii Polski. Konflikt ten mia podoe ekonomiczne, a

    stronami w nim byli robotnicy oraz majca reprezentowa interesy tyche

    robotnikw Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Efektem tego konfliktu byo

    powstanie Zwizku Zawodowego Solidarno. Organizacja ta od pierwszych dni

    swojego istnienia rozwijaa si bardzo intensywnie, skupiajc wok siebie niemal

    wszystkie grupy zawodowe i spoeczne. Aktywno czonkw Solidarnoci

    wykraczaa dalece poza ramy zwizku zawodowego. Jedn ze sfer dziaalnoci

    NSZZ Solidarno bya aktywno informacyjna, ktra objawiaa si gwnie

    poprzez wydawanie wasnych czasopism.

    Wiele spord wydawnictw tamtego okresu mimo, i prezentowao wysoki

    poziom publikowanych artykuw zostao zapomnianych przez badaczy.

    Do dorobku prasowego polskiej opozycji naley zaliczy take dwa periodyki

    wydawane na pocztku lat osiemdziesitych przez NSZZ Solidarno w Jeleniej

    Grze Odrodzenie i Odrodzenie nie bdce dotychczas przedmiotem bada

    prasoznawcw.

    W pracy poddano analizie oba czasopisma. Pierwszy z nich jest tygodnikiem

    publicystycznym wydawanym od czerwca do grudnia 1981 roku pod auspicjami

    Zarzdu Regionu NSZZ Solidarno w Jeleniej Grze. Tygodnik ten prezentowa

    na swych amach szerokie spektrum problemw z jakimi stykao si polskie

    spoeczestwo w okresie tzw. pierwszej Solidarnoci. Omawia take sprawy

    zwizane z dziaalnoci NSZZ zarwno w Jeleniej Grze jak i w caej Polsce. Swoim

    zasigiem obejmowa cae wojewdztwo jeleniogrskie oraz waniejsze orodki

    miejskie w kraju. Redakcja od sierpnia 1981 roku czynia intensywne starania nad

    wprowadzeniem pisma do kolportau w Robotniczej Spdzielni Wydawniczej

  • 7

    PrasaKsikaRuch. Drugim z opisanych w niniejszej pracy pism jest

    wydawnictwo Odroczenie. Czasopismo to stanowio kontynuacj tygodnika

    Odrodzenie, a wydawane byo w Jeleniej Grze w warunkach konspiracyjnych,

    podczas stanu wojennego. W latach 1982-1983 w nieregularnych odstpach czasu

    zostao wydrukowanych 10 numerw periodyku, z czego numer 5 z powodu

    dziaalnoci wojewdzkich organw Suby Bezpieczestwa nie trafi do odbiorcw.

    Ze wzgldu na prowadzon przez SB spraw operacyjnego sprawdzenia pod

    kryptonimem Odroczenie w kocu roku 1983 redakcja podja decyzj o

    zaprzestaniu wydawania czasopisma. Na amach pisma poruszano tematy zwizane

    z dziaalnoci NSZZ Solidarno w okresie stanu wojennego. Ponadto redakcja

    staraa si zama blokad informacyjn jaka obecna bya w wczesnych legalnych

    mediach. Czasopismo Odroczenie swoim zasigiem obejmowao cae

    wojewdztwo jeleniogrskie oraz z pomoc Solidarnoci Walczcej, kolportowane

    byo do Wrocawia.

    Praca skada si z czterech rozdziaw. Pierwszy z nich jest prb opisania

    wydawnictw niezalenych jakie ukazyway si w Polsce w latach 1944-1980. W

    kolejnym rozdziale autor pracy przedstawi proces formowania si redakcji

    tygodnika Odrodzenie, sprawy finansowe, kadrowe, druk, kolporta, zakoczenie

    dziaalnoci redakcji oraz pokrtce przybliy yciorysy osb najbardziej kluczowych

    dla powstania i dziaalnoci pisma. W rozdziale kolejnym analizie zostay poddane

    treci prezentowane w tygodniku Odrodzenie. Publikowane artykuy podzielono

    na siedem grup i kad z nich dokadnie opisano. Rozdzia czwarty zawiera

    wiadomoci dotyczce ukazywania si w Jeleniej Grze czasopisma Odroczenie.

    Przedstawiono relacje osb zaangaowanych w powstanie i wydawanie tego pisma.

    Opisane zostay rwnie fakty zwizane z pozyskiwaniem materiaw drukarskich,

    drukiem oraz kolportaem Odroczenia. W rozdziale tym opisana jest take

    dziaalno wojewdzkich struktur Suby Bezpieczestwa, ktra prowadzc

    dziaania operacyjne wymierzone w jeleniogrsk opozycj, staraa si rozpracowa i

  • 8

    uj grup osb wydajcych Odroczenie. Prac uzupenia aneks zawierajcy

    midzy innymi zgod Gwnego Urzdu Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk na

    publikacj tygodnika, korespondencj z drukarni oraz dokumenty dotyczce spraw

    personalnych redakcji tygodnika.

    Autor przy tworzeniu pracy korzysta z egzemplarzy tygodnika

    Odrodzenie oraz z zachowanych egzemplarzy czasopisma Odroczenie. Ponadto

    wykorzysta zwizane z tematem pracy publikacje ksikowe, takie jak: Szczepan

    Rudka Poza cenzur: wrocawska prasa bezdebitowa 1973 19891, Walery Pisarek

    Raport o stanie komunikacji spoecznej w Polsce sierpie 1980 13 grudnia 19812

    oraz Jerzy Ryszard Sielezin Solidarno w Jeleniogrskiem: od Midzyzakadowego

    Komitetu Zaoycielskiego do Zarzdu Regionu 1980 19813.

    Opisujc dziaalno wydawnicz NSZZ Solidarno w Jeleniej Grze

    korzystano rwnie z relacji osb zaangaowanych w wydawanie przedstawionych

    czasopism miedzy innymi redaktora naczelnego tygodnika Odrodzenie Stefana

    Rogowicza4, wydawcy pisma Andrzeja Piesiaka5 oraz pomysodawcy i jednego z

    zaoycieli podziemnego wydawnictwa Odroczenie Jacka Jakubca6. Signito take

    do dokumentw archiwalnych, ktre znajduj w Instytucie Pamici Narodowej

    odzia we Wrocawiu7 oraz w Archiwum Pastwowym we Wrocawiu, delegatura w

    Jeleniej Grze8.

    1 S. Rudka, Poza Cenzur: wrocawska prasa bezdebitowa 1973-1989, Warszawa 2001. 2 W. Pisarek, Raport o stanie komunikacji w Polsce sierpie 1980 13 grudnia 1981, Krakw 2007. 3 J. R. Sielezin, Solidarno w jeleniogrskiem: od Midzyzakadowego Komitetu Zaoycielskiego do

    Zarzdu

    Regionu 1980-1981, Jelenia Gra 1993. 4 Relacja Stefana Rogowicza z dnia 27 czerwca 2009 roku. Zapis rozmowy w posiadaniu autora

    pracy. 5 Relacja Andrzeja Piesiaka z dnia 10 listopada 2009 roku. Zapis rozmowy w posiadaniu autora

    pracy. 6 Relacja Jacka Jakubca z dnia 16 listopada 2009 r. Zapis rozmowy w posiadaniu autora

    pracy. 7 Instytut Pamici Narodowej we Wrocawiu. Komisja cigania zbrodni przeciwko narodowi

    polskiemu. Sprawa operacyjnego sprawdzenia Odroczenie sygnatura: IPN WR 020/5506 8 Archiwum Pastwowe we Wrocawiu. Delegatura w Jeleniej Grze NSZZ Solidarno w

    Jeleniej Grze 1980-1981 [1980-1984], sygnatura 318 II

  • 9

    Praca przedstawia tygodnik Odrodzenie jako pismo o charakterze

    publicystycznym, ktre w niedugim czasie od momentu powstania stao si jednym

    z programowych tygodnikw NSZZ. Redaktorzy na amach periodyku umoliwili

    szerok polemik w sprawach politycznych, gospodarczych i spoecznych. Rwnie

    kontynuacja tygodnika Odrodzenie, ktra ukazywaa si podczas stanu wojennego

    pod nazw Odroczenie bya pismem, ktre w duo trudniejszych warunkach

    starao si dorwnywa swojemu pierwowzorowi. Redakcja tego pisma przy

    wsppracy z wrocawskimi strukturami Solidarnoci Walczcej stworzya

    wydawnictwo, prezentujce wysoki poziom publikowanych materiaw i byo

    rdem rzetelnej informacji przede wszystkim dla mieszkacw byego

    wojewdztwa jeleniogrskiego.

  • 10

    Rozdzia I

    Wolno prasy w Polsce w latach 1944-1980

    Komunikowanie masowe stanowi szczeglny przypadek porozumiewania si. Jest

    ono nieodzownym elementem wspczesnego ycia. Najwaniejszym celem komunikowania

    masowego jest dotarcie przez okrelone osoby lub instytucje do jak najwikszej liczby osb,

    znajdujcych si na jak najwikszym obszarze, w jak najkrtszym czasie9. Niezwykle

    pomocne w komunikowaniu masowym s media. Przez szereg stuleci komunikacja ta

    obywaa si bez nich. W redniowieczu niepimienne masy ludzkie zaspokajay swj gd

    informacji za pomoc przekazw ustnych, ktrych gwnym rdem by kler10. Sytuacja ta

    ulega zmianie po wynalezieniu druku. Coraz czciej, chccy dotrze do zbiorowej

    wiadomoci ludzkiej zaczli docenia jego zalety. Rozwj myli by tym szybszy, im

    szybciej na danym obszarze rozpowszechniao si sowo drukowane. Jednak przeom w

    komunikacji masowej przynis wynalazek, ktry nazywamy pras. Mona stwierdzi, i

    byo to pierwsze medium, ktre dziki swojej formie mogo na masow skal dotrze do

    zbiorowej wiadomoci ludzkiej. To co obecnie uwaamy za pierwowzr czasopisma,

    wyonio si z ulotek i biuletynw koca szesnastego i pocztkw siedemnastego wieku.

    Prekursorem gazety by jak mona przypuszcza list. Wczesne wydawnictwa prasowe

    charakteryzowaa nieregularno ukazywania si, orientacja handlowa, wielo celw.

    9 M. Fiternicka-Gorzko, Miasta model liryczny: obraz rzeczywistoci prasy w Polsce z lat 1945-1985,

    Szczecin 2003, s. 15. 10 D. McQuail, Teoria komunikowania masowego, Warszawa 2007, s. 43.

  • 11

    Gazety wykorzystywano do przekazywania i zapisu informacji (wiadomoci), reklamy, jako

    nonik rozrywki i rnorakich plotek. W Polsce pierwsze periodyki zaczy ukazywa si w

    poowie siedemnastego wieku. Ich charakter nie odbiega znacznie od podobnych

    wydawnictw w innych krajach. Pierwszym polskim czasopismem wydawanym przez

    Jezuitw na potrzeby dworu krlewskiego by Merkuriusz Pospolity, dzieje wszystkiego

    wiata w sobie zamykajcego dla informacji pospolitej. Warto rwnie nadmieni, e od

    pocztku ukazywania si czasopism dawa si odczu pewien dysonans miedzy pras a

    oficjaln wadz, bd pewnymi elementami tej wadzy. Dysonans ten pocztkowo niemal

    niezauwaalny, wikszo czasopism w tym czasie bya wasnoci rzdzcych lub

    pozostawaa w rkach osb zalenych od nich, wraz z rozwojem czasopimiennictwa

    przybiera na sile. Prasa od pocztku, we wasnych oczach bya rzeczywistym bd

    potencjalnym wrogiem wadzy. Bardzo wczenie mona byo zaobserwowa denie

    wadcw rnymi metodami do przecignicia prasy na swoja stron lub walk z

    niewygodnym komentatorem. Sfery wadzy bardzo szybko uwiadomiy sobie rol jak

    odgrywa prasa w ksztatowaniu zbiorowej wiadomoci. Std te dziaania majce na celu

    wydawanie gazet przychylnych rzdzcym lub te moliwie jak najdokadniejsza kontrola

    tytuw ukazujcych si bez uprzedniego nadzoru z ich strony. Konsekwencj tego bya

    walka o wolno prasy, czsto toczona w ramach ruchw wolnociowo-demokratycznych

    oraz w kontekcie walki o demokracj i prawa obywatelskie. Pomimo tych utrudnie na

    przestrzeni wiekw denie do wolnoci prasy niezalenie od sytuacji wydaje si by pewn

    konsekwentn sta. Pierwszymi drukami wychodzcymi w Polsce poza kontrol byy

    edycje zwizane z elekcj krla saskiego Augusta II Mocnego. Druki te mona uzna za

    pierwsz pras podziemn na terenach Rzeczypospolitej. Tradycja ta bya od tej pory

    skrupulatnie podtrzymywana, a podziemne wydawnictwa ukazay si rwnie przy okazji

    konfederacji barskiej, czy rozbiorw. Tajne pismo towarzyszyo rwnie spiskowi

    podchorych, ktrzy rozpoczli powstanie listopadowe. W okresie powstania styczniowego

    na Ziemiach Rzeczypospolitej poza kontrol wadzy ukazywao si 70 tytuw11. Prasa jako

    jedno z pierwszych narzdzi komunikacji masowej, mimo swego permanentnego rozwoju,

    staa si prawdziwym powszechnym nonikiem informacji (w obecnym tego sowa

    11 M. Dbrowski, Tradycja polskiej bibuy, Tygodnik Solidarno 1999, nr 7, s. 18.

  • 12

    znaczeniu) dopiero u progu dwudziestego wieku. Na stan ten wpyw miay przede

    wszystkim dwie rzeczy. Pierwsz z nich bya postpujca alfabetyzacja spoeczestwa,

    drug postp technologiczny jaki nastpi w drukarstwie. Umoliwi on w pewnym

    momencie masow produkcj drukarsk i poligraficzna a co za tym idzie zwikszenie

    nakadw czasopism. Czynniki te spowodoway wzrost zainteresowania czasopismami oraz

    bardziej powszechn ich dostpno. Rwnie restrykcje wobec prasy na przestrzeni wiekw

    ulegy zmianie. Z obostrze siowych ewoluoway w stron prawn cenzorsk12. Coraz

    wiksze zainteresowanie czasopimiennictwem, zarwno ze strony popytu jak i poday oraz

    idce w lad za tym coraz bardziej wygrowane oczekiwania odbiorcw spowodoway

    zrnicowanie tematyczne wydawanych periodykw. Ze wzgldu na zasig wyrniamy

    pras oglnokrajow oraz pras lokaln. Gwnym kryterium okrelajcym pras lokaln

    jest terytorium na jakim ona wystpuje. W przypadku tym istnieje dua zaleno pomidzy

    odlegoci a stopniem zainteresowania danym tytuem. Im odlego jest mniejsza od

    miejsca wydawania okrelonego periodyku tym zainteresowanie nim staje si wiksze. Prasa

    lokalna ukazuje si przewanie poza gwnymi orodkami ycia spoecznego i kulturalnego.

    Oprcz informacji oglnokrajowych w swojej treci przekazuje ona rwnie wiadomoci

    dotyczce danej spoecznoci: wsi, miasta, powiatu, regionu czy wojewdztwa. Cechami

    jakimi odznacza si prasa lokalna jest rwnie niszy nakad, charakterystyka zespou

    redakcyjnego oraz jzyk uywany przy tworzeniu materiaw prezentowanych pniej na

    amach danego tytuu. Tak wic prasa owa jest szczeglnego rodzaju dokumentem. Wyraa

    opinie nie tylko wydawcw ale take lokalnego grona czytelnikw. Jest odzwierciedleniem

    lokalnych postaw ale rwnie ksztatuje je.

    1.Prasa polska po drugiej wojnie wiatowej

    Prasa lokalna odgrywaa kluczow rol w pierwszych latach po drugiej wojnie

    wiatowej. Sam system prasowy jaki uksztatowa si w Polsce w drugiej poowie lat

    czterdziestych nie by kontynuacj tradycji prasowych z okresu midzywojennego. Prasa w

    powojennym ksztacie bya cakowicie podporzdkowana praktyce politycznej i traktowana

    12 M. Fiternicka-Gorzko, op. cit., s. 23.

  • 13

    przez komunistw jako jeden z najwaniejszych instrumentw sprawowania wadzy.

    Jedynie takie treci mogy sta si suszne, ktre przeszy przez filtr aparatu cenzury. Nigdy

    wczeniej gazety i czasopisma nie byy tak uzalenione od politycznych wpyww jednego

    ideologicznego ugrupowania13. Ten stan rzeczy powodowa, e treci ugrupowa

    opozycyjnych lub wrogich nowo ksztatujcemu si porzdkowi w zetkniciu z brutalnoci

    cenzury i aparatu bezpieczestwa schodziy do podziemia. W nowej powojennej

    rzeczywistoci pierwsze legalne polskie tytuy wydawane na polskiej ziemi ukazay si ju w

    lipcu 1944 roku, co byo bezporednio zwizane z dziaaniami wojennymi. wieo

    wyzwolone tereny Rzeczypospolitej (Ludowej, jak okazao si w niedugim czasie) cierpiay

    na gd informacji. Nie dziaao radio, nie byo telewizji, prasa o znaczeniu oglnym nie

    miaa najmniejszych moliwoci ukazywania si ze wzgldu na panujce wojenne lub

    niekiedy nawet frontowe warunki. Pocztkowo wydawane tytuy miay charakter

    niskonakadowy oraz form biuletynw informacyjnych, wojennych lub zwizanych z

    wprowadzan w ycie reform roln. Pierwszym regionem, w ktrym zaczy wychodzi

    tytuy prasowe bya Lubelszczyzna, a dokadniej Lublin (Tygodnik Lubelski), Chem

    (Ziemia Chemska), Zamo (Tygodnik Zamojski) i Tomaszw Lubelski (Ziemia

    Tomaszowska). W historii prasy polskiej miesice od lipca 1944 do lutego 1945 roku

    okrelono mianem Lubelskich. Pierwsze wydawnictwa prasowe miay znaczenie nie tylko

    informacyjne ale rwnie propagandowe. Od pocztku rzd tymczasowy PKWN stara si

    utworzy i utrzyma sie informacyjn (w tym prasow) wykorzystujc do tego swoje

    agendy, Polsk Parti Robotnicz, Polsk Parti Socjalistyczn, Ministerstwo Informacji i

    Propagandy oraz Krajow Rad Narodow. Rwnie jawna i niejawna opozycja

    antykomunistyczna, chcc walczy z nasilajcym si terrorem, jako jedno z narzdzi obraa

    sobie pras. Tak wic pierwsze tytuy ukazujce si na wyzwolonej polskiej ziemi wydawane

    byy zarwno przez PPR, PPS i pomniejsze ugrupowania socjalistyczne jak rwnie przez

    legalnie dziaajce PSL i Stronnictwo Pracy, oraz takie ugrupowania jak Armia Krajowa czy

    organizacja Wolno i Niezawiso bdca opozycyjnym ugrupowaniem o charakterze

    polityczno - zbrojnym. Wraz z przesuwaniem si frontu na zachd ukazyway si nowe

    13 D. Grzelewska [et al.], Prasa, radio i telewizja Polsce, zarys dziejw, Wyd. 2, Warszawa 2001, s.

    143.

  • 14

    tytuy. Czsto wydawnictwa te byy nieregularne, krtkotrwae, wydrukowane na papierze

    marnej jakoci. Informacje w nich zamieszczane pochodziy z nasuchu radiowego. Tytuy

    lokalne wychodzce w 1944 roku obfitoway w artykuy o tematyce propagujcej osadnictwo

    na ziemiach zachodnich, podejmoway sprawy spoeczno-gospodarcze oraz zachcay do

    wstpowania w szeregi wojska.

    Po zakoczeniu drugiej wojny wiatowej na ziemiach odzyskanych zaczy pojawia

    si do prnie tytuy prasowe. Tworzenie ich nie byo atwym zadaniem, biorc pod

    uwag panujce na tych terenach w pierwszych miesicach wolnoci warunki. Pierwsi

    polscy osadnicy na zachodnich terenach wczesnej Polski nie mieli atwego zadania.

    Panujcy chaos, bezkarni szabrownicy i przestpcy, ktrych zachodnie rubiee RP

    przycigay jak magnes, Armia Czerwona, przybyli ze wschodu czonkowie Armii Krajowej

    czy WIN-u, ukrywajce si po lasach niedobitki Wermachtu, niemiecka miejscowa

    partyzantka Werwolf, czy w kocu prbujcy uporzdkowa to wszystko za pomoc terroru

    Urzd Bezpieczestwa, stwarzay sytuacj nie do pozazdroszczenia pierwszym,

    przybywajcym na te ziemie Polakom14. Mimo wszystko repatrianci od razu zaczli

    organizowa si w nowym rodowisku. Pierwszym polskim tytuem prasowym na Dolnym

    lsku by wydawany od 4 maja 1945 (czyli jeszcze w bezporedniej bliskoci dziaa

    wojennych) do 24 maja w Legnicy Dziennik Legnicki. Ukazywa si on w postaci ulotek

    rozlepianych na cianach. Zawiera informacje dla przybywajcych pierwszych osadnikw o

    toczcych si jeszcze na Dolnym lsku walkach15. Rwnie w Jeleniej Grze inicjatywa

    dziennikarsko - wydawnicza pojawia si do wczenie. Pierwszym czasopismem w Jeleniej

    Grze by Nasz Gos, ktrego wydawc byo wojsko. Tytu ten, jak wikszo wczesnych

    wydawnictw prasowych, mia charakter typowo informacyjny, a treci zamieszczane na jego

    amach pochodziy z przedrukw i nasuchu radiowego16. Kolejn bardziej zorganizowan

    jeleniogrsk inicjatyw wydawnicz byo ukazanie si z okazji zorganizowania z inicjatywy

    Urzdu Informacji i Propagandy w Jeleniej Grze, w tym miecie pierwszego

    Przemysowego Zjazdu Ziem Odzyskanych w dniach 27-29 sierpnia 1945 roku Gosu

    Pogranicza. Wydawc bya Midzypartyjna Komisja Porozumiewawcza (PPS, PPR, SL i

    14 P. Maszkowski, Warta Werwolfu, Odkrywca 2009, nr 5, s. 45. 15 Prasa Dolnego lska 19451948: Treci i cechy regionalne dziennikw i tygodnikw, Wrocaw 1992,

    s. 12.

  • 15

    SD)17. Zesp redakcyjny tworzyli: S. Trzyciski, M. Kobusz, T. Kowzan, K. Pitka i W.

    Rousseau. MKP w Jeleniej Grze chciaa w ten sposb stworzy dziennik dla rejonw

    przygranicznych, jednak pod naciskiem wadz wojewdzkich w Legnicy inicjatywa ta

    zostaa ograniczona jedynie do jednodniwki na rzecz pierwszej codziennej gazety na

    Dolnym lsku Pioniera przeksztaconego w 1946 roku w Sowo Polskie18. Redakcja

    Gosu Pogranicza na swych amach zamiecia informacje dotyczce odbywajcego si w

    Jeleniej Grze zjazdu.

    Take prasa konspiracyjna pojawia si w Jeleniej Grze do szybko. Wraz z

    repatriantami ze wschodu na Dolny lsk przybywali przesiedlani dziaacze organizacji

    konspiracyjnych. W Jeleniej Grze, jak si pniej okazao pozorne schronienie znaleli

    ewakuowani z okrgu lwowskiego przez Rzeszowszczyzn dziaacze organizacji Wolno i

    Niezawiso. Zgodnie z ustaleniami Zarzdu Gwnego WiN kady nowo tworzony okrg

    tej organizacji zobowizany zosta do podjcia dziaalnoci informacyjno-propagandowej.

    Szef okrgu jeleniogrskiego WiN pk. Franciszek Rekucki Topr, na samym pocztku

    dziaalnoci tej organizacji w rejonie Jeleniej Gry tj. od wrzenia 1945 roku podj decyzj o

    wydawaniu konspiracyjnego pisma Wolno. Motto pisma brzmiao: Walczymy o

    niepodlego Polski, o prawdziwie demokratyczn wolno narodu, o odzyskanie naszych

    ziem wschodnich i o utrwalenie obecnych granic na zachodzie. Redaktorem naczelnym

    zosta Wadysaw ledziski. Kierowa on doborem materiaw przede wszystkim tych

    przesyanych z regionu, tekstw wasnych oraz tworzonych przez kadr kierownicz.

    Autorzy artykuw ze wzgldw bezpieczestwa w wikszoci publikacji pozostali

    anonimowi. Ostateczny ksztat kadego numeru zatwierdza komendant okrgu. Pierwsze

    osiem numerw wydrukowano na powielaczu, jednak ogromne zainteresowanie

    czasopismem, ktre stanowio swoist przeciwwag dla jedynie susznej prasy partyjnej i

    wojskowej byo tak wielkie, e w niedugim czasie podjto starania nad zdobyciem maszyny

    drukarskiej. Zesp drukarski Wolnoci tworzyli Stanisaw Romanowicz, Wadysawa

    Olszewska, Maria Orzechowska i Magdalena ledziska. Przez rok ukazywania si

    16 Archiwum Pastwowe we Wrocawiu. Delegatura w Jeleniej Grze, syg. 211/II 17 Prasa Dolnego lska 1945-1948..., s. 13. 18 L. Miller, Prasa regionu jeleniogrskiego w latach 1945-1948, Rocznik Jeleniogrski 1984, t. 21,

    s. 145.

  • 16

    czasopisma wydano okoo 13 numerw19, po czym okrg jeleniogrski WiN-u zosta za

    pomoc agentw rozpracowany przez UB, a jego kierownictwo otrzymao wyroki mierci

    lub dugoletniego wizienia. Punkt skadowania materiaw drukarskich oraz

    wydrukowanych egzemplarzy czasopisma znajdowa si w dwch mieszkaniach w centrum

    Jeleniej Gry20. Nakad czasopisma w pocztkowym okresie wynosi okoo 400 egzemplarzy,

    jednak w odpowiedzi na due zainteresowanie systematycznie wzrasta. W kocowym

    okresie ukazywania si pisma drukowano okoo tysica egzemplarzy. Za kolporta tytuu

    odpowiada Stanisaw Panasewicz, ktry wraz z podlegymi mu wsppracownikami

    rozprowadza czasopismo na terenie caego Dolnego lska21. Niewielka liczba egzemplarzy

    trafiaa do komendy gwnej WiN-u w Krakowie, gdzie niektre artykuy byy

    przedrukowywane w dodatku do kolejnego konspiracyjnego wydawnictwa, tym razem o

    zasigu oglnopolskim, zatytuowanym Orze Biay. Treci pojawiajce si na amach

    Wolnoci prezentoway wysoki poziom merytoryczny i literacki. Miay one przede

    wszystkim spenia trzy zasadnicze funkcje. Pierwsz z nich bya rzetelna informacja

    czonkw organizacji oraz spoeczestwa o wydarzeniach majcych miejsce w Polsce i na

    wiecie, drug walka z propagand ekipy rzdzcej i prezentowanie wasnych ideaw

    nawizujcych bezporednio do AK oraz ksztatowanie postaw patriotycznych odmiennych

    od linii komunistw. Na kartach Wolnoci otwarcie krytykowano posunicia ekipy

    rzdzcej, pitnowano jej naruszenia, dano usunicia z terenw Polski Armii Czerwonej,

    opowiadano si za likwidacj UB oraz za renegocjacj umowy granicznej z ZSRR22. W

    jednym z numerw redaktor naczelny wytumaczy powody, dla ktrych walka

    konspiracyjna z terrorem, jaki wobec spoeczestwa stosuje rzd, jest suszna i konieczna.

    Oddziaywanie propagandowe Wolnoci wrd rodowisk konspiracyjnych i zwykych

    obywateli byo tak ogromne, e oprcz UB i Milicji spraw t zaj si take wywiad

    radziecki do tego stopnia, e w raportach szefa tego wywiadu w Polsce (Siemiona

    Dawydowa) kierowanych bezporednio do Jzefa Stalina i awrentyja Berii, pojawiay si

    19 J. Bilski, Gazeta Wolno jako organ propagandy Zrzeszenia Wolno i Niezawiso na Dolnym

    lsku, praca magisterska pod kierunkiem dr hab. Leszka Belzyta prof. Uniwersytetu

    Zielonogrskiego, Zielona Gra 2007, s. 34. 20 Ibidem, s. 33. 21 Instytut Pamici Narodowej. Wydzia opracowywania i udostpniania zbiorw we

    Wrocawiu. syg. 024/7411.

  • 17

    informacje na temat Wolnoci23. Zainteresowanie si pismem Wolno przez Dawydowa

    przyczynio si do szybkiego rozpracowania i rozbicia jeleniogrskich struktur WiN-u.

    Pierwsze czasopisma wydawane na ziemiach odzyskanych, w tym rwnie te

    drukowane na Dolnym lsku, suyy nowo przybyym na te tereny Polakom jako

    podstawowe rdo informacji. Mimo, i wydawane byy na kiepskim papierze, czsto

    tworzone bez polskich czcionek i rozlepiane w formie gazetek ciennych cieszyy si duym

    zainteresowaniem. ywot tych periodykw nie by dugi, przewanie trwa od kilku dni do

    maksymalnie kilku miesicy. Wydawnictwa takie czsto wydawane byy przez lokalne

    wadze wojskowe. Peniy take, wrd nowo przybyych na te tereny Polakw funkcje

    opiniotwrcze i pozwalay na ksztatowanie postaw politycznych nowych osiedlecw.

    Oprcz wspomnianych wyej tytuw warto, ze wzgldu na panujce wczenie warunki,

    wspomnie jeszcze o dwch innych wydawanych od maja 1945 roku na ziemiach

    zachodnich. Pierwszym z nich by wydawany w Lubaniu lskim Na Stray Biuletyn

    Informacyjny dla ludnoci cywilnej, drugim - ukazujca si w Zgorzelcu Granica24. Byy

    to czasopisma, ktre swj ywot rozpoczy wkrtce po ustaniu w tyche miastach

    bezporednich dziaa wojennych. Na pocztku oba tytuy wydaway wadze wojskowe.

    Zarwno Na Stray jak i Granica ukazyway si stosunkowo dugo jak na czasopisma

    tego rodzaju, wydawane byy bowiem w bardzo specyficznych warunkach.

    Rwnie prasa partii politycznych, w tym rodowisk opozycyjnych oraz mniejszoci

    narodowych na ziemiach odzyskanych, pojawia si bardzo wczenie. Pierwsz gazet

    reprezentujc mniejszo narodow byo wydawane przez rodowiska ydowskie Nowe

    ycie. Wydawc pisma by Wojewdzki Komitet ydowski na Dolnym lsku. Pierwsze

    trzy numery zostay opatrzone nadrukiem jednodniwka. Od numeru czwartego pojawia

    si informacja o tygodniowej czstotliwoci ukazywania si tytuu. Jednak w praktyce pismo

    wychodzio mniej wicej raz na dwa tygodnie. Redaktorem naczelnym by J. Turkow.

    Tygodnik mia 8 stron, ukazao si 12 numerw, po czym tytu zosta zawieszony25. Skad

    redakcyjny nie uleg zmianie. Na amach Nowego ycia poruszano tematy dotyczce

    22 J. Bilski, op. cit., s. 34 23 IPN.Wroc. syg 024/7411, 24 L.Miller, op. cit., s. 145. 25 Prasa Dolnego lska 1945-1948..., s. 18-19.

  • 18

    polityki midzynarodowej w szczeglnoci dotyczce zachodnich granic Polski, sporw

    midzy ONZ a Wielk Brytani o status Palestyny, szeroko opisywano take proces

    zbrodniarzy hitlerowskich w Norymberdze. W sprawach krajowych szczeglne

    zainteresowanie tytuu budziy kampanie wyborcze oraz sytuacja gospodarcza Polski i jej

    odbudowa. Sporo miejsca powicano take przejawom antysemityzmu. Szczegln uwag

    pismo zwrcio na kampani wyborcz do Sejmu Ustawodawczego. Duo miejsca

    zajmoway artykuy dotyczce programw partii politycznych oraz roli posw ydowskich

    w nowo wybranym sejmie26. Zamieszczano take artykuy adresowane do modych oraz

    dotyczce kultury i tradycji ydowskich. Od pierwszego numeru szczeglne miejsce

    zajmowa na amach Nowego ycia dzia ogosze, w ktrym czytelnicy zamieci mogli

    krtkie ogoszenia dotyczce poszukiwa swoich bliskich lub znajomych. Artykuy

    publikowane na amach Nowego ycia pisane byy w dwch jzykach, zarwno po polsku

    jak i w jidysz. Pismo zakoczyo swj ywot 12 marca 1947 roku.

    Jeszcze szybciej na Dolnym lsku pojawia si zaczy czasopisma partii

    politycznych w tym PPR, ktra swoje czasopismo wydawaa od sierpnia 1945 do grudnia

    1948 roku pod tytuem Trybuna Dolnolska. Pierwsze trzy numery ukazay si w

    Legnicy, nastpnie pismo przeniesiono do Wrocawia. Nakad pierwszego numeru wynosi 6

    tys. egzemplarzy. Do 1948 roku liczba wydawanych egzemplarzy jednego numeru wzrosa

    do 140 tys. Redaktorem naczelnym zosta Tadeusz Graliski. Interpretacja wiadomoci

    zamieszczanych na amach Trybuny Dolnolskiej nie rnia si od linii PPR. Sam tytu

    by w dosownym tego sowa znaczeniu wyrazicielem opinii Polskiej Partii Robotniczej, a

    kierownictwo wydawnictwa byo cile zwizane z wadzami teje partii .

    Kolejnym tytuem partyjnym by wydawany przez PPS Naprzd Dolnolski w

    pniejszym okresie przemianowany na Wrocawski Kurier Ilustrowany Pismo

    wychodzio od 26 czerwca 1945 roku i a do powstania Polskiej Zjednoczonej Partii

    Robotniczej w 1948 roku prezentowao stanowisko ideologiczne Polskiej Partii

    Socjalistycznej. Powstanie tego lokalnego wydawnictwa byo cile zwizane i stanowio

    26 Ibidem, s 19.

  • 19

    pewn konsekwencj przybycia na ziemie odzyskane penomocnika rzdu Stanisawa

    Piskorskiego27.

    Do wyrniajcych si tytuw prasowych wydawanych przez opozycj na Dolnym

    lsku zaliczy mona Dolnolski Dziennik Ludowy, ktry po kilkumiesicznej przerwie

    zacz ukazywa si pod zmienionym tytuem lski Dziennik Ludowy. Dolnolski

    Dziennik Ludowy by tytuem wydawanym przez Stronnictwo Ludowe. Potrzeb

    drukowania pisma o charakterze wiejskim na Ziemiach Odzyskanych dostrzeono bardzo

    wczenie. Pierwszym czynnikiem byo niedostateczne docieranie prasy centralnej na tereny

    wiejskie Ziem Odzyskanych. Drugim natomiast byo nieuwzgldnianie w docierajcych ju

    tytuach prasowych miejscowych potrzeb czytelniczych wrd repatriantw. W decyzji o

    utworzeniu dziennika ludowego rwnie bardzo wan rol odgryway nasilajce si w

    tamtym okresie walki polityczne i drastycznie pogbiajce si podziay pomidzy partiami

    politycznymi. Mimo, i w tytule na pierwszym miejscu znajdowao si sowo dziennik,

    periodyk ten ukazywa si z czstotliwoci tygodnika i wychodzi w kad niedziel.

    Dziennik Ludowy cieszy si du popularnoci wrd mieszkacw wsi, ktra w

    wikszoci, do czasu wyborw styczniowych, odnosia si nieprzychylnie do komunistw.

    Redaktorem naczelnym by W. Fracz a tytu ukazywa si od 1 kwietnia 1946 do 24 maja 1947

    roku, nastpnie po kilkumiesicznej przerwie w 1948 roku pocz ukazywa si ponownie

    tym razem pod tytuem lski Dziennik Ludowy. Ostatecznie sta si cotygodniowym

    dodatkiem do Zielonego Sztandaru, gdzie po kilku wydaniach zakoczy swj ywot.

    Z dwch opozycyjnych partii politycznych jakie dziaay na Ziemiach Odzyskanych

    jedynie Stronnictwo Demokratyczne dorobio si swojego tytuu prasowego. Sama koncepcja

    powstania pisma w szeregach SD zrodzia si we wrzeniu 1945 roku, jednak ze wzgldu na

    trudnoci organizacyjne oraz nieprzychylno do idei reprezentantw Rzdu Tymczasowego

    do jego realizacji doszo dopiero w czerwcu 1946 roku. Pocztkowo tygodnik mia ukazywa

    si pod tytuem Gos Demokratyczny, na co cenzura nie zezwolia w zwizku z tym

    wybrano nazw Tygodnik Wrocawski. Redaktorem naczelnym zosta Jan Rozgrski.

    Pocztkowo nakad pisma wynosi okoo 8 tys. egzemplarzy. Ukazao si 5 lub 6 numerw

    Tygodnika po czym z powodu naciskw cenzorskich tygodnik przesta ukazywa si.

    27 Ibidem, s. 94.

  • 20

    Po utworzeniu Tymczasowego Rzdu Jednoci Narodowej oraz po podpisaniu w

    Moskwie w czerwcu 1945 roku zobowiza midzynarodowych, legalnie dziaajce

    ugrupowania opozycyjne, rwnie miay prawo do dziaalnoci wydawniczej. Obok

    istniejcej ju prasy kontrolowanej przez tzw. blok demokratyczny, w legalnym obiegu

    zaczy pojawia si wydawnictwa opozycyjne PSL (Chopski Sztandar, Gazeta Ludowa

    czy lokalny, wydawany w Olsztynie Gos Ziemi).

    Pierwszym ukazujcym si oglnopolskim tygodnikiem krytycznym wobec rzdw

    komunistw by Tygodnik Powszechny, utworzony w marcu 1945r. Pierwszy numer

    ukaza si dokadnie 24 marca 1945 roku. Tygodnik reprezentowa rodowiska inteligencji

    zwizane z Kocioem katolickim. Pismo reprezentujce liberalny nurt katolicyzmu

    otwartego od pocztku podejmowao polemik z marksistowsk wizj spoeczestwa,

    prezentowan w lewicowych periodykach. Pierwszym i dugoletnim redaktorem naczelnym

    by Jerzy Turowicz. Tygodnik Powszechny w pierwszym okresie swojej obecnoci na

    rynku wydawniczym ukazywa si najduej spord wszystkich niezalenych od wadzy

    tytuw prasowych. Wydawanie periodyku zostao wstrzymane przez wadze PRL po tym

    jak w 1953 roku redaktor naczelny odmwi zamieszczenia na amach Tygodnika

    Powszechnego nekrologu Jzefa Stalina28.

    Funkcjonujcy sprawnie od pocztku 1945 roku aparat cenzury nie pozwala na

    wydawanie tytuw krytycznych wobec ugrupowa lewicowych. Jawna opozycja z PSL-em

    na czele wyraaa swoje oburzenie. PPR i jej sojusznikom zarzucano nieprzestrzeganie

    konstytucji marcowej oraz amanie zasad umowy midzynarodowej zawartej w Moskwie w

    czerwcu 1945 roku, ktra miaa gwarantowa partiom politycznym swobod dziaania,

    rwnie w zakresie dziaalnoci prasowej i propagandowej. Konflikt midzy cenzur a

    opozycj nasila si tym bardziej im bardziej zblia si okres kampanii wyborczej do Sejmu

    Ustawodawczego. W trakcie samej kampanii doszo do wielu narusze prawa. Bito i

    zastraszano dziennikarzy prasy opozycyjnej, konfiskowano nakady bd dezorganizowano

    kolporta niewygodnych dla PPS i PPR tytuw. Fakty te bardzo ywo relacjonowaa na

    swych amach prasa podziemna. Szacuj si, e w okresie kampanii wyborczej do Sejmu

    Ustawodawczego na terenie caego kraju ukazywao si okoo 180 tytuw

    28 D. Grzelewska [et al.], op. cit., s. 144.

  • 21

    konspiracyjnych29. Walka z pras konspiracyjn ju w pocztkach 1945 roku przybraa na

    ziemiach polskich bezprecedensowe rozmiary. Aparat cenzury od stycznia do padziernika

    1945 roku funkcjonowa w ramach Ministerstwa Bezpieczestwa Publicznego. W okresie

    pniejszym zosta wczony w struktury Gwnego Urzdu Kontroli Prasy, Publikacji i

    Widowisk, gdzie stanowiska obsadzano wycznie czonkami Polskiej Partii Robotniczej. Do

    wyborw w styczniu 1947 roku cenzur wykorzystywano gwnie do zwalczania opozycji.

    W tym czasie dominujcym wydawnictwem okaza si zwizany z komunistami

    Czytelnik, ktry w efekcie walki tworzcego si ustroju z prywatnymi, niezalenymi oraz

    opozycyjnymi wydawnictwami stawa si coraz wikszym monopolist na polskim rynku

    wydawniczym30.

    2. Okres Stalinowski

    Po sfaszowaniu wynikw wyborw z 1947 roku w Polsce rozpocza si jeszcze

    silniejsza walka z wydawnictwami opozycyjnymi i niezalenymi. Wiele tytuw nie mogo

    si ju ukazywa, a zaistniaa sytuacja nie sprzyjaa tworzeniu si nowych niezalenych

    wydawnictw prasowych. Prasa rzdowa moga na swych amach rozpocz jawn walk o

    komunizm w Polsce. Nasilia si rwnie walka z wydawnictwami podziemnymi. Przy

    wykorzystaniu coraz silniejszego potencjau Urzdu Bezpieczestwa Publicznego zaczto

    coraz skuteczniej rozpracowywa organizacje podziemne a co za tym idzie likwidowa

    podziemne wydawnictwa prasowe tyche organizacji. I tak dla przykadu w roku 1945 w

    Polsce ukazywao si od 230 do 300 podziemnych tytuw prasowych, w roku 1946 100, w

    1947 20, w 1950 roku 10 a w 1953 ju tylko 231. Prasa ta skupiaa si przede wszystkim

    wok opozycyjnych wobec wadzy ludowej partii politycznych, stronnictw i organizacji

    takich jak Armia Krajowa, Polskie Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Pracy, Stronnictwo

    29 Ibidem, s. 149. 30 T. Mielczarek, Od nowej kultury do polityki Tygodniki spoeczno-kulturalne i spoeczno-polityczne

    PRL, Kielce 2003, s. 26.

  • 22

    Narodowe, WiN. Do najciekawszych tytuw naley wychodzcy w latach 1945 1946 w

    omy Gos spod ziemi pismo wydawaa organizacja o nazwie Obywatelska Armia

    Krajowa.32 Do 1953 roku przetrway prawdopodobnie tylko cztery tytuy podziemne.

    Pierwszy z nich, wspomniany wczeniej Orze Biay wydawany by przez WiN, drugi -

    Biuletyn Antykomunistycznego Ruchu Harcerskiego wydawany by przez podziemne

    organizacje harcerskie. Stosunkowo dugo w podziemnym obiegu utrzyma si take

    tygodnik Zarzewie wydawany przez podziemn organizacj harcersk pod nazw

    Zwizek Biaej Tarczy. Prawdopodobnie periodyk ten wychodzi jeszcze w 1951 roku.

    Czwartym, ostatnim niezalenym pismem ukazujcym si w Polsce i cieszcym si duym

    uznaniem rodowisk konspiracyjnych i po akowskich by wydawany na Lubelszczynie

    Antybolszewik. Tytu ukazywa si jeszcze pod koniec 1953 roku.33

    W latach 1947-1948 bezprecedensowa walka z prywatn, opozycyjn inicjatyw

    wydawnicz przybieraa na sile z tygodnia na tydzie, a do cakowitego wyeliminowania

    niezalenego od wadzy ruchu wydawniczego. Walka ta przejawiaa si w duej mierze

    narastajcym terrorem ze strony organw bezpieczestwa publicznego, reglamentacj

    papieru i rodkw drukarskich, zmniejszaniem limitw wydawniczych, nieprzeduaniem

    koncesji i pozwole na wydawanie czasopism bdcych tematycznie w opozycji wobec

    wytycznych ze strony wadzy PRL. Dono rwnie do upastwowienia poszczeglnych

    redakcji uzaleniajc ich byt od Spdzielni Wydawniczej Czytelnik. W roku 1948

    przystpiono do penego wdraania modelu stalinowskiego prasy w Polsce. W marcu 1948

    roku wadze jeszcze KC PPR wyday szereg rozporzdze majcych na celu unifikacj

    ideologiczn prasy. Ograniczono dostp do innych poza PAP-em rde informacji,

    zakazano nasuchu radiowego, korzystania z zagranicznych serwisw fotograficznych,

    reklamowania organizacji charytatywnych, ktre swoje centrale posiaday na zachodzie

    Europy lub w USA, nakazano zmniejszy objtociowo materiay informacyjne z zagranicy

    na rzecz materiaw pochodzcych z krajw bloku socjalistycznego34. Obok tych i wielu

    innych zalece podjto take prace nad zmianami legislacyjnymi. Wyczono papier z

    wolnego obrotu handlowego i rozpoczto jego cis reglamentacj, jak to okrelano w

    31 R. Kowalczyk, Prasa lokalna w Polsce, Pozna 2000, s. 91. 32 Ibidem. 33 M. Dbrowski, op. cit., s. 18.

  • 23

    uzasadnieniu tej decyzji: Aby nie suy obcej propagandzie. Drastycznie obniono

    przydziay papieru prasie katolickiej (pod koniec 1948 roku 9 tygodnikw, 9

    dwutygodnikw, 39 miesicznikw i 1 kwartalnik ukazyway si w nakadzie okoo 700 tys.

    egzemplarzy). Na pocztku tego roku ich nakad przekracza ponad 1,5 miliona

    egzemplarzy. Sam Tygodnik Powszechny poddawany by szykanom i nieustannym

    kontrolom.

    Od pocztku 1949 roku w Polsce zaczto intensywnie wdraa tzw. sowiecki model

    prasy. Czasopisma miay za zadanie oddziaywa na czytelnika propagandowo, przenoszc

    polityk PZPR do mas. Intensywnie rozwijaa si prasa partyjna. Rozwojowi temu sprzyjao

    powstanie w 1950 roku Pastwowego Przedsibiorstwa Kolportaowego Ruch, ktre

    zmonopolizowao proces wydawania i kolportau prasy w Polsce.

    Oprcz scentralizowania instytucji wydawniczych i kolportaowych w okresie tym

    wystpowao wiele zjawisk i procesw, ktre doprowadziy do wyeliminowania wolnoci

    prasy oraz w wielu przypadkach uniemoliwiy wydawanie czasopism niezalenych. Przede

    wszystkim byy to dziaania majce na celu scentralizowanie ruchu prasowo-wydawniczego,

    stosowanie cenzury prewencyjnej, reglamentacj papieru oraz cis kontrol nad wielkoci

    nakadw poszczeglnych tytuw. Dodatkowo chcc zlikwidowa pras niezalen

    wyeliminowano prywatnych wydawcw i uznano za najwaniejsz propagandow funkcj

    prasy.35

    Jeli chodzi o system cenzury prewencyjnej by to sprawnie dziaajcy mechanizm w

    obrbie trzech urzdw: Gwnego Urzdu Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk,

    Ministerstwa Informacji i Propagandy oraz Ministerstwa Bezpieczestwa Publicznego.

    Urzdy te cile wsppracujc ze sob zaczy na pocztku lat pidziesitych cile

    kontrolowa cao produkcji wydawniczej ukazujcej si w Polsce. Dyrektywy tyche

    instytucji w jasny sposb okrelay ramy dziaalnoci redaktorw, wydawcw i

    dziennikarzy. Luk po likwidowanych tytuach opozycyjnych zaczto skrztnie wypenia

    nowymi wydawnictwami prasowymi. Byy to gwnie tygodniki lub dwutygodniki o

    charakterze lokalnym. Pewnym nowym dowiadczeniem na gruncie prasowym byo w tej

    sytuacji wykorzystanie jako twrcw korespondentw robotniczych i chopskich. Pomys ten

    34 D. Grzelewska, op. cit., s.153.

  • 24

    na dusz met nie speni pokadanych w nim oczekiwa i wikszo spord powstaych

    wczenie tytuw z racji niskiego poziomu dziennikarskiego dosy szybko zakoczya swj

    ywot. Jako przykad takiego wydawnictwa mona przytoczy lokalny Gos Jeleniogrski

    ukazujcy si przez krtki okres w pierwszej poowie lat pidziesitych w nakadzie od 2

    do 5 tysicy egzemplarzy36. aden z numerw tego pisma nie zachowa si do naszych

    czasw, jednak jak wskazuj badania przeprowadzone na pocztku lat 80-tych periodyk ten

    prezentowa niski poziom dziennikarski i nie cieszy si zbyt duym uznaniem wrd

    odbiorcw prasy w Jeleniej Grze37.

    3. Odwil

    Rozwj sowieckiego systemu prasowego oraz idce w lad za nim uwarunkowania

    prawne spowodoway cakowite wyeliminowanie niezalenych wydawnictw prasowych.

    Zmiany te przyczyniy si take do spadku kondycji polskiej prasy. Problem ten okaza si

    na tyle palcy, e fakt ten oficjalnie dostrzeono w momencie, gdy tylko pozwalaa na to

    sytuacja, czyli ju na pocztku odwily. Na walnym zebraniu Stowarzyszenia

    Dziennikarzy Polskich w listopadzie 1953 roku dziaacze zwizku wytknli wady

    funkcjonujcego systemu prasowego. Podczas dyskusji uczestnicy zjazdu zarzucali prasie

    lukrowanie rzeczywistoci i urzdowy optymizm. Mwiono take o ideologizacji

    przejaww ycia spoecznego, kulturalnego i gospodarczego. Skrytykowano sposb

    przedstawiania jednostki jako elementu wielkiej machiny jakim jest pastwo ludowo-

    socjalistyczne38.

    W okresie odwily powstao w Polsce wiele tytuw prasy lokalnej, midzy innymi

    wychodzce po dzi dzie Nowiny Jeleniogrskie. Periodyk ten od pocztku ukazywa si

    w formie tygodnika i od pocztku, tj. od roku 1958 a do 1990 roku by organem prasowym

    lokalnych struktur PZPR39.

    35 R. Kowalczyk, op. cit., s. 84. 36 L. Miller, op. cit., s. 145. 37 Ibidem. 38 R. Kowalczyk, op. cit., s. 92. 39 M. Suchecka, Trzydzieci lat pracy dla regionu (Nowiny jeleniogrskie w latach 1958-1988)

    Rocznik Jeleniogrski, 1990 s. 149-162

  • 25

    W czasie przemian politycznych koca lat pidziesitych ukazywao si niewiele

    tytuw prasy drugiego obiegu. Do nielicznych tytuw z tego okresu zaliczy mona

    Serwis Informacyjny, w ktrym obok wznowionego w 1956 roku Tygodnika

    Powszechnego ukazyway si teksty Leszka Koakowskiego40.

    4. Sytuacja prasy w dekadzie Maej Stabilizacji

    Nowa sytuacja polityczna i spoeczna (tzw. maa stabilizacja) w pocztkowym

    okresie spowodowaa pewne rozprenie na rynku wydawniczym. Powstao kilka nowych

    tytuw, przede wszystkim o charakterze lokalnym (wojewdzkim lub powiatowym) jednak

    do szybko w skutek dziaa centralnych na rynku wydawniczym zosta przywrcony

    nowy - stary porzdek. W 1958 roku powoano now instytucj - Komisj do spraw

    Wydawnictw. Komisja ta bya owocem pewnych zmian jakie nastpiy na rynku prasowym.

    Zrywajc z przeszoci i chcc zaprowadzi tzw. ad powoano rwnie nowe tytuy o

    zasigu oglnopolskim. W 1957 roku zosta wydany pierwszy numer tygodnika Polityka,

    a w 1963 roku, w miejsce zamknitej Nowej Kultury utworzono tygodnik Kultura. W

    tygodniku Kultura, tak samo jak w Nowej Kulturze, redaktorem naczelnym zosta

    J. Wilhelmi, pozostaa cz zespou redakcyjnego ulega zmianie. Pierwszy numer

    tygodnika ukaza si 16 czerwca 1963 roku. Zadaniem periodyku byo midzy innymi:

    Prezentowanie (na swych amach) zjawisk twrczych czynnie zaangaowanych w spraw

    budowania socjalizmu41. Drugim nowym tytuem tego czasu bya Polityka wydana 5

    marca 1957 roku. Pocztkowo skad redakcyjny pisma ulega zmianom, jednak cechowaa go

    rnorodno pokoleniowa i polityczna. Pocztkowo pismo zachcao do polemiki na

    tematy zwizane z krajem42.

    Mimo zmiany ekipy rzdzcej i pewnych przeobraeniach w sposobie

    przedstawiania rzeczywistoci na amach czasopism Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

    nadal trzymaa pras na uwizi. Kady przejaw odstpowania od jej wytycznych koczy si

    zmian na stanowisku redaktora naczelnego, ograniczeniem przydziau papieru lub

    40 R. Kowalczyk, op. cit., s. 94. 41 Kultura 1963, nr 1, s. 1 42 T. Mielczarek, op. cit., s. 56.

  • 26

    zamkniciem tytuu. Ten stan rzeczy trwa nieprzerwanie przez cay okres maej

    stabilizacji. Wydawnictwa drugiego obiegu w tym okresie, a do protestw studenckich w

    1968 i 1969 roku, byy praktycznie nieobecne. Pod koniec lat 60. ponownie pojawiy si

    dokumenty wydane poza legalnym obiegiem. W duej mierze byy to rnego rodzaju

    odezwy i rezolucje rozpowszechniane w niewielkim nakadzie bd przepisywane rcznie.

    Od jesieni 1969 roku studencka grupa konspiracyjna Ruch zacza krtkotrwae

    wydawanie czasopisma o nazwie Biuletyn. Edycja ta bya wydawana w nakadzie

    zaledwie dwustu egzemplarzy rozpowszechnianych nastpnie wrd warszawskich

    studentw.

    Pocztek lat siedemdziesitych przynis Polsce burzliwe zmiany na arenie

    politycznej. Pogarszajca si od koca lat szedziesitych sytuacja gospodarcza kraju

    powodowaa narastajce niepokoje spoeczne dewaluujc i tak nadszarpnity wizerunek

    Komitetu Centralnego PZPR w oczach Polakw. Punktem zapalnym okazay si ogoszone

    14 grudnia 1970 roku podwyki cen ywnoci. Na Wybrzeu doszo do gwatownych

    spoecznych protestw, ktre zostay stumione w brutalny sposb. Wrd manifestantw

    byli zabici i ranni. Prasa centralna z pocztku milczaa na temat tragedii, do ktrej doszo w

    Trjmiecie43. Dwa dni po krwawo stumionych rozruchach w prasie oglnopolskiej pojawia

    si krtka lakoniczna notatka Polskiej Agencji Prasowej. Na jej podstawie publikowano

    rne mniej lub bardziej rozmijajce si z prawd komentarze utrzymane w znanej wczeniej

    konwencji44. Natomiast prasa lokalna na Pomorzu relacjonowaa na gorco wydarzenia

    Grudnia 1970. Postawa lokalnych periodykw stanowia przeciwwag do oglnopolskiej

    ciszy informacyjnej w tym wzgldzie. W cigu kilku najbliszych dni prbowano zagodzi

    niekorzystne dla wadzy informacje o wydarzeniach z Pomorza podajc w prasie

    nieprawdziwe wiadomoci mwice jakoby demonstranci mieli dopuci si mordw na

    funkcjonariuszach Ministerstwa Spraw Wewntrznych. Naturalnie tak samo jak w 1956 i

    1968 roku win za krwawo stumione wystpienia spoeczne prbowano zepchn na bliej

    nieokrelone siy antysocjalistyczne w Europie Zachodniej. Zabiegi te jednak nie na wiele si

    ju zday. Mimo blokady informacyjnej i prby przedstawienia w mediach zafaszowanego

    obrazu protestw w Trjmiecie PZPR zdawaa sobie spraw z dramatyzmu sytuacji.

    43 T. Mielczarek, op. cit., s. 62.

  • 27

    Popraw mogy przynie jedynie radykalne zmiany. Sze dni po pierwszych

    demonstracjach Wadysawa Gomuk zastpi na stanowisku pierwszego sekretarza

    Edward Gierek45.

    5. Rozwj prasy drugiego obiegu w latach 1970-1980 (Propaganda Sukcesu)

    Ekip Gierka postrzegano na pocztku lat siedemdziesitych jako wielkich

    reformatorw, ludzi otwartych na wiat i chccych podj dialog ze spoeczestwem.

    Jednak mimo pewnego rozprenia i zerwania ze sposobem rzdzenia lat szedziesitych

    nowa wadza postrzegaa pras w podobny sposb jak stara ekipa. Z pocztku

    wprowadzono pewne zmiany. Miedzy innymi umoliwiono dziennikarzom dostp do

    informacji w urzdach, organizowano spotkania redaktorw naczelnych z pierwszym

    sekretarzem, dziaaczami i liderami terenowymi partii. Deklarowano wspprac i udzia

    prasy oraz caoci mediw w kierowaniu przemianami spoecznymi i politycznymi.

    Zapewnienia te okazay si jedynie zabiegiem kosmetycznym majcym na celu budow

    wok nowej ekipy dobrego wraenia a co za tym idzie poparcia spoecznego. Spotkania

    redaktorw naczelnych z czoowymi dziaaczami partii byy skrztnie reyserowane a z

    wikszoci deklarowanych zmian wycofano si lub okazay si one nietrwae. Zastosowano

    zabiegi znane z wczeniejszych przeomw. Prasa tak samo jak wczeniej, rwnie w nowej

    dekadzie objta zostaa rcznym sterowaniem, traktowana bya w sposb instrumentalny

    a przekaz tak samo odbywa si tylko w jedn stron tj. od partii do obywateli46.

    Rozlunienie stosunkw spoecznych i wzrost zaufania partii do spoeczestwa, jakie

    przyniosa ze sob ekipa Edwarda Gierka, w sposb oczywisty odbiy si na rozwoju prasy

    drugiego obiegu. Lata siedemdziesite s tego doskonaym przykadem. Ewolucj prasy

    niezalenej lat siedemdziesitych mona podzieli na dwa okresy. Pierwszy z nich to lata

    1973-1976, drugi natomiast to okres obejmujcy lata od 1977 do 1980 roku. Okres pniejszy

    przynis ze sob dynamiczny rozwj prasy organizacji spoecznych, opozycyjnych i

    katolickich. Naturalnie rozwj tzw. Bibuy w drugiej poowie lat 70. by naturaln

    44 Ibidem. 45 W. Roszkowski, Najnowsza historia polski 1914-2000, Warszawa 2001, s. 304. 46 D. Grzelewska [et al.], op. cit., s.190.

  • 28

    konsekwencj wydarze czerwca 1976 roku oraz zaoenia przez Jacka Kuronia Komitetu

    Obrony Robotnikw.

    Pierwszymi wrocawskimi wydawcami i drukarzami pism bezdebitowych byli hipisi.

    W pniejszym okresie ich dowiadczenie na tym polu okazao si bardzo cenne i spora

    cz tego wanie rodowiska pod koniec lat siedemdziesitych wsppracowaa z opozycj

    przy tworzeniu wydawnictw niezalenych o charakterze politycznym. Oprcz swoistego

    dowiadczenia na polu drukarskim ludzie ci mogli rwnie podzieli si dowiadczeniami

    co do postpowania w razie szykan ze strony MO lub SB. Dowiadczenie to byo wynikiem

    osobliwej filozofii ycia i postaw spoecznych, ktre w naturalny sposb stawiay

    rodowisko to w konflikcie z wadz47.

    5.1. Prasa podziemna w latach 1973-1976

    Pierwszym pismem niezalenym we Wrocawiu i prawdopodobnie pierwszym w

    Polsce lat siedemdziesitych by Organ Studia Kompozycji Emocjonalnej. Pierwszy numer

    tego wydawnictwa datowany jest na stycze 1973 roku. Organ by pismem o profilu

    kulturowo-artystycznym nie majcym podoa politycznego. Jednak twrcy tej inicjatywy

    prasowo wydawniczej byli nkani przez funkcjonariuszy aparatu bezpieczestwa. Nkania

    te przybray na sile w momencie, gdy w numerze z 1975 roku ukaza si tekst o marszaku

    Pisudskim. Po opublikowaniu numeru z tym wanie artykuem twrcy Organu Studia

    Kompozycji Emocjonalnej byli kolejno wzywani do Komendy Wojewdzkiej MO, gdzie

    funkcjonariusze Suby Bezpieczestwa przeprowadzili z nimi tak zwane rozmowy

    wyjaniajce48. Jednoczenie by to pierwszy w latach siedemdziesitych przejaw nkania

    polskiej prasy niezalenej. Wczeniej wadza nie doszukujc si treci mogcych godzi w jej

    wizerunek traktowaa wydawnictwa takie z przymrueniem oka. Sam fakt zdobycia papieru

    i stworzenia zaplecza poligraficznego by tak trudnym zadaniem, i wielu zainteresowanych

    wydawaniem prasy niezalenej poddawao si nie mogc sprosta temu wyzwaniu.

    47 S. Rudka, Poza Cenzur: wrocawska prasa bezdebitowa 1973-1989, Warszawa 2001, s. 67.

  • 29

    Pozostae tytuy wychodziy nieregularnie, a ich wykonanie byo kiepskiej jakoci. Wracajc

    do Organu, by on pierwszym pismem niezalenym ukazujcym si na Dolnym lsku,

    jednak sia tego typu periodykw systematycznie rosa.

    Potwierdzonym jest fakt, i dwa lata pniej zacz ukazywa si drugi podobny

    tytu a na pocztku 1976 roku, wg obecnego stanu wiedzy, byy ju trzy. Na chwil obecn

    badacze nie s w stanie dotrze do zachowanych egzemplarzy tych wydawnictw, tym

    samym ich analiza jest niemoliwa.

    Redakcja pisma na amach wydawnictwa wiele miejsca powicia na rnego

    rodzaju dziaania artystyczne, eksperymenty teatralne, poruszano zagadnienia z zakresu

    teorii sztuki. Na amach Organu przedstawiano rnorodne spotkania twrcze. Niekiedy

    trudno jest rozgraniczy co spord treci prezentowanych w pimie jest prowokacj. Do

    ciekawszych wypowiedzi na amach pisma mona zaliczy felieton dotyczcy powoania

    tzw. Wiejskiego Centrum Sztuki Wspczesnej Osetnica 72. Artyku ten w do mocny

    sposb parodiowa stosunek PZPR do zagadnie dotyczcych rodowisk twrczych.

    Niewtpliwie opublikowanie tego artykuu wymagao sporo odwagi i stanowio pewn

    prowokacj wobec wadzy. W pierwszym omawianym okresie tj. do roku 1976 ukazao si

    dziewi numerw pisma49. W nastpnych latach czstotliwo ukazywania si periodyku

    systematycznie wzrastaa i mimo wielu perypetii Organ jako pismo niezalenych

    rodowisk twrczych ukazywa si do pnych lat osiemdziesitych. Przez cay ten czas

    artykuy prezentowane na jego kartach miay specyficzny prowokujcy charakter. Na

    pocztku tytu ten powielany by technik kserograficzn, co w znaczcy sposb

    powodowao nisk jako druku. Twrcami pisma byli: Zbigniew Je, Grzegorz Kolasiski,

    Jzef Makowski, Jerzy Ryba i Wojciech Sztukowski. Twrcy ci stronili od konwencji

    klasycznej politycznej bibuy na rzecz reprezentowania wiata artystycznego. Wymieniony

    zesp redakcyjny stworzy pismo, ktre jako pierwsze w dekadzie propagandy sukcesu

    wychodzio poza kontrol wadzy i amao jej monopol na informacj w obrbie tematw

    zwizanych ze rodowiskami twrczymi tym samym stanowio swoist przeciwwag dla

    prasy oficjalnej. Organ Studia Kompozycji Emocjonalnej przyczyni si take do powstania

    we Wrocawiu ruchu spoecznego nazwanego Pomaraczow Alternatyw.

    48 Ibidem, 133-134.

  • 30

    5.2. Prasa podziemna w latach 1976-1980

    Prawdziwy przeom w wydawaniu prasy drugiego obiegu nastpi w 1976 roku. Po

    wydarzeniach czerwca 76 oraz zawizaniu Komitetu Obrony Robotnikw opozycja

    antyrzdowa, czy waciwie antykomunistyczna zacza rosn w si. Naturalnie wizao

    si to z duym poparciem spoecznym. W drugiej poowie 1976 roku jasnym by fakt, e

    propaganda sukcesu jak od pocztku lat siedemdziesitych karmiy spoeczestwo oficjalne

    media jest mrzonk, ktra nijak ma si do rzeczywistoci. Wraz z wzrastajcym poparciem

    rnych warstw spoecznych dla ksztatujcej si opozycji przybieray na sile rnorodne

    niezalene formy wydawnicze. Od tego momentu prasa bezdebitowa lat 70-tych nie bya

    kojarzona jedynie z inicjatywami organizacji studenckich, rodowisk twrczych czy

    katolickich ale przybieraa form prasy o znaczeniu polityczno-spoecznym, za

    porednictwem ktrej rodowiska antykomunistyczne w jasny sposb wypowiaday wadzy

    wojn. Z racji na zawarte treci, sposb powielania i jako papieru tych wydawnictw po raz

    pierwszy wanie w tym okresie zyskay one miano bibuy. Wikszo tych periodykw

    miaa jedynie zasig regionalny, cho zdarzay si take takie, ktre ukazyway si na terenie

    caego kraju. Czoowym pismem niezalenym o zasigu oglnopolskim by Biuletyn

    Informacyjny wydawany i drukowany przez KOR, czy zwizane z t sam organizacj

    Komunikaty KOR. Oczywicie zasig oglnopolski miesicznikw tych nie wiza si z

    dostpnoci ich w oglnodostpnej sieci sprzeday prasy, zmonopolizowanej wczenie

    cakowicie przez Ruch. Pisma te byy rozpowszechnianie w waniejszych orodkach

    miejskich na terenie caego kraju przez osoby dziaajce w Komitecie Obrony Robotnikw

    lub w jaki sposb zwizane z KOR-em. Wikszo pism jednak ukazywaa si na

    okrelonym obszarze zwizanym z funkcjonowaniem na nim okrelonej grupy opozycyjnej.

    Jak poda R. Kowalczyk na przeomie roku 1977-1978 na terenie caego kraju poza oficjalnym

    obiegiem ukazywao si regularnie okoo 200 tytuw prasy podziemnej. W duej wikszoci

    byy to wydawnictwa o czstotliwoci miesicznika50. Tak dua liczba wydawnictw

    niezalenych tworzya do powan przeciwwag dla ukazujcej si prasy oficjalnej. Prasa

    49 Ibidem, s. 173.

  • 31

    oficjalna w latach 70. odzwierciedlaa oglnie panujc sytuacj w Polsce. Jednak pod

    naciskiem cenzury nie by to obraz prawdziwy51. W poowie lat siedemdziesitych wytyczne

    cenzorw w drobiazgowy sposb okrelay rodzaj oraz zakres informacji jakich na amach

    oficjalnych czasopism nie mona byo rozpowszechnia. Std te w drugiej poowie lat 70. w

    oficjalnej prasie znajdowao si wiele dezinformacji oraz brak krytycznego spojrzenia na

    otaczajc rzeczywisto. Przez ca dekad w prasie znieksztacano bd faszowano dane

    dotyczce stanu gospodarki, alkoholizmu czy stanu zdrowia obywateli. Gwny Urzd

    Kontroli Publikacji i Widowisk promowa jedynie te materiay, ktre podtrzymyway ton

    optymistycznej propagandy. Charakterystyczn cech tego okresu, tak samo jak dekad

    wczeniejszych, byo jednostronne przekazywanie informacji przez dziennikarzy oraz

    dyrektywny styl przekazywania tyche informacji. Sposoby zwalczania prasy niezalenej w

    latach 1976-1980 by duo bardziej rozbudowanym mechanizmem ni we wczeniejszych

    latach dekady lat 70. W pierwszym opisywanym okresie dekady propagandy sukcesu walka

    z bezdebitami ograniczaa si do tzw. nkania. Osoby zwizane z pras podziemn byy w

    tym okresie wzywane na rozmowy wyjaniajce, konfiskowano im materiay poligraficzne i

    sprzt potrzebny do powielania czasopism a czsto nawet sam nakad danego tytuu. W

    latach pniejszych walka z wydawcami podziemnymi nasilia si i rozwina tworzc

    zoony mechanizm kontroli i terroru. Czste w tym okresie byy zatrzymania na 48 godzin

    osb zwizanych z pras podziemn. Przeszukiwano mieszkania, konfiskowano znalezione

    materiay opozycyjne, zdarzay si konfiskaty czci mienia i pienidzy zatrzymanych osb.

    Powszechnie stosowan praktyk byo skazywanie dziaaczy opozycyjnych pod zarzutem

    przestpstw kryminalnych. Osoby zwizane z pras podziemn byy inwigilowane przez

    aparat bezpieczestwa. Funkcjonariusze SB prbowali nawizywa kontakty z wydawcami

    niezalenymi, proponujc tym samym wspprac. Czsto zdarzay si groby zarwno pod

    adresem samych dziaaczy zwizanych z pras podziemn jak i kierowane w stron

    najbliszej rodziny. Dochodzio do porwa i pobi opozycjonistw. Jednym z elementw

    walki z pras podziemn byo rozprowadzanie faszywek. Suba Bezpieczestwa

    drukowaa faszywy numer okrelonego tytuu i rozpowszechniaa jego nakad w

    okrelonym rodowisku. Dziaanie to miao na celu wprowadzenie dezinformacji oraz

    50 R. Kowalczyk, op. cit., s. 98.

  • 32

    suyo jako znak rozpoznawczy pomocny przy zatrzymaniu okrelonych osb. Ci, ktrym

    czsto przypadkowo taki egzemplarz wpad w rce byli aresztowani i poddawani surowym

    represjom52.

    Sposb finansowania bezdebitw by bardzo prosty. Przede wszystkim wpywy

    pochodziy ze sprzeday samych czasopism. Fundusze na dziaalno wydawnicz

    okrelonych grup opozycyjnych pochodziy ze skadek zwizkowych oraz w duej mierze z

    darowizn osb zwizanych bd sympatyzujcych z opozycj. Czsto darczycami na rzecz

    wydawnictw niezalenych byli Polacy mieszkajcy za elazn kurtyn53. Rwnie

    pozyskiwanie reglamentowanego papieru nie byo sztuk atw. Najczciej papier

    pozyskiwano za pomoc kontaktw ze skonnymi do wsppracy pracownikami papierni,

    ktrzy za okrelon opat odstpowali niewielk cz wyprodukowanego przez siebie

    surowca. Nierzadko wynoszono papier z miejsca pracy oraz pozyskiwano go rnymi

    sposobami w obrocie czarnorynkowym. Na pocztku lat osiemdziesitych dochodzio take

    do kradziey papieru lub kupna na podstawie sfaszowanych dokumentw. Jako jedno z

    najbardziej spektakularnych zdarze tego typu zalicza si kradzie na pocztku lat

    osiemdziesitych caego wagonu kolejowego papieru z papierni w Kwidzynie54. Cae zajcie

    doszo do skutku dziki przychylnoci szeregowych pracownikw papierni i doskonale

    sfaszowanym dokumentom. Materia pozyskany w wyniku tej akcji pomg jednemu z

    dolnolskich wydawnictw niezalenych upora si z brakami materiaowymi na kilka lat.

    Jednym z kanaw zaopatrzeniowych by rwnie tzw. import papieru i materiaw

    poligraficznych. Najczciej materiay te przywoono z Czechosowacji, gdzie poligrafia i

    wyroby papiernicze byy dostpne w obrocie rynkowym. Osoby zwizane z pras

    podziemn niejednokrotnie wykorzystyway swoje kontakty osobiste i przemycay papier i

    materiay poligraficzne z krajw ociennych, NRD, Czechosowacji, zdarzao si rwnie, e

    materiay potrzebne do wytwarzania bibuy docieray wraz z pomoc humanitarn. Jako

    przykad warto wspomnie w tym miejscu o dwch Niemcach, mieszkacach przygranicznej

    wsi Neugersdorf, Bernardzie Hille i Joergenie Kumpfie. Mczyni ci przez szereg lat

    przemycali przez zielon granic papier, farb drukarsk i inne materiay poligraficzne na

    51 T. Mielczarek, op. cit., s. 205. 52 S. Rudka, op. cit., s. 137. 53 Ibidem, s. 87.

  • 33

    potrzeby Wolnych Zwizkw Zawodowych. Za swoj wieloletni, bardzo ryzykown

    dziaalno zostali w 1993 roku odznaczeni Krzyem Kawalerskim Zasugi Rzeczypospolitej

    Polskiej55.

    Rozwj prasy opozycyjnej by cile zwizany z narastajcym niezadowoleniem

    spoecznym i coraz wikszymi napiciami spoecznymi. Druga poowa lat siedemdziesitych

    bya okresem wzrastajcego oporu spoecznego, ktrego nastpstwem by sierpie 1980

    roku. Prasa podziemna miaa nieocenione zasugi w drodze do zrywu w 1980 roku. Warto

    wspomnie w tym miejscu o prasie podziemnej w Gdasku koca lat 70. W 1977 roku z

    inicjatywy KOR-u rozpoczto wydawanie Robotnika najwikszego niezalenego

    miesicznika koca lat siedemdziesitych. Wedug rnych rde ukazywa si we

    wszystkich wikszych miastach w Polsce w nakadzie od 20 do 60 tys. egzemplarzy.

    Rozpowszechniany by za pomoc skrzynek kontaktowych oraz konkretnych osb

    odpowiedzialnych za kolporta na terenie danego orodka miejskiego. Powstanie

    Robotnika zaowocowao ukazaniem si gdaskiej mutacji tego wydawnictwa Robotnika

    Wybrzea.

    W pimie tym publikowali czoowi dziaacze opozycyjni Trjmiasta: Bogdan

    Borusewicz, Anna Walentynowicz, Joanna i Andrzej Gwiazda. Natomiast w 1979 roku

    Wolne Zwizki Zawodowe w Gdasku rozpoczy wydawanie Gosu Wybrzea. Na

    Dolnym lsku wiodcym tytuem koca lat 70. by Biuletyn Dolnolski. Periodyk ten

    ukazywa si z ramienia Klubu Samoobrony Spoecznej zaoonego w maju 1979 roku.

    Pierwszy numer ukaza si ju czerwcu 1979 roku. Tytu w oczywisty sposb nawizywa do

    wydawanego przez KOR Biuletynu Informacyjnego, co stanowio czyteln informacj o

    zainteresowaniach politycznych wydajcej go grupy. W pierwszym numerze redakcja

    zamiesia deklaracj klubu, ktrego czonkowie owiadczyli, i bd wykorzystywa zasady

    i formy dziaania wypracowane przez KOR. Na dalszych stronach pierwszego numeru

    zamieszczono tekst powicony wydarzeniom czerwcowym oraz przedrukowano artyku

    Jana Walca Ludzie bezdomni, informowano take o represjach stosowanych wobec

    dziaaczy opozycyjnych we Wrocawiu w pierwszej poowie 1979 roku. Czstotliwo

    ukazywania si pisma bya staa i wychodzio ono raz w miesicu. Kolejny numer

    54 Ibidem, s. 45.

  • 34

    Biuletynu Dolnolskiego niemal w caoci powicony by wizycie Jana Pawa II w Polsce.

    Na amach tego wydania sporo miejsca powicono randze oraz symbolice tak zacnego

    wydarzenia uznajc je za najwaniejsze w naszych dziejach i traktujc je jako totaln klsk

    ustroju socjalistycznego w Polsce. Na stronach numeru trzeciego podano informacje o

    prowokacji i aresztowaniu trzech studentw, dziaaczy SKS. W numerze listopadowym 1979

    roku poruszono temat Republik Radzieckich: Litwy, otwy, Estonii, Biaorusi i Ukrainy.

    Temat ten zbieg si z 40. rocznic ich aneksji przez ZSRR. W kolejnym numerze redaktorzy

    odnieli si krytycznie do agresji ZSRR wobec Afganistanu. Grudniowy numer zawiera

    odezw potpiajc interwencj zbrojn w Afganistanie. Numer ten zosta przyjty

    nieprzychylnie przez rodowiska opozycyjne, ktre uwaay, e nie naley w otwarty

    sposb krytykowa Zwizku Radzieckiego. Wedug wczesnych opozycjonistw obecna

    bya postawa, i naley skupi si na walce z rodzimym ustrojem. Sdzono powszechnie, i

    zabieranie gosu w sprawach zwizanych z polityk zagraniczn ZSRR moe wycznie

    przynie zaostrzenie represji wobec rodowisk wolnociowych. Owiadczenie afgaskie

    przyczynio si do rozstania midzy Klubem Samoobrony Spoecznej a redakcj Biuletynu

    Dolnolskiego56. Ten drugi korzystajc z wasnego zaplecza redakcyjnego i

    dziennikarskiego oraz majc rozbudowan sie korespondentw na terenie caego kraju

    rozpocz dziaalno na wasny rachunek. Do faktu tego oprcz narastajcych rozbienoci

    ideologicznych pomidzy Klubem Samoobrony Spoecznej a Biuletynem Dolnolskim

    przyczynia si take silna pozycja i dua popularno Biuletynu nazywanego potocznie

    Bidol-em. Biuletyn Dolnolski ukazywa si do koca 1981 roku. Punktualno

    poszczeglnych numerw jak na panujce warunki bya imponujca. Tytu podzielony by

    na rubryki, w ktrych poruszano tematy dotyczce przeladowania dziaaczy opozycyjnych,

    publikowano teksty obnaajce wypaczenia wadzy, drukowano tematy zwizane z

    najnowsz histori Polski. Od numeru z lutego 1980 roku wprowadzono dwustronicowy

    dodatek satyryczny Biuletynik, w ktrym omieszano wadze PRL. Nakad pisma wynosi

    niemal od pocztku 500 egzemplarzy i kolportowany by kanaami zwizkowymi na terenie

    55 Ibidem, s. 48 56 S. Rudka, op. cit., s. 187.

  • 35

    caego Dolnego lska. Tytu ten cieszy si du popularnoci wrd odbiorcw57. Jako

    jedyne niedocignicie tytuu mona traktowa brak krytycznego spojrzenia na opozycj.

    Do grupy pism opozycyjnych ukazujcych si w drugim obiegu zaliczy naley

    wydawnictwa uczelni wyszych. Gwnym podziemnym tytuem prasowym ukazujcym

    si na uczelniach wyszych Dolnego lska byo pismo Studenckiego Komitetu Solidarnoci.

    Organizacja ta zostaa utworzona 13 grudnia 1977 roku a ju od stycznia 1978 roku

    wydawaa pismo Podaj dalej. W pierwszym numerze opublikowano adresy rzecznikw

    SKS i informacje o represjach politycznych. W kolejnych numerach szeroko informowano o

    represjach wobec dziaaczy SKS-u oraz opisywano jego dziaalno. Wart wymienienia jest

    informacja o lotnych punktach informacyjnych prowadzonych przez SKS, w ktrych osoby

    zainteresowane mogy nawiza kontakt z organizacjami opozycyjnymi oraz zapozna si z

    prasowymi wydawnictwami podziemnymi. Sidmy numer periodyku ukaza si 20 lutego

    1979 roku i by pierwsz datowan edycj tego pisma. Po kilku dniach numer ten doczeka

    si podrobionego przez SB duplikatu. Od numeru dziewitego pismo zaczto drukowa

    wedug wzoru ustalonego przez KOR, a w krtkim czasie Podaj dalej ukazywao razem z

    nowo powstaym Akademickim Pismem Informacyjnym58. Warte zauwaenia jest rwnie

    studenckie pismo spoeczno-kulturalne Tematy, na amach ktrego wiele miejsca

    powicano literaturze oraz historii. Prezentowano w nim fragmenty ksiek pisarzy

    zakazanych w Polsce przez cenzur. Na amach pisma zamieszczono wywiady midzy

    innymi z Gnterem Grassem czy wgierskim pisarzem Gyoria Gomory - autorem

    pamitnikw z 1956 roku. Prezentowano szkice ksiek midzy innymi Kazimierza

    Brandysa Nierzeczywisto. Poruszano trudne tematy zwizane z histori, starajc si

    prezentowa moliwie jak najbardziej nie zafaszowany jej obraz. Osoby tworzce pismo

    byy mocno zwizane z KOR-em oraz SKS-em. Periodyk ten ukazywa si nieregularnie a

    swj ywot zakoczy na pocztku lat osiemdziesitych59. Caa prasa drugiego obiegu lat

    siedemdziesitych niezalenie od jej formy i adresata poruszaa te same problemy. Pierwszy

    z nich to obrazowanie rzeczywistoci politycznej, gospodarczej i spoecznej PRL,

    pitnowanie nieudolnoci wadz, przedstawianie kryzysu i zniewolenia pastwa polskiego.

    57 Ibidem, s. 154. 58 Ibidem, s. 179. 59 Ibidem, s. 189.

  • 36

    Drugi stanowiy postulaty dotyczce caego wachlarza potrzebnych reform politycznych i

    spoecznych. dano respektowania zapisanych w konstytucji praw do wolnoci sowa,

    zrzeszania si, swobody pogldw politycznych i odfaszowania historii. Wytykano na

    amach wydawnictw podziemnych brak dostpu do stanowisk osobom nie bdcym

    czonkami PZPR. Prasa drugiego obiegu poza zamaniem monopolu wadzy na informacj i

    rodki przekazu odegraa ogromn role w rozwoju wiadomoci spoecznej Polakw, tym

    samym w tworzeniu si organizacji opozycyjnych i umacnianiu si frontu

    antykomunistycznego w Polsce. wiadczy moe o tym fakt, i to udzia tych rodowisk by

    kluczowy dla powstania ruchu Solidarnoci. Redaktorzy prasy niezalenej byli pierwszymi,

    ktrzy udzielali pomocy strajkujcym w lipcu i sierpniu 1980 roku. Tworzyli niezalen

    sub informacyjn i pomagali redagowa dokumenty wydawane przez komitety

    strajkowe60.

    6. Niezalene wydawnictwa prasowe NSZZ Solidarno

    Zryw robotniczy jaki nastpi w poowie 1980 roku spowodowa ogromny wzrost

    zainteresowania rodkami, ktre mogy na masow skal informowa o zachodzcych

    zmianach. Zainteresowanie to byo tym bardziej zrozumiae, e przedstawiciele wadzy

    ogosili blokad informacyjn. Paradoksalnie blokada ta zamiast przynie oczekiwane

    efekty w postaci samoczynnego wyganicia protestw przyczynia si do eskalacji buntu i

    powolnego, aczkolwiek systematycznego rozprzestrzeniania si ich na terenie caego kraju.

    Przyczyn teje eskalacji bya w duej mierze prasa niezalena, ktra przeywaa wwczas

    swoisty boom. Powstawao wiele wydawnictw strajkowych, ktre tylko z definicji mona

    okreli mianem prasowych. Wikszo wydawnictw miaa charakter lokalny i w

    pocztkowym okresie ich ywotno bya stosunkowo krtka. Jednak konsekwentnie amay

    one partyjny monopol na informacj w tamtym okresie, ponadto cieszyy si duym

    zaufaniem i zainteresowaniem spoecznym. W pniejszym czasie, tj. na przeomie roku

    1980-1981, Zwizek Zawodowy Solidarno na szczeblu Midzyzakadowych Komitetw

    Zaoycielskich w bardzo sprawny sposb organizowa zaplecze materiaowe i maszynowe,

    60 D. Grzelewska, op. cit., s. 197.

  • 37

    ktre miao posuy do prowadzenia dziaalnoci wydawniczej na szczeblu lokalnym i

    oglnopolskim. Do intensywnego rozwoju prasy zwizkw zawodowych przyczyni si fakt

    podpisania przez stron rzdow dnia 31 sierpnia 1980 roku w Gdasku jednego z

    postulatw, ktry dotyczy nowelizacji ustawy o Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk.

    Strona rzdowa zobowizaa si po konsultacjach ze rodowiskami twrczymi, naukowymi i

    politycznymi do przedstawienia nowego projektu teje ustawy w cigu trzech miesicy 61.

    Projekt ustawy zosta przedstawiony 21 listopada 1980 roku i po burzliwych konsultacjach

    ustaw uchwalono w lipcu 1981 roku. Jednak prace nad ustaw oraz zaangaowanie w nie

    jako strony NSZZ Solidarno daway zwizkom zawodowym zielone wiato do

    prowadzenia legalnej dziaalnoci prasowej, dziaalnoci nadzorowanej jednak przez Urzd

    Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Pierwszym wydawnictwem zwizanym z Wolnymi

    Zwizkami Zawodowymi by Biuletyn Strajkowy Solidarno, ktry da nazw nowemu

    Zwizkowi. Wydawcami Biuletynu byli Konrad Bieliski z Warszawy oraz Mariusz Wilk

    z Gdaska. Od wrzenia w lokalnym Dzienniku Batyckim ukazywaa si kolumna

    powicona dziaalnoci NSZZ Solidarno. Rwnie szybko na terenie caego kraju

    rozpoczy wydawanie swoich biuletynw zwizkowych poszczeglne MKZ. Byy to

    wydawnictwa lokalne informujce o sytuacji gospodarczej w regionie, strajkach, rozmowach

    prowadzonych przez zwizek z przedstawicielami wadzy oraz o sytuacji w nowo

    powstajcym zwizku. W pocztkowym okresie drugiej poowy 1980 roku prasa NSZZ

    Solidarno nie bya w stanie sprosta ogromnemu zapotrzebowaniu spoecznemu na

    wydawnictwa ukazujce si za porednictwem zwizku. Zapotrzebowanie to byo efektem

    spoecznego godu informacyjnego oraz nieufnoci Polakw do prasy oficjalnej. Powszechne

    stao si haso Prasa kamie. Biuletyny informacyjne oraz inne wydawnictwa prasowe

    NSZZ Solidarno w miar swych skromnych moliwoci staray si jak najrzetelniej

    informowa spoeczestwo o zachodzcych zmianach i prawdziwej sytuacji w

    poszczeglnych rejonach kraju. Sytuacja ulega zmianie w 1981 roku. Wraz w wejciem w

    ycie nowej ustawy o kontroli prasy, publikacji i widowisk zaczy ukazywa si

    poszczeglne legalne tytuy prasowe zarwno Solidarnoci jak i innych grup

    opozycyjnych. Najwaniejszym z nich i cieszcym si najwikszym zainteresowaniem by

    61 J. Strzelecka, Projekt ustawy o kontroli prasy, publikacji i widowisk, Tygodnik Powszechny 1980, nr

  • 38

    wydawany w Warszawie Tygodnik Solidarno. Redaktorem naczelnym pisma zosta

    przybyy z Krakowa, zwizany z Tygodnikiem Powszechnym, Tadeusz Mazowiecki62.

    Pismo byo pierwszym niezalenym tytuem prasowym ukazujcym si w legalnym obrocie

    na terenie caego kraju.

    Powstanie Solidarnoci w Jeleniej Grze byo nieco odmienne od schematu jaki

    moemy zaobserwowa na terenie caego kraju. Po czci sytuacja ta bya spowodowana

    blokad informacyjn. Jelenia Gra bya na pocztku lat 80-tych dosy specyficznym

    miejscem. Malowniczo pooone u podna Karkonoszy 100 tysiczne miasto byo jakby z

    boku wydarze rozgrywajcych si na arenie krajowej. Funkcjonujcy od niedawna orodek

    o statusie miasta wojewdzkiego przeywa swj najwikszy od drugiej wojny wiatowej

    rozwj. Przez wiele osb, rwnie przez kierownictwo Komitetu Wojewdzkiego PZPR w

    Jeleniej Grze miasto to nie byo brane pod uwag jako orodek, w ktrym mogoby doj do

    niepokojw i przerw w pracy. Zarwno wrd opozycjonistw jak i przedstawicieli wadzy

    w poowie 1980 roku przyjo si nawet tyczce Kotliny Jeleniogrskiej okrelenie

    Czerwona Kotlina. Jednak stopniowo i w Jeleniej Grze sytuacja stawaa si coraz bardziej

    napita. Wpyw na to miay zarwno docierajce szcztkowe informacje dotyczce

    wydarze w kraju jak i wczeniejsze narastajce napicia midzy robotnikami a

    kierownictwem zakadw pracy. Pierwsze strajki w Jeleniej Grze rozpoczy si dopiero

    pod koniec sierpnia. Sam Midzyzakadowy Komitet Zaoycielski powsta w Jeleniej Grze

    17 wrzenia 1980 roku63. Ju 20 wrzenia 1980 roku MKZ w Jeleniej Grze zawar

    porozumienie z wadzami wojewdztwa co do zasad funkcjonowania zwizku, wytycznych,

    oczekiwa i spraw administracyjno lokalowych. W niedugim czasie zacz ukazywa si

    organ prasowy NSZZ Solidarno w Jeleniej Grze pod tytuem Biuletyn Informacyjny

    Solidarno Jeleniogrska. Wczeniej ukazywao si zaledwie kilka biuletynw strajkowych

    w rnych zakadach pracy na terenie wojewdztwa oraz tzw. gazetek ciennych. Mimo

    rozwoju sytuacji w zwizku i powstaniu w dniu 30 maja 1981 roku Zarzdu Regionu NSZZ

    Solidarno w Jeleniej Grze, wadze zwizkowe chciay wydawa wasny organ prasowy

    19, s. 20. 62 Z. Sumara, Antologia poezji zapomnianej. W wietle podziemnych publikacji i prasy polityczno

    zwizkowej ukazujcej si w kraju, Tarnw 2000, s. 15. 63 J. R. Sielezin, Solidarno w jeleniogrskiem: od Midzyzakadowego Komitetu Zaoycielskiego do

    Zarzdu Regionu 1980-1981, Jelenia Gra 1993, Jelenia Gra 1993, s. 15.

  • 39

    o zasigu oglnopolskim. Uchwa w tej sprawie przegosowano pod koniec maja 1981 roku.

    Podjto wtedy take decyzj, e nowy tygodnik bdzie ukazywa si pod tytuem

    Odrodzenie. Zakres tematyczny tygodnika dotyczy mia przede wszystkim spraw

    spoecznych, gospodarczych i kulturalnych, nie byo potrzeby wydawania czasopisma

    zwizkowego poniewa ju od duszego czasu ukazywaa si Solidarno Jeleniogrska.

    Redaktorem naczelnym zosta, zwizany wczeniej z Nowinami Jeleniogrskimi,

    publikujcy take w Polityce Stefan Rogowicz64. Tym samym pismo mogo liczy na

    wysoki poziom merytoryczny i intelektualny. Pierwszy prbny numer ukaza si 1 lipca 1980

    roku.

    Rozdzia II

    Powstanie tygodnika Odrodzenie dziaalno jego redakcji i twrcy publikacji

    1.1 Powstanie Niezalenego Zwizku Zawodowego Solidarno

    Powstanie nowego ruchu spoecznego, jakim bez wtpienia bya na pocztku NSZZ

    Solidarno, byo procesem, ktrego genezy szuka naley na dugo przed latem 1980

    roku. Narastajce niezadowolenie spoeczne, a w lad za tym dewaluacja autorytetu wadzy

    sprawio, i od poowy lat 70-tych coraz powszechniejsze stawao si zakadanie organizacji

    spoecznych, ktrych celem byo reprezentowanie interesw obywateli Polskiej

    Rzeczpospolitej Ludowej przed majestatem prawa. Do najwaniejszych mona zaliczy

    Komitet Obrony Robotnikw, Klub Inteligencji Katolickiej czy NZS.

    Organizacje te, mimo e ze swoich zada wywizyway si w sposb sumienny i

    moliwie efektywny (biorc pod uwag warunki) bronic interesw reprezentowanych grup

    spoecznych, nie potrafiy w dostateczny sposb wsppracowa ze sob oraz wzajemnie

    64 Relacja Stefana Rogowicza z dnia 27 czerwca 2009 roku. Zapis rozmowy w posiadaniu autora

  • 40

    koordynowa wasnych dziaa. W konfrontacji ze sprawniej dziaajcym mechanizmem

    kontroli i represji aparatu Ministerstwa Spraw Wewntrznych i Administracji dziaania

    opozycji nie zawsze miay szans przynie podany skutek.

    Rwnolegle z pogbiajcym si kryzysem finansowym pastwa oraz coraz gorszym

    stanem gospodarki wzrastao niezadowolenie spoeczne. Przejawem tego niezadowolenia

    by bierny, a czsto negatywny stosunek obywateli do wadzy. Oczywicie, wczesna

    wadza doskonale zdawaa sobie spraw z nastrojw spoecznych i brutalnie tumia

    wszelkie przejawy buntu oraz skutecznie manipulowaa mediami, najoglniej rzecz ujmujc,

    lukrujc rzeczywisto. Nastrj ten doskonale obrazuje wypowied jednego z felietonistw

    tygodnika Odrodzenie i pniejszego zaoyciela podziemnego miesicznika

    Odroczenie Wojciecha Jankowskiego, ktry zapytany dlaczego zdecydowa si na odejcie

    z mediw kontrolowanych przez pastwo i w konsekwencji publikowanie na amach

    tygodnika Odrodzenie, odpar: Wiedziaem, byem przekonany, e duej ju tak by nie

    moe, e nie mog ju duej kama65.

    Na krtko przed latem 1980 roku stwierdzenie to byo coraz bardziej powszechne i

    niezalenie od okolicznoci pojawiao si niemal przy kadej okazji. Coraz wicej osb

    utwierdzao si w przekonaniu, e duej ju tak by nie moe, e tak si ju nie da, e trzeba

    co zmieni. Naturalnie, wczeniej dochodzio do strajkw i przestojw w pracy, jednak

    incydenty te miay jedynie charakter lokalny, ograniczony do okrelonego przedsibiorstwa

    a ich podoe byo materialne lub wizao si z niechci zaogi do dyrekcji. Przewanie po

    drobnych ustpstwach ze strony kierownictwa zakadu sytuacja wracaa do normy.

    Inaczej sprawa wygldaa w przypadku Stoczni Gdaskiej, gdzie w sierpniu 1980

    roku gwnym podoem buntu nie bya ju przysowiowa kiebasa, a sprawa ludzka66.

    Strajk ten zadziaa jak iskra, z ktrej w krtkim czasie powsta poar. Mimo stara organw

    pastwowych poar ten swoim zasigiem szybko ogarn cay kraj. Spontanicznego procesu

    tworzenia nowych zwizkw zawodowych nie bya ju w stanie zatrzyma adna sia.

    Jedyn si, zdoln do zatrzymania robotniczego zrywu by ZSRR. Jednak Kreml wiadomy

    zoonej sytuacji midzynarodowej nie mia zamiaru ingerowa w wewntrzne sprawy

    pracy. 65 Relacja Wojciecha Jankowskiego z dnia 16 padziernika 2009 roku. Zapis rozmowy w

    posiadaniu autora pracy.

  • 41

    Polski. Swoj trosk ograniczy jedynie do monitorowania sytuacji. Powstajce zwizki

    byy efektem spontanicznych dziaa spoecznych, ktrym przywiecaa wspomniana idea,

    e duej ju tak by nie moe. Kluczow rol w tym procesie odegrali robotnicy. Dlatego

    spontanicznie stworzona organizacja przyja form zwizku zawodowego. Jednak

    uksztatowana oficjalnie w drugiej poowie wrzenia 1980 roku z chaotycznego zrywu

    Solidarno nie bya jedynie zwizkiem zawodowym. Od samego pocztku idea ta

    znaczya o wiele wicej67.

    Solidarno w pocztkach swojego istnienia bya ruchem otwartym na wiele

    dziaa i grup spoecznych. Reprezentowaa interesy nie tylko robotnikw, ale take

    uczniw, studentw, inteligencji, chopw, winiw, emerytw, kombatantw, inwalidw i

    kadego kto zechciaby si do niej przyczy68. Mona powiedzie, e Solidarno bya nie

    tyle zwizkiem zawodowym, co ogromnym ruchem spoecznym, ktry w pierwszych

    tygodniach dziaalnoci nie zgromadzi tak naprawd imponujcej liczby czonkw, jednak

    od pocztku cieszy si ogromnym zaufaniem spoecznym i nieprzebranymi rzeszami

    zwolennikw i sympatykw. Oczywicie przekadao si to na systematyczny wzrost

    liczebnoci zwizku. Chcc opisa cechy zwizku Solidarno w pierwszych miesicach

    jego istnienia, mona miao powiedzie, e bya to organizacja, ktra walczya o popraw

    pooenia caego spoeczestwa. W pierwszym okresie jej istnienia drugoplanowym byo czy

    NSZZ Solidarnoci jest organizacj polityczna, czy nie. Jednak bez wtpienia nie by to

    zwyczajny zwizek zawodowy a ogromny, zrnicowany ruch obywatelski69.

    Na Dolny lsk informacje z Wybrzea docieray bardzo opieszale, co byo efektem

    blokady informacyjnej. Dopiero w ostatniej dekadzie sierpnia czonkom Komitetu

    Samoobrony Spoecznej udao si przemyci do Wrocawia dokumenty ze Stoczni Gdaskiej,

    midzy innymi tekst 21 postulatw. Tre tych postulatw oraz inne informacje dotyczce

    wydarze w Trjmiecie zostay przekazane opinii publicznej za porednictwem Biuletynu

    66 I. Krzemiski, Polacy - jesie 80, Warszawa 2005, s. 71. 67 K. abd, Koncepcje polityczne w prasie NSZZ Solidarno 1980-1981, Toru s. 107. 68 Ibidem, s. 106. 69 Ibidem, s. 107.

  • 42

    Dolnolskiego, amic w ten sposb blokad informacyjn w tym regionie70. Z t chwil

    rwnie Dolny lsk sta si miejscem oywionej dziaalnoci opozycyjnej.

    Do Jeleniej Gry strajki dotary na pocztku wrzenia 1980 roku. Jako pierwsze

    zastrajkowao przeds