of 129/129
„Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie” Operacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Schematu II Pomocy Technicznej „Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich” Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Instytucja Zarządzająca Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi Publikacja opracowana przez Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej-Państwowy Instytut Badawczy Jak powstają innowacje ekologiczne w gospodarstwach rolnych? Analiza i przykłady Michał Dudek Konrad Prandecki Wioletta Wrzaszcz Marcin Żekało

Jak powstają innowacje ekologiczne

  • View
    0

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Jak powstają innowacje ekologiczne

„Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestujca w obszary wiejskie” Operacja wspófinansowana ze rodków Unii Europejskiej w ramach Schematu II Pomocy Technicznej „Krajowa Sie Obszarów Wiejskich”
Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Instytucja Zarzdzajca Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi Publikacja opracowana przez Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki ywnociowej-Pastwowy Instytut Badawczy
Jak powstaj innowacje ekologiczne w gospodarstwach rolnych?
Analiza i przykady
-Pastwowy Instytut Badawczy
Dr Micha Dudek (ORCID 0000-0002-6977-8561), dr Konrad Prandecki (ORCID 0000-
-0002-1576-5677), dr Wioletta Wrzaszcz (ORCID 0000-0003-2485-3713) oraz
mgr in. Marcin ekao (ORCID 0000-0001-8011-6772) s pracownikami Instytutu
Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki ywnociowej - Pastwowego Instytutu Badawczego
w Warszawie.
i Gleboznawstwa - Pastwowego Instytutu Badawczego
Copyright © by Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki ywnociowej
- Pastwowy Instytut Badawczy
Publikacja bezpatna, przygotowana w ramach realizacji operacji Planu Dziaania
Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020. Plan operacyjny na lata 2018-2019.
Odwied portal KSOW – http://ksow.pl
Zosta Partnerem Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich
Zdjcia zamieszczone w publikacji zostay wykonane przez autorów lub pochodz ze
zbiorów Badanych.
Redakcja techniczna: Micha Dudek
Cytowanie publikacji: Dudek M., Prandecki K., Wrzaszcz W., ekao M. (2019). Jak
powstaj innowacje w gospodarstwach rolnych. Analiza i przykady. Warszawa:
IERiG-PIB.
- Pastwowy Instytut Badawczy
e-mail: [email protected]
Spis treci
i istota zjawiska 10
1.2. Innowacje ekologiczne 13
Rozdzia 2. Stan, uwarunkowania i moliwoci wsparcia innowacji
ekologicznych w rolnictwie w Polsce 18
2.1. Uwarunkowania rozwoju innowacyjnoci w sektorze rolnictwa 19
2.1.1. Uwarunkowania bezporednio zwizane z rolnikiem 20
2.1.2. Uwarunkowania zwizane z gospodarstwem rolnym 22
2.1.3. Uwarunkowania zwizane z otoczeniem rynkowym 25
2.1.4. Uwarunkowania zwizane z otoczeniem instytucjonalnym 27
2.2. Stan innowacji ekologicznych w rolnictwie w Polsce 31
2.2.1. Zaoenia metodologiczne i róda danych 31
2.2.2. Zmiany zachodzce w rolnictwie w kontekcie ekoinnowacji
organizacyjnych 34
2.2.3. Rozwój rolnictwa ekologicznego (certyfikowanego) 43
2.2.4. Efekty wdraania mechanizmu zazielenienia (Greening) 47
2.3. Moliwoci wsparcia innowacji ekologicznych w sektorze rolnictwa 52
Rozdzia 3. Innowacje ekologiczne w gospodarstwach rolnych:
studia przypadków 58
Innowacje ekologiczne w rolnictwie 105
Innowacje ekologiczne w rolnictwie w Polsce 108
Czynniki innowacyjnoci w rolnictwie. Wnioski ze studiów przypadków 110
Rekomendacje 115
Literatura 118
7
ACMI The Advisory Committee on Measuring Innovation ARiMR Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa AWU Annual Work Units CDR Centrum Doradztwa Rolniczego DKR dobra kultura rolna EFA ang. Ecological Focus Areas – obszary cenne przyrodniczo EFRROW Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju
Obszarów Wiejskich EIP Europejskie Partnerstwo na rzecz Innowacji FADN System Zbierania i Wykorzystywania Danych Rachunkowych
z Gospodarstw Rolnych GMO organizmy modyfikowane genetycznie GO grunty orne GUS Gówny Urzd Statystyczny Ha hektar IJHARS Inspekcja Jakoci Handlowej Artykuów Rolno-Spoywczych KE Komisja Europejska KSOW Krajowa Sie Obszarów Wiejskich MP Monitor Polski MRiRW Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi ODR orodek doradztwa rolniczego OECD Organizacja Wspópracy Gospodarczej i Rozwoju ONW obszary z ograniczeniami naturalnymi lub innymi
szczególnymi ograniczeniami PARP Polska Agencja Rozwoju Przedsibiorczoci PIE Polska Izba ywnoci Ekologicznej PROW 2004-2006 Plan Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2004-2006 PROW 2007-2013 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 PROW 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 PT Pomoc Techniczna SD sztuki due zwierzt SGGW Szkoa Gówna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie SGR Struktura Gospodarstw Rolnych SIR Sieci na rzecz innowacji w rolnictwie UE Unia Europejska UR uytki rolne WCED World Commission on Environment and Development WPR Wspólna Polityka Rolna
8
Wprowadzenie
W codziennym yciu powszechnie spotykamy si z innowacjami. Jednoczenie
czsto mamy wraenie, e zwizana jest z nimi pewna aura tajemniczoci. W dyskur-
sie naukowym, eksperckim, kulturze popularnej czy nawet w debacie publicznej nie-
rzadko padaj pytania o definicj, genez i róda innowacji. Nie zawsze jednak po-
dejmowane przez zainteresowanych dociekania spotykaj si z satysfakcjonujcymi
odpowiedziami. Nowe i przeomowe produkty, usugi czy rozwizania organizacyjne
przypisywane s zwykle wiedzy i talentom genialnych jednostek, niewytumaczalnej
intuicji czy po prostu szczciu bd losowi. Nie umniejszajc znaczenia tych czynni-
ków podkreli naley, e z pojawieniem si innowacji wie si niewtpliwie szereg
uwarunkowa. Co wane, wiele z nich mona rozpozna, opisa lub wytumaczy.
Równoczenie trzeba stwierdzi, e systematyczne badanie innowacji i procesów,
które do nich prowadz moe przyczynia si do upowszechnienia wiedzy i postaw
przydatnych w kreowaniu oraz rozwijaniu nowych i nietypowych przedsiwzi, a tym
samym sprzyja innowacyjnoci.
Wspóczenie jedna z najbardziej szeroko dyskutowanych kwestii w kraju i na
wiecie dotyczy degradacji rodowiska przyrodniczego, negatywnych skutków zmian
klimatycznych i pogarszania si stanu zdrowia ludnoci. Ze wzgldu na zoono
i dotkliwo tych zmian podejmuje si liczne dziaania zmierzajce do ich agodzenia
lub eliminacji. Jednym ze sposobów wskazywanych jako rozwizanie problemów ro-
dowiskowych i spoecznych s innowacje ekologiczne, czyli ekoinnowacje. Nowator-
skie przedsiwzicia s niezbdne szczególnie w sektorze rolnym. Rolnictwo, jako
wany element systemu spoeczno-gospodarczego odpowiedzialny za produkcj yw-
noci, oddziauje silnie na przyrod, a take na zmiany klimatu i stan zdrowia popula-
cji. Wpyw ten, w zalenoci od stosowanych praktyk rolniczych, moe by zarówno
korzystny, jak i szkodliwy.
Ze wzgldu na swoj zoono oraz due znaczenie dla rodowiska przyrodni-
czego i gospodarki niniejsza publikacja stawia sobie za cel przyblienie zjawiska in-
nowacji ekologicznych. Osi przedoonych rozwaa jest zagadnienie istoty i uwa-
runkowa ekoinnowacji. Wskazana problematyka zawarta jest gównie w pierwszym
i drugim rozdziale monografii. Druga cz opracowania dotyczy równie poziomu
innowacji ekologicznych w polskim rolnictwie w skali caego sektora. Z kolei rozdzia
trzeci analizuje róda i proces dochodzenia do ekoinnowacji na poziomie gospo-
darstw rolnych (wybrane studia przypadków). Cao rozwaa kocz wnioski wraz
z rekomendacjami odnoszcymi si do rozwiza sprzyjajcych rozpowszechnieniu
innowacji ekologicznych w Polsce.
Postawiony w pracy cel wymaga wykorzystania dwóch rodzajów podej,
a mianowicie: ilociowego i jakociowego. Pierwsze z nich opierao si gównie na
analizie statystyczno-porównawczej danych GUS i Polskiego FADN charakteryzuj-
cych krajowe rolnictwo. Materia empiryczny obejmowa przede wszystkim lata 2005-
2016. Z kolei podejcie jakociowe opierao si na analizie literatury przedmiotu na
temat innowacji ekologicznych, aktów prawnych i dokumentów strategicznych doty-
czcych krajowego sektora rolnego, jak równie informacji zebranych drog wywiadu
9
wo ustrukturyzowany, przeprowadzony na podstawie przygotowanego scenariusza)
i obserwacji autorów publikacji w miejscu badania. Wymienione metody i narzdzia
badawcze umoliwiy pogbione rozpoznanie istoty innowacji ekologicznych w dzia-
alnoci rolniczej, jak równie wskazanie dobrych praktyk w zakresie ich realizacji,
które mog okaza si uyteczne dla rolników i innych podmiotów dziaajcych na
rzecz rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich.
Dobór przypadków realizacji innowacji ekologicznych w Polsce mia charakter
celowy. Przy jego dokonywaniu kierowano si wiedz eksperck przedstawicieli
orodków doradztwa rolniczego, czonków organizacji spoecznych zajmujcych si
rolnictwem ekologicznym i autorów niniejszego opracowania. Przedstawione w publi-
kacji studia przypadków dotycz podmiotów rolnictwa ekologicznego o rónej formie
organizacyjnej oraz odmiennych kierunkach i dziaalnociach produkcji rolnej. Dla
zwikszenia stopnia reprezentatywnoci przedstawionych przypadków, wybrano przy-
kady ekoinnowacji realizowane w rónych regionach kraju (tj. w województwie lubel-
skim, witokrzyskim, ódzkim, mazowieckim i podlaskim). Wywiady bezporednie
przeprowadzono w lipcu i sierpniu 2019 roku.
Autorzy publikacji pragn zoy serdeczne podzikowania osobom badanym,
panom: Cezaremu Kozakowi, Arkadiuszowi Kartusowi, ukaszowi Gbce, Mirosawowi
Angielczykowi i pani Magorzacie Klause-Wojas za podzielenie si wiedz oraz osobi-
stymi dowiadczeniami i okazan otwarto. Dzikujemy take pani dr in. Annie
Litwinow z CDR w Brwinowie Oddzia w Radomiu oraz pani Krystynie Radkowskiej
z PIE za pomoc w wyborze gospodarstw rolnych do studiów przypadków.
Serdeczne podzikowania skadamy pani profesor Beacie Feledyn-Szewczyk,
recenzentce niniejszej publikacji, której cenne uwagi merytoryczne pozwoliy popra-
wi jako opracowania.
Niniejsza publikacja zostaa przygotowana w zwizku z realizacj operacji
w ramach Planu Dziaania Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020. Plan
operacyjny na lata 2018-2019.
1 W przedstawionych studiach przypadków osoby, z którymi przeprowadzany by wywiad bezporedni okrelani byli mianem Badanych. W opisach posugiwano si take ich imionami i nazwiskami.
10
– pojcie, pomiar i istota zjawiska
11
1.1. Innowacje i innowacyjno
Innowacje czsto s utosamiane z wynalazkami, ale to dwa róne pojcia.
W celu ich rozrónienia naley zacz od zdefiniowania odkrycia, które jest opisywa-
ne jako zdobycie wiedzy o czym dotychczas niezbadanym, poznanie czego nowego.
Zazwyczaj ma ono charakter naukowy i dotyczy rozwaa teoretycznych, np. sformu-
owania nowego prawa lub zasady. Czasami odkrycie moe mie charakter imple-
mentacyjny, np. odkrycie szczepionki. Wynalazek jest równie odkryciem, ale bardziej
nastawionym na zastosowanie (Wierzbicki 2012). Wynalazkiem jest np. nowe urz-
dzenie, albo inna metoda produkcji.
Wynalazek staje si innowacj w momencie gdy zostanie wdroony
do praktyki gospodarczej. Nowe urzdzenie bdzie wynalazkiem od momentu
jego zbudowania, ale dopiero zastosowanie go w procesie produkcji lub zmiana tej
produkcji w taki sposób, e wynalazek bdzie mia zastosowanie w produktach spra-
wia, e staje si on innowacj. Oznacza to, e innowacj jest co, co ma zastosowa-
nie w praktyce. Podkrela to ju twórca teorii innowacyjnoci J.A. Schumpeter, który
wskazywa, e tylko nieliczni przedsibiorcy s w stanie dostrzec potencja danego
wynalazku i wykorzysta go dla swojej korzyci (Landreth i Colander 2005).
Jednake innowacja to pojcie szersze ni wynalazek. Definicja, uywana przez
amerykask administracj, pokazuje, e innowacj moe by „Projekt, wynalazek,
rozwój i/oraz implementacja nowych lub zmienionych produktów, usug, procesów
systemów metod organizacji w celu stworzenia nowej wartoci dla klientów i zwrotu
z inwestycji dla firmy” (ACMI 2008).
Innowacja zazwyczaj kojarzy si ze zmian techniczn, ale w praktyce jest ona
bardziej kategori ekonomiczn i spoeczn. Innowacja wie si ze zmian wartoci
i zaspokajaniem potrzeb konsumenta poprzez wykorzystanie okrelonych zasobów
(Drucker 1992). Podkrela to te Marciniak (1998) przyjmujc, e: „innowacje s to
twórcze zmiany w systemie spoecznym, w strukturze gospodarczej, w technice oraz
w przyrodzie”. W sferze gospodarczej innowacja nie powinna by te ograniczana je-
dynie do zmiany procesów produkcji, czy te zastosowania nowych technologii, ponie-
wa innowacj moe by równie wykreowanie nowych rynków zbytu dla istniejcych
produktów, wykorzystanie nowych róde dostaw, czy te wprowadzenie nowych form
prowadzenia dziaalnoci gospodarczej (Schumpeter 1960).
Najczciej przytaczan definicj innowacji stworzono w ramach OECD, gdzie
za innowacj uznaje si „wdroenie nowego lub znaczco usprawnionego
produktu (dobra lub usugi) lub procesu, nowej metody marketingowej
lub nowej metody organizacji dziaalnoci gospodarczej lub relacji ze-
wntrznych. Dziaania innowacyjne maj charakter naukowy, technolo-
giczny, organizacyjny, finansowy lub handlowy i maj prowadzi bd
prowadz do wdroenia innowacji” (OECD 2005).
Jednake znacznie prociej okrela to Barnett (1953), twierdzc, e innowacj
jest kada myl, zachowanie lub rzecz, która jest nowa, tzn. jakociowo róna od
form istniejcych. Warto tylko pamita, e innowacj jest ona wtedy, gdy zostaje
powszechnie zaakceptowana i wdroona.
Innowacje mog by przeomowe lub powszednie (Wierzbicki 2012).
Do pierwszej z tych kategorii zalicza si rozwizania o duym znaczeniu spoeczno-
ekonomicznym. Zazwyczaj s to rozwizania techniczne. Telewizja jest dobrym przy-
kadem innowacji przeomowej. Jej upowszechnienie zajo jednak kilkadziesit lat,
co jest cech charakterystyczn dla tego typu innowacji.
Innowacje powszednie s znacznie mniej czasochonne. Rezultaty ich wdroe-
nia mog by liczone w dniach, tygodniach, jak równie w latach. Innowacje tego
rodzaju nie s tak spektakularne, ale zazwyczaj znacznie atwiej je wprowadzi
w ycie. Prowadz one do zwikszenia uytecznoci i konkurencyjnoci produktów
lub przedsibiorstw. Ponadto poprzez swoj powszechno uwaa si, e to one s
podstaw rozwoju spoeczno-gospodarczego. Za przykad rozwiza tego rodzaju
mog posuy kolejne generacje procesorów lub telefonów komórkowych. W prakty-
ce kolejne, modele s wprowadzane na rynek w kilkumiesicznych lub kilkuletnich
odstpach. Poprawa funkcjonalnoci takich urzdze jest niewielka, ale jeli porówna-
my wspóczesne zdolnoci obliczeniowe procesorów z urzdzeniami sprzed 10-20 lat, to
dostrzeemy, e innowacje powszednie mog mie moc sprawcz porównywaln z in-
nowacjami przeomowymi. Wspóczenie zdolnoci obliczeniowe smartfonów s wiksze
ni komputerów uywanych w kosmicznych lotach zaogowych (por. Michalik 2019).
Zazwyczaj innowacje powszednie wi si z szybszym zwrotem inwestycji
i z tego powodu stanowi one gówny obszar zainteresowania podmiotów gospodar-
czych. Powyszy podzia ma niewielkie zastosowanie w praktyce i jest on form oceny
innowacji z punktu widzenia jej wpywu na spoeczestwo. W codziennej praktyce
znacznie wiksze zastosowanie ma klasyfikacja wprowadzona przez OECD (2005),
która dzieli innowacje na cztery kategorie:
produktow,
procesow,
marketingow,
organizacyjn.
maj charakteru produktowego lub procesowego. W szczególnoci dotyczy to inno-
wacji marketingowych, które wczeniej czsto zaliczano do innowacji procesowych.
Taki podzia umoliwia równie wskazanie innowacji wychodzcych poza podmiot
gospodarczy, tj. wystpujcych w skali makro, np. wykreowanie nowych rynków.
Znaczenie innowacji jest trudne do okrelenia. Z jednej strony zauwaa si, e
innowatorzy zazwyczaj osigaj wiksze korzyci od naladowców, ale z drugiej stro-
ny nie jest to cakowicie udowodnione. Obserwacje w tym zakresie nie s jedno-
znaczne. Zauwaa si, e wdroenie innowacji wie si z ryzykiem oraz kosztami. To
powoduje, e nie kady podmiot jest w stanie przeprowadzi innowacj, zwaszcza
gdy wymaga to poniesienia wysokich nakadów. Jednake dobrze zaplanowana
i przemylana innowacja daje szans na wystpienie korzyci w postaci redukcji kosz-
tów lub moliwoci osignicia dodatkowych zysków.
13
Skoro innowacj moe by praktycznie wszystko, to powstaje pytanie – co
powoduje, e niektóre spoeczestwa i ich gospodarki (lub wybrane sektory) charak-
teryzuj si wysokim poziomem innowacji, a inne nie? Z pewnoci zaley to od wielu
czynników, sporód których naley wyróni innowacyjno, uwarunkowania instytu-
cjonalne, dostp do rodków finansowych oraz skonno do ryzyka. Sporód nich na
szczególn uwag zasuguje innowacyjno, któr definiuje si jako: „skonno
i zdolno do tworzenia nowych i doskonalenia istniejcych produktów i procesów
technologicznych oraz nowych systemów organizacji i zarzdzania, a take innych
twórczych i imitacyjnych zmian, prowadzcych do powstania nowych wartoci”
(Marciniak 2010). Innowacyjno mona te opisywa jako zdolno do wytwarzania,
wdraania i absorpcji innowacji. Jest ona procesem twórczym, który prowadzi do za-
stosowania wynalazku w praktyce gospodarczej.
Innowacyjno jest wic kluczem do rozwoju innowacji w danym sektorze go-
spodarczym. To powoduje, e punktem wyjcia do rozwoju innowacyjnych rozwiza
powinny by dziaania wspierajce innowacyjno. Zaliczy do nich mona wzrost
wiedzy i wiadomoci spoecznej problemów zwizanych z okrelon bran, szans
i zagroe zwizanych z prowadzeniem dziaalnoci oraz zmian jakie zachodz w oto-
czeniu. Bez zainteresowania podmiotów nowymi technikami wytwarzania lub organi-
zacji prowadzonej dziaalnoci wsparcie pozostaych uwarunkowa np. tworzenie ua-
twie dla pozyskania rodków finansowych nie bdzie efektywne.
1.2. Innowacje ekologiczne
cjami ekologicznymi lub zielonymi innowacjami. W najprostszy sposób mona je
okreli jako te, które powoduj popraw stanu rodowiska przyrodniczego. Jednake
takie podejcie jest bardzo duym uproszczeniem.
KE (KE 2007) definiuje innowacje ekologiczne jako wszelkie formy dzia-
a zmierzajce do znacznego i widocznego postpu w kierunku realizacji
celów zrównowaonego rozwoju, poprzez ograniczenie negatywnego od-
dziaywania na rodowisko lub osiganie wikszej skutecznoci i odpowie-
dzialnoci w zakresie wykorzystania zasobów. W opinii tej instytucji ekoinno-
wacje s niezbdnym narzdziem umoliwiajcym: efektywne wykorzystywanie zaso-
bów, konkurencyjno i tworzenie miejsc pracy (KE 2011). Istot innowacji ekolo-
gicznych jest nie tylko poprawa stanu rodowiska, ale równie wzmocnienie jego od-
pornoci na rosnc presj ze strony czowieka.
Szczególn uwag naley zwróci na powizanie innowacji ekologicznych
z koncepcj zrównowaonego rozwoju. W najbardziej ogólny sposób koncepcja
ta jest rozumiana jako „rozwój zgodny z potrzebami obecnych pokole, nie
umniejszajcy moliwoci przyszych pokole do zaspokajania swoich po-
trzeb” (WCED 1991). Takie podejcie do rozwoju powstao w wyniku obserwacji na-
rastania zagroe mogcych w dugim okresie doprowadzi do zaamania rozwoju
cywilizacji ludzkiej w ksztacie, jaki jest nam znany. Zaamanie tego typu moe mie
dwojakiego rodzaju przyczyn. Po pierwsze, moe wynika z degradacji rodowiska
14
przyrodniczego, w jakim yjemy. Cigy wzrost gospodarczy wymusza nadmierne za-
potrzebowanie na zasoby, przyczyniajc si do ich wyczerpywania oraz powoduje
stae rosnce zanieczyszczenie rodowiska. Skutkiem s nie tylko zmiany klimatycz-
ne, czy te konieczno przewozu zasobów na due odlegoci, ale równie degrada-
cja ekosystemów i naruszenie cykli obiegu pierwiastków w przyrodzie. Te ostatnie
zmiany mog powodowa zmniejszenie produkcyjnoci ziemi i ograniczenie poday
ywnoci dla rosncej liczby ludnoci zamieszkujcej ziemi. Po drugie, zaamanie
moe wynika z narastania napi spoecznych, które w duszej perspektywie mog
doprowadzi nawet do globalnej rewolucji. W tym zakresie jako gówne ródo niepo-
koju wskazuje si narastajce nierównoci dochodowe pomidzy rónymi grupami
spoecznymi. Zjawisko to wystpuje zarówno wewntrz spoeczestw, jak i pomidzy
nimi. Skutkiem napi oraz tzw. wizualizacji wiata jest rosnce niezadowolenie
spoeczne oraz pragnienie poprawy swojego losu. Moe by to realizowane poprzez
poszukiwanie najbardziej optymalnej cieki rozwoju, która dla wielu osób oznacza
migracj do krajów uznawanych za bogate, czego przedsmak w przypadku UE ju
mia miejsce.
Wyjanienia wymaga równie okrelenie „przysze pokolenia”. W latach 70.
i 80. XX w., kiedy konstruowano koncepcj zrównowaonego rozwoju wydawao si,
e zagroenia rodowiskowe, które prognozowano na poow XXI wieku s bardzo
odlege. Obecnie horyzont uleg skróceniu, zagroenia, które prognozowano s bar-
dziej widoczne, a w przypadku niektórych, np. zmian klimatycznych, obserwuje si
znacznie szybsze tempo ich wystpowania ni przewidywano. W efekcie, ryzyka b-
dce bodcem do wprowadzania zrównowaonego rozwoju nie dotycz ju tylko in-
nych pokole, ale nas w duszej perspektywie.
Realizacja zrównowaonego rozwoju przebiega na trzech paszczy-
znach (adach): gospodarczej, spoecznej i rodowiskowej. Oznacza to, e
przedsiwzicia zgodne z t koncepcj powinny uwzgldnia relacje zachodzce pomi-
dzy wszystkimi trzema aspektami zrównowaonego rozwoju. Przy czym, jak zauwaa
Kruk (2009), ad spoeczny nawizuje do sprawiedliwoci wewntrzgeneracyjnej i mi-
dzygeneracyjnej, ad rodowiskowy wynika z potrzeby ochrony zasobów naturalnych,
a ad gospodarczy dotyczy zaspokojenia podstawowych potrzeb ludzkoci.
Naley wic interpretowa ekoinnowacje jako rozwizania, które bd
opacalne z ekonomicznego punktu widzenia, nie bd powodowa kosz-
tów spoecznych i przynios korzyci dla rodowiska przyrodniczego .
Jak wskazano w poprzednim podrozdziale, takie innowacje nie musz by
przeomowe. Kade dziaanie prowadzce do poprawy sytuacji moe by innowacyjne
i przyczynia si do zmniejszenia presji czowieka na rodowisko. Ekoinnowacje nie
musz oddziaywa globalnie, wystarczy, e bd powodoway pozytywne skutki
w skali lokalnej. Poprawa warunków ycia w otoczeniu wpywa na jako ycia
mieszkajcych ludzi i tym samym przyczynia si do zmniejszenia ryzyka, które moe
zagrozi przyszym pokoleniom w zaspokajaniu swoich potrzeb.
Wspóczenie wydaje si, e innowacje ekologiczne to jedna ze skuteczniej-
szych dróg do realizacji zrównowaonego rozwoju. Dziaania w skali mikro, zwaszcza
na poziomie lokalnym, nie s tak spektakularne jak wielkie przedsiwzicia, czy roz-
15
wizania globalne, ale poprzez ich powszechno mog przynosi znacznie wiksze skut-
ki, ni due i skomplikowane rozwizania, które trudno jest zrealizowa w praktyce.
1.3. Innowacje ekologiczne w rolnictwie
Innowacje ekologiczne w rolnictwie maj takie same cele, jak ekoinnowacje
w innych sektorach gospodarczych, tj. maj si przyczyni do poprawy stanu rodo-
wiska przyrodniczego lub do zwikszenia odpornoci rodowiska na zagroenia wyni-
kajce z bezporedniej i poredniej dziaalnoci czowieka. Ich specyfika wynika jedy-
nie z nakierowania na dziaalno roln.
Rolnictwo jako sektor nie jest utosamiane z innowacyjnoci, panuje wrcz
powszechne jego postrzeganie jako ostoi tradycji. Dotyczy to nie tylko sposobów
prowadzenia gospodarstw, ale równie sytuacji na obszarach wiejskich, co z kolei
wpywa na innowacyjno rolników. Ten stereotyp nie oznacza jednak, e w rolnic-
twie nie ma moliwoci wdraania innowacji, zwaszcza ekologicznych, ani e wszyst-
kie gospodarstwa nie stosuj rozwiza innowacyjnych. Istniej przykady wskazuj-
ce, e rozwizania innowacyjne, w tym ekologiczne, mog by wan dwigni na
rzecz rozwoju gospodarstw i wzrostu dochodów rolników.
Znaczenie ekoinnowacji w rolnictwie jest szczególnie istotne z punk-
tu widzenia zrównowaonego rozwoju, poniewa rolnictwo jest jednym
z sektorów cile zalenych od warunków przyrodniczych. Gówne czynniki
produkcji w rolnictwie to gleba i woda, które s zasobami naturalnymi. Produkcyjno
rolnictwa zaley te od innych czynników rodowiskowych, np. wystpowania zapyla-
czy, odpowiednich warunków klimatycznych, itp.
Znaczenie rolnictwa dla koncepcji zrównowaonego rozwoju wynika równie
faktu, e rolnictwo (Zegar 2005):
jest najbardziej powszechn i najwaniejsz dziedzin dziaalnoci ludzkiej
(produkcja nastawiona na zaspokojenie pierwszej potrzeby czowieka);
jest gównym uytkownikiem i dysponentem rolniczej przestrzeni produkcyjnej;
jest jednym z gównych dysponentów rodowiska przyrodniczego; zajmuje
znaczce miejsce w interakcjach rozwoju cywilizacyjnego ze rodowiskiem;
peni wiele funkcji: wytwarza produkty ywnociowe i przemysowe (zwaszcza
zastpujce nieodnawialne zasoby naturalne), chroni rodowisko i krajobraz
(w przypadku wybranych typów gospodarowania rolniczego), wnosi znaczcy
wkad w ywotno obszarów wiejskich.
Argumentów na rzecz wdraania koncepcji zrównowaonego rozwoju do sek-
tora rolnictwa jest wiele. Ich przytaczanie w niniejszym opracowaniu nie jest wskaza-
ne, warto jednak pokusi si o wskazanie czym jest rolnictwo zrównowaone. Poni-
sza charakterystyka ma bardzo ogólny charakter, ale na potrzeby niniejszego opra-
cowania wydaje si by wystarczajc.
Rolnictwo zrównowaone mona okreli jako alternatywn w stosunku do
rolnictwa intensywnego koncepcj organizacji produkcji rolnej. Nadrzdnym celem tej
16
koncepcji jest czerpanie moliwie jak najwikszych zysków z dziaalnoci rolnej przy
jednoczesnej dbaoci o przyszo obszarów wiejskich, tj. o rozwój spoecznoci
wiejskich oraz zachowanie bezpiecznego i trwaego rodowiska przyrodniczego.
Wdroenie zrównowaonego rolnictwa to zastosowanie zarówno nowoczesnych, jak
i tradycyjnych rozwiza. Mog to by nowe technologie, urzdzenia, sposoby pro-
dukcji, jak równie nowe rynki, równie nie zwizane z produkcj ywnoci. Jedno-
czenie za zrównowaone naley uzna niektóre tradycyjne rozwizania, które straci-
y na znaczeniu ze wzgldu na wzrost uprzemysowienia i intensyfikacji rolnictwa, ale
odgrywaj istotn rol dla zapewnienia trwaoci rozwoju rolnictwa i utrzymania
czynników produkcji w odpowiedniej jakoci. Za przykad moe posuy stosowanie
midzyplonów, które maj znaczenie w utrzymaniu bilansu substancji organicznej
w glebie, jak równie chroni j przed erozj.
Powysze przykady pokazuj, e realizacja koncepcji zrównowaonego rozwo-
ju w rolnictwie jest powizana z wdraaniem szeregu nowych, innowacyjnych rozwi-
za. Mog one mie rónoraki charakter. Wyróniaj si rozwizania o charakterze
produktowym i procesowym, takie jak nowe, bardziej wydajne urzdzenia (np. sys-
temy nawadniania kropelkowego) i bardziej efektywne sposoby organizacji produkcji
rolnej. Jednoczenie zauwaa si, e innowacje w rolnictwie mog dotyczy równie
kwestii marketingowych, np. kreowania rynku produktów ekologicznych, czy organi-
zacyjnych, np. bardziej wydajne i mniej zasobochonne sposoby organizacji produk-
cji. Za przykad innowacji marketingowej moe posuy stworzenie w Portugalii
spódzielni „Brzydki owoc” (Fruta Feia), której celem jest handel owocami nie odpo-
wiadajcymi standardom jakoci ze wzgldu na swój wygld. Produkty te nie s ak-
ceptowane przez sieci handlowe, ale poza wygldem s zgodne z wszelkimi wymo-
gami. W wyniku dziaalnoci spódzielni udao si osign efekt rodowiskowy, gdy
uratowano przed wyrzuceniem kilkuset ton produktów, które zostay sprzedane od-
biorcom. Jednoczenie rolnicy uzyskali dodatkowy dochód ze sprzeday dóbr, które
normalnie byyby wyrzucone. Idea spódzielni opiera si na wytworzeniu nowego
rynku wiadomych konsumentów, którzy zwracaj wiksz uwag na waciwoci
produktów, ni na ich wygld.
Jak wspomniano wczeniej za innowacj moe by uwaana kada zmiana, któ-
ra wprowadza nowe jakociowo rozwizania. Na przykad za innowacj uwaano
w Polsce wprowadzenie zasad wzajemnej zgodnoci – cross compliance (Koralewska
i in. 2017). Obecnie s one norm i ich stosowanie nie jest ju uznawane za innowa-
cyjne, ale w momencie ich wprowadzania na poziomie kraju za takie mogy by uzna-
ne. Wdraanie innowacji ekologicznych do praktyki gospodarczej wymaga-
j caociowego spojrzenia na efekty takiego rozwizania, tj. porównanie
kosztów i korzyci analizowanych z punktu widzenia wszystkich trzech a-
dów zrównowaonego rozwoju. Takie podejcie powinno uwzgldnia zarówno
efekty bezporednie, jak i porednie. Nie oznacza to jednak koniecznoci poszukiwa-
nia korzyci we wszystkich adach, wystarczy, e wystpi one w jednym z nich,
a w pozostaych nie dojdzie do wystpienia szkód. Przy czym naley pamita, e
innowacje ekologiczne to te, które doprowadz do poprawy sytuacji w sferze rodo-
wiskowej. Caociowe spojrzenie, uwzgldniajce zmiany we wszystkich trzech adach
17
rozwizania z dugookresowymi celami tej koncepcji, tj. prób uniknicia katastrof cy-
wilizacyjnych. Biorc pod uwag powysze rozwaania, zauway mona, e innowa-
cje ekologiczne stanowi istotny element przebudowy rolnictwa w kierunku zwik-
szenia jego opacalnoci, produkcyjnoci a przede wszystkim odpornoci na przysze
wyzwania rodowiskowe. Z tego powodu rolnicy powinni dy do poszukiwania no-
wych cieek rozwoju i wdraania innowacji w swoich gospodarstwach.
Pojawia si pytanie, jak okreli, czy wprowadzane zmiany mona zakwalifiko-
wa jako innowacje? W tym zakresie opinie s podzielone. Z jednej strony szereg
autorów uwaa, e tylko waniejsze i trwae zmiany mona okreli jako innowacje
(Goryska-Goldman i Wojcieszek 2013), a z drugiej przytoczone wczeniej definicje
innowacji, w tym ekologicznych wskazuj, e kade nowe rozwizanie, nie stosowane
powszechnie w danym sektorze, moe by uznane za innowacj. Takie podejcie
sprawia, e na dalszy plan schodz innowacje przeomowe, a uwypuklone zostaj
powszednie. Jest to suszne podejcie, biorc pod uwag czas wdraania innowacji
przeomowych oraz skal zaangaowania, jakiej to wymaga. Innowacje przeomowe
s tworzone przez due korporacje lub pastwa, a podmiotów o takiej sile oddziay-
wania w polskim rolnictwie nie obserwuje si. By moe w przyszoci za innowacj
przeomow w sektorze rolnictwa zostanie uznane rolnictwo zrównowaone jako kon-
cepcja rozwoju gospodarstw i caego sektora.
Takie podejcie powoduje, e pomiar i ocena innowacyjnoci polskich gospo-
darstw rolnych powinna bardziej skupia si na rozwizaniach powszednich, niekoniecz-
nie wymagajcych duych kosztów, a bardziej wicych si z kreatywnym wykorzysta-
niem wiedzy i znajomoci rodowiskowych uwarunkowa prowadzonej dziaalnoci rol-
nej. Takie podejcie powoduje, e do oceny innowacyjnoci gospodarstwa nie s po-
trzebne wskaniki zwizane z wielkoci nakadów przeznaczanych na badania i rozwój.
Bardziej adekwatne s kryteria opisowe, pozwalajce rolnikom na ocen, czy ich dzia-
alno charakteryzuje si cechami odmiennymi od rozwiza stosowanych w po-
dobnych gospodarstwach oraz czy te rozwizania przyczyniaj si do poprawy stanu
rodowiska przyrodniczego lub te zwikszaj odporno tego rodowiska na od-
dziaywanie negatywnych czynników bdcych efektem dziaalnoci ludzkiej. Jeli
odpowied na te pytania jest twierdzca, to oznacza, e takie rozwizanie moe by
zakwalifikowane jako ekoinnowacja.
ekologicznych w rolnictwie w Polsce
19
Wdroenie innowacji ekologicznych w rolnictwie, podobnie jak wiele innych
nowych rozwiza zwizanych z dziaalnoci produkcyjn, zaley od szeregu uwa-
runkowa, w jakich wdraana jest innowacja. W najprostszy sposób uwarunkowania
te dzieli si na wewntrzne i zewntrzne, które w znacznym zakresie s zbiene
z uwarunkowaniami zrównowaonego rozwoju2 (rys. 2.1). W wyniku dalszych podzia-
ów wyróniono cztery grupy czynników warunkujcych innowacyjno sektora rolnic-
twa i gospodarstw rolnych, tj.:
czynniki bezporednio zwizane z rolnikiem, a mianowicie: wiedza, wykszta-
cenie, przywizanie do tradycji i skonno do wprowadzania zmian, skonno
do ryzyka, wiadomo ekologiczna;
rolnych, system gospodarowania, ukierunkowanie, specjalizacja i koncentracja
produkcji, sytuacja ekonomiczna, wykwalifikowana sia robocza;
czynniki zwizane z otoczeniem rynkowym, takie jak: ogólna sytuacja rynko-
wa, popyt na ywno, konkurencja, koszty wdroenia innowacji, dostp do
rodków finansowych;
czynniki zwizane z otoczeniem instytucjonalnym, takie jak: polityka rolna oraz
programy rzdowe, system doradztwa, system administracyjno-prawny.
Rysunek 2.1. Grupy uwarunkowa zwizanych z wdraaniem innowacji ekologicznych
w rolnictwie
20
rolnictwa. Wynika to ze specyfiki ekoinnowacji, które bez uwzgldnienia takich zasad
nie maj uzasadnienia dla ich implementacji. W szczególnoci jest to istotne w sekto-
rze rolnictwa, gdzie wpyw rodowiska na prowadzenie dziaalnoci jest bardzo duy.
Innowacje rodowiskowe wdroone w gospodarstwie mog wic powodowa istotne
zmiany w sferze gospodarczej i spoecznej gospodarstwa oraz obszarów wiejskich.
Wymienione powyej grupy czynników warunkujcych innowacyjno gospo-
darstwa rolnego maj jednakowe znaczenie, a wystpienie silnego czynnika w kadej
z nich moe spowodowa brak dziaa lub zablokowanie inwestycji. Ich odpowiednie
uksztatowanie moe te wpywa na wzrost zainteresowania innowacjami.
2.1.1. Uwarunkowania bezporednio zwizane z rolnikiem
Wiedza i wyksztacenie
Poziom i zakres wiedzy rolnika to podstawowy czynnik warunkujcy jego decy-
zje produkcyjne i pozaprodukcyjne zwizane z funkcjonowaniem gospodarstwa rol-
nego. Wiedza rolnika warunkuje wdraanie postpu w gospodarstwie oraz kierunek
jego rozwoju (Krasowicz 2005). Niski poziom wiedzy jest barier we wprowadzaniu
dziaa innowacyjnych (Wójcicki 2000).
Weryfikacja wiedzy rolnika jest zadaniem bardzo trudnym, std jako miar za-
stpcz stosuje si poziom jego wyksztacenia. Wyszy poziom wyksztacenia sprzyja
lepszemu wykorzystaniu zasobów czynników produkcji. Rolnicy lepiej wyksztaceni na
ogó osigaj korzystniejsze wyniki produkcyjno-ekonomiczne (Klepacki 2005). Wy-
szy poziom wyksztacenia rolnika sprzyja prorodowiskowej organizacji produkcji rol-
nej (Wrzaszcz 2012).
Czstym powodem bdnych decyzji produkcyjnych, majcych negatywny
wpyw na rodowisko przyrodnicze, jest brak odpowiedniej wiedzy rolnika, a nie jego
ze chci (Prus 2010). Poziom i zakres wiedzy rolnika zaley jednak od wielu czynni-
ków, m.in. jego wasnej motywacji i potrzeby jej pogbiania oraz moliwoci w za-
kresie wygospodarowania czasu i rodków finansowych na edukacj, w tym take
na wspóprac z rónymi organami doradczymi wiadczcymi usugi zwizane
z dziaalnoci roln.
skiego, przewaajca cz respondentów deklaruje potrzeb uzupenienia swoich
kwalifikacji zawodowych. W szczególnoci kierownicy mniejszych gospodarstw wyka-
zuj zainteresowanie udziaem w rónych formach ksztacenia. Rolnicy posiadajcy
mniejsze gospodarstwa kieruj si chci poprawy sprawnoci gospodarowania
(czynnik motywujcy), a take wiksz dyspozycyjnoci. Rolnicy nie zainteresowani
podnoszeniem kwalifikacji sw postaw uzasadniali brakiem czasu, wiekiem oraz zbli-
ajcym si przejciem gospodarstwa przez nastpc. Relatywnie mniejsze zaintere-
sowanie poszerzaniem wiedzy cechowao kierowników duych gospodarstw. Ich
zdaniem dotychczasowe dowiadczenia praktyczne, brak czasu wolnego oraz ko-
21
(Wrzaszcz 2012).
wiadomo ekologiczna
z podstawowych warunków niezbdnych do podjcia innowacji ekologicznych. Bez od-
powiedniej wiadomoci spoecznej wprowadzenie zmian majcych na celu popraw
rodowiska i uniknicie prognozowanych zagroe jest mao prawdopodobne.
Zauwaa si, e poziom wiadomoci ekologicznej w Polsce poprawia si. Jak
wskazuj wyniki bada, rolnicy dostrzegaj potrzeb ochrony rodowiska przyrodni-
czego w swoim gospodarstwie rolnym (ponad 90% respondentów udzielio odpowiedzi
twierdzcej)3. Wikszo badanych rolników wyraa take ch poszerzenia swojej
wiedzy z zakresu ochrony rodowiska w gospodarstwie rolnym.
Obecnie, poza dostpem do zasobów przyrody, szczególne znaczenie w pro-
dukcji rolnej przypisane jest zmianom klimatycznym. Zmiany klimatyczne dostrzega-
ne s przez spoeczestwo, w tym take rolników. Przejawem niepokojcych zjawisk
s zarówno dugotrwae zmiany, np. susze, jak i nage zjawiska meteorologiczne, np.
ulewy. W obu przypadkach mog pojawi si znaczne straty w produkcji rolnej. Zja-
wiska te wymuszaj dostosowanie produkcji rolnej, w szczególnoci rolinnej, do nie-
pewnych warunków, a take podjcie dziaa ochronnych, np. w formie odpowiedniej
infrastruktury oraz ubezpiecze.
stwa nie jest wiadoma przyczyn niekorzystnych zjawisk zachodzcych w przyrodzie.
Dziaalno rolnicza (konkretne praktyki rolnicze) ma wacy udzia w zmianach kli-
matycznych (Zegar 2012). Rolnictwo jest jednym z emitentów gazów powodujcych
te zmiany. Zaleno midzy rodowiskiem a rolnictwem jest wielokierunkowa. Z jed-
nej strony praktyki rolnicze mog przeciwdziaa niekorzystnym zjawiskom, z drugiej
za mog je potgowa. Im wiksza jest wiadomo ekologiczna rolników, tym
wiksze jest prawdopodobiestwo podjcia rónych praktyk i dziaa na rzecz rodo-
wiska, zarówno w formie innowacji organizacyjnych, jak i pozostaych.
Skonno do wprowadzania zmian
Skonno do wprowadzenia zmian innowacyjnych jest uzaleniona take od
zdolnoci samych rolników do wykorzystania wiedzy w praktyce oraz ich otwartoci
na nowe technologie i techniki produkcji (Kaua i Ginter 2015). Ze skonnoci do
wprowadzania zmian wie si równie skonno do podjcia ryzyka. Wbrew pozo-
rom te dwie cechy nie s tosame. Ryzyko powoduje, e sukces danego przedsi-
wzicia jest niepewny. W efekcie im wiksze ryzyko niepowodzenia, tym nagroda
w postaci efektu wdroonej innowacji powinna by wiksza. Rolnik charakteryzujcy
si nisk skonnoci do ryzyka, ale posiadajcy wiedz, wiadomo znaczenia in-
3 W ramach prac badawczych prowadzonych w IERiG-PIB w latach 2010-2012 przeprowadzono wy-
wiad kierowany (kwestionariuszowy) ze 110 rolnikami objtymi systemem rachunkowoci rolnej FADN. Szczegóy przedstawiono w publikacji: (Wrzaszcz 2012).
22
nowacji ekologicznych i ch do wprowadzania zmian nadal moe by innowatorem.
Najprawdopodobniej nie wybierze on ryzykownych rozwiza, ale bezpieczniejsze,
powodujce np. stopniow, mniej radykaln zmian.
2.1.2. Uwarunkowania zwizane z gospodarstwem rolnym
Powierzchnia gospodarstwa rolnego
nik ten w duym stopniu warunkuje odpowiedni poziom zrównowaenia rodowisko-
wego, gdy gospodarstwa o wikszej powierzchni na ogó lepiej sobie radz ze spe-
nieniem rónych rodowiskowych wymogów (Toczyski, Wrzaszcz, Zegar 2013; Ku
i Krasowicz 2001; Krasowicz 2005). Wikszy obszar gospodarstwa zwiksza moliwo-
ci w zakresie zmianowania rolin, co dodatnio oddziauje na saldo bilansu glebowej
materii organicznej oraz zrównowaenie gospodarstw rolnych (Zegar 2009).
Zalenoci te nie maj jednak charakteru liniowego. Gospodarstwa najwiksze
maj najwiksze moliwoci w zakresie osignicia odpowiedniego poziomu zrówno-
waenia ekonomicznego (dochodu z gospodarstwa rolnego), tym samym maj wik-
sze moliwoci wdraania kosztownych innowacji, opartych na nowoczesnych rozwi-
zaniach technologicznych. Jednak w przypadku bardzo duych gospodarstw wystpu-
je czsto inny problem – zwizany ze znacznym uproszczeniem produkcji, czsto
ukierunkowanej wycznie na produkcj rolinn. Uproszczona struktura zasiewów
wie si w praktyce z wikszym zuyciem przemysowych rodków produkcji, skut-
kujc niekorzystnym saldem bilansu nawozowego, a dalej zanieczyszczeniem wód
(Krasowicz 2005).
System gospodarowania
produkcji rolnej, w tym systemu gospodarowania. Zgodnie z teori ekonomiki rolnic-
twa wyróniane s trzy systemy gospodarowania, a mianowicie: konwencjonalny (tra-
dycyjny), integrowany i ekologiczny, przy czym te dwa ostatnie w szczególnoci po-
winny umoliwia realizacj celów rodowiskowych na poziomie gospodarstwa rolnego.
Wyniki bada potwierdziy wpyw systemu gospodarowania na moliwo
zrównowaenia rodowiskowego gospodarstwa rolnego. Restrykcyjne zaoenia pro-
dukcji ekologicznej determinuj okrelon postaw rolnika wobec prowadzonej dzia-
alnoci, tym samym obliguj go do wytwarzania ywnoci o wysokich walorach od-
ywczych w zgodzie z otaczajcym ekosystemem (Zegar 2008).
Ukierunkowanie produkcyjne gospodarstwa
wdraane innowacje ekologiczne, które istotnie bd si róniy w przypadku gospo-
darstw rolinnych, zwierzcych oraz wielostronnych (czcych obydwa kierunki pro-
23
dukcji4). Zakres wdraanych innowacji, jak i ich rodzaj bdzie uzaleniony od profilu
produkcyjnego gospodarstwa.
gospodarstwa dwukierunkowe, czyli te z uprawami polowymi, jednoczenie posiada-
jce zwierzta gospodarskie. Gospodarstwa dwukierunkowe maj wiksze moliwoci
utrzymania zamknitego obiegu materii organicznej oraz skadników pokarmowych,
tym samym w mniejszym stopniu s uzalenione od uwarunkowa rynkowych (cho-
ciaby ze wzgldu na wasne, nawozy naturalne i wzgldnie mniejsze zapotrzebowa-
nia na nawozy mineralne) w porównaniu do gospodarstw jednokierunkowych (silniej
uzalenionych od przemysowych rodków do produkcji rolnej).
Badania prowadzone w gospodarstwach objtych systemem rachunkowoci
FADN wskazuj, e prawdopodobiestwo zrównowaenia rodowiskowego gospo-
darstw zwiksza si a o 71% wraz z podjciem produkcji zwierzcej. Skala produkcji
zwierzcej determinuje wielko nawoenia naturalnego, a dalej moliwoci bilanso-
wania materii organicznej oraz makroelementów w glebie. Niekorzystna struktura
zasiewów na gruntach ornych, w której dominuj roliny degradujce gleb, (tzn.
zubaajce j w materi organiczn, takie jak okopowe, kukurydza), zwiksza zna-
czenie produkcji nawozów naturalnych w gospodarstwie (Wrzaszcz 2012).
Dane statystyki publicznej pokazuj, e co trzecie gospodarstwo nie prowadzi
produkcji zwierzcej. Powodem zaniechania wielokierunkowoci s gównie przesanki
ekonomiczne, m.in. malejca opacalno produkcji zwierzcej, bdca pochodn
sytuacji rynkowej, a take regulacji z zakresu dobrostanu zwierzt i norm rodowi-
skowych (Zegar 2014).
– rolinnego lub zwierzcego – z wykorzystaniem okrelonych metod jego wytwarza-
nia. Celem specjalizacji jest poprawa efektywnoci gospodarowania i zdobycie przewa-
gi rynkowej wynikajcej z niszych kosztów lub wyszej jakoci produkcji oraz wik-
szych partii wytwarzanych surowców. Specjalizacja uatwia postp technologiczny
i techniczny, który skutkuje wysz produktywnoci i mniejsz pracochonnoci pro-
dukcji rolnej (Baum 2011). Mimo i specjalizacji gospodarstw rolnych przywiecaj
gównie przesanki ekonomiczne, powinna by ona dostosowana m.in. do otoczenia
rodowiskowego (Ku 2013). Wymaga to jednak nieco wicej wysiku od rolnika,
a tym samym wiedzy.
Zarówno poziom specjalizacji, jak i kierunek produkcyjny, jakiego ten proces
dotyczy, bd determinoway zakres i rodzaj wdraanych rozwiza innowacyjnych
w celu zniwelowania wpywu produkcji rolnej na rodowisko przyrodnicze. Jak wynika
4 W literaturze przedmiotu, gospodarstwa niewyspecjalizowane, dywersyfikujce produkcj rolnicz
okrelane s pojciem gospodarstw wielostronnych, wielokierunkowych, jak i mieszanych. Dwa pierw-
sze okrelenia znajduj umocowanie w literaturze z zakresu ekonomiki gospodarstw rolnych, za trze- cie okrelenie funkcjonuje w systemie rachunkowoci rolnej oraz statystykach midzynarodowych.
Rónice midzy tymi pojciami oczywicie istniej, ale gówn ich istot jest rónorodno prowadzo- nej produkcji rolnej, której powicono uwag.
24
z bada, w zalenoci od rodzaju prowadzonej dziaalnoci, gospodarstwa wyspecjali-
zowane korzystnie bd negatywnie oddziauj na stan rodowiska przyrodniczego.
Z jednej strony produkcja zwierzca dodatnio wpywa na poziom zrównowaenia ro-
dowiskowego gospodarstw, ale jednoczenie wana jest intensywno obsady zwie-
rzt na uytkowanym rolniczo obszarze (Wrzaszcz 2012).
Koncentracja produkcji
produkcji, co dalej znajduje wyraz w koncentracji produkcji rolnej. Zazwyczaj zwik-
szany jest obszar gospodarstw bd wielko pogowia zwierzt gospodarskich. Pro-
ces koncentracji sprzyja wyszej efektywnoci produkcji rolnej, tym samym lepszym
wynikom ekonomicznym. To wynik m.in. uatwionej dystrybucji i zakupu przemyso-
wych rodków do produkcji, moliwoci negocjacji warunków umów z odbiorcami
(marketami), lepszej organizacji gospodarstwa oraz wyszej wydajnoci pracy. W tym
wietle koncentracja produkcji z jednej strony umoliwia wdraanie kosztownych in-
nowacji technologicznych, z drugiej za presja rodowiskowa jak wywoa wymusi
w konsekwencji poszukiwanie rozwiza prorodowiskowych.
Umiarkowana koncentracja produkcji oraz ziemi korzystnie moe wpyn na
ekosystem przyrodniczy, za zbyt intensywne procesy w tym zakresie wywieraj ne-
gatywny wpyw zarówno na rodowisko przyrodnicze, jak i spoeczestwo (Zegar
2013). Gospodarstwa prowadzce intensywn produkcj zwierzc, w których produ-
kowana jest dua ilo nawozów naturalnych, mog stwarza zagroenie dla stanu
wód, gleby, a take powietrza. Gospodarstwa te, na skutek intensywnej emisji meta-
nu oraz odorów obniaj komfort ycia lokalnej spoecznoci – rodzin rolniczych. Cz-
sto proces koncentracji odbywa si kosztem maych, tradycyjnych gospodarstw o du-
ych walorach w zakresie biorónorodnoci rolin i zwierzt.
W przypadku procesu koncentracji ziemi kto musi zrezygnowa z jej uytkowa-
nia, by kto inny móg j przej. Koncentracja ziemi moe zatem z jednej strony pro-
wadzi do zwikszenia efektywnoci ekonomicznej niektórych gospodarstw, a z drugiej
strony do zaniku tradycyjnych, ekstensywnych form gospodarowania i zmniejszenia
walorów przyrodniczych obszarów wiejskich, a przez to ograniczenia dostpnoci nie-
których usug ekosystemowych (np. zapylania).
Sytuacja ekonomiczna
rolniczej w szerszym zakresie (m.in. potrzeb codziennych/biecych, zwizanych
z finansowaniem ksztacenia), jak równie potrzeb gospodarstwa (modernizacje oraz
inwestycje). O ile innowacje o charakterze organizacyjnym nie musz wiza si ze
znacznymi kosztami, tak innowacje ekologiczne produktowe, procesowe i marketin-
gowe wymagaj zazwyczaj znaczcych nakadów finansowych. Wyszy wynik eko-
nomiczny zwiksza moliwoci podjcia dziaa innowacyjnych wymagajcych zaan-
gaowania finansowego przez rolnika. Sytuacja ekonomiczna gospodarstwa rolnego
determinuje tym samym wdraanie czci innowacyjnych rozwiza przyjaznych dla
rodowiska przyrodniczego.
noci gospodarstwa. Podmiot, w którym zatrudnieni s pracownicy o niskich kwalifi-
kacjach, nie bdzie zdolny do wdroenia innowacji.
Problem kwalifikacji siy roboczej jest czynnikiem znajdujcym si na styku uwa-
runkowa wewntrznych i zewntrznych. Z jednej strony gospodarstwo podejmuje dzia-
ania w oparciu o wasne zasoby siy roboczej. Z drugiej za rynek determinuje dostp
do pracowników. Jednake dostp ten jest zaleny od poday osób o odpowiednich kwa-
lifikacjach. Gospodarstwo moe nie mie moliwoci pozyskania pracowników o poda-
nych kwalifikacjach, m.in. ze wzgldu na nie wystarczajce rodki finansowe. Ograni-
czenia finansowe determinuj równie moliwo doksztacania wasnych pracow-
ników – czonków rodziny. Takie ograniczenia mog by istotn barier na drodze
do innowacyjnoci. Dotyczy to nie tylko rolnictwa, ale ogólnie sektora przedsi-
biorstw, na co zwrócono uwag w najnowszym raporcie PARP powiconym inno-
wacyjnoci w Polsce (PARP 2019).
2.1.3. Uwarunkowania zwizane z otoczeniem rynkowym
Ogólna sytuacja rynkowa
Rynek jest czynnikiem silnie oddziaujcym na decyzje podejmowane przez
rolników. Od sytuacji na rynku i perspektyw rozwoju gospodarstw zaley wiele
decyzji rolnika, zwaszcza inwestycyjnych. Im wiksza jest niepewno, tym trud-
niej jest podejmowa dziaania dugookresowe i ryzykowne. Sytuacja na rynkach
rolnych jest uzaleniona od fluktuacji sezonowych oraz od sytuacji na rynkach
midzynarodowych.
Czonkostwo Polski w UE jest czynnikiem stabilizujcym i poprawiajcym sytu-
acj na krajowych rynkach rolnych. Jednoczenie wymusza ono dziaania na rzecz
poprawy warunków funkcjonowania gospodarstw, w tym równie w zakresie rodo-
wiskowym. Niemniej, rynek midzynarodowy i konieczno konkurowania z silniej-
szymi podmiotami wymusza zmiany w rolnictwie, w tym zmiany na rzecz poprawy
innowacyjnoci.
jest jednym z waniejszych czynników wpywajcych na wdraanie innowacji przyja-
znych dla rodowiska.
i zdrowotnymi (Rembiakowska 2006; Rembiakowska, Zacka 2013; akowska-
Biemans 2011). To skutek wzrostu popytu na produkty o wyszej jakoci, natural-
nych, o odpowiednich walorach smakowych, pochodzcych z rynków regionalnych
oraz lokalnych. Wzrost wiadomoci konsumentów zwiksza zainteresowanie ywno-
26
ci wytwarzan w zgodzie z natur, co sprzyja zdrowiu czowieka. Szacuje si, e
proces ten bdzie postpowa równie w przyszoci.
Wprowadzanie innowacji ekologicznych do gospodarstw rolnych to take od-
powied na potrzeby konsumentów. Powinny by one dostosowane równie do wy-
maga rynku, a w tym popytu – potrzeb spoeczestwa. Innowacje ekologiczne s
jednoczenie niezbdnym czynnikiem rozwoju gospodarstw rolniczych oraz poprawy
ich konkurencyjnoci (Skórnicki b.d.).
Konkurencja
Sytuacja na rynku jest zalena nie tylko od popytu, ale równie poday. Liczba
podmiotów funkcjonujcych na rynku oraz wolumen produkcji warunkuje skonno
do wprowadzenia zmian. Konkurencja z jednej strony dziaa stymulujco na aktyw-
no rolników, gdy dostrzegaj oni swoj gorsz pozycj rynkow na tle pozostaych
podmiotów. Z drugiej za moe ona pogorszy sytuacj producentów rolnych, gdy
warunki rynkowe nie stymuluj aktywnoci biznesowej i wprowadzanie nowych roz-
wiza (PARP 2019).
Dotychczas sytuacja konkurencyjna w rolnictwie w Polsce nie wymuszaa wpro-
wadzania istotnych zmian o charakterze innowacyjnym, niemniej coraz czciej podkre-
la si, e innowacje ekologiczne mog by jedn ze cieek poprawy sytuacji konkuren-
cyjnej gospodarstwa rolnego.
Innowacje ekologiczne s uwaane za rozwizania wymagajce znacznych na-
kadów finansowych. Nie jest to regu, ale w praktyce kade przedsiwzicie wyma-
ga finansowania, co oznacza, e dostp do rodków finansowych moe by kluczo-
wym czynnikiem decydujcym o podjciu rozwiza innowacyjnych. Gospodarstwa,
podejmujc ryzyko wdroenia innowacji ekologicznych musz mie odpowiednie
rodki finansowe, a ich biznes plany powinny uwzgldnia równie ryzyko poraki.
Wdroenie innowacji ekologicznych w rolnictwie moe odbywa si w oparciu
o rodki wasne lub finansowanie zewntrzne. Zazwyczaj wykorzystywane jest to
drugie rozwizanie. rodki mog by pozyskane z rynku lub z odpowiednich progra-
mów pomocowych. Najczciej spotykane rozwizania rynkowe to kredyty bankowe,
ale moliwe jest równie poszukiwanie tzw. anioów biznesu5. Takie rozwizania
w sektorze rolnictwa s niezmiernie rzadkie, ale w przypadku innowacyjnego prze-
twórstwa ywnoci, moliwo znalezienia odpowiednich inwestorów jest znacznie
wiksza. Bardzo ograniczona popularno takich form finansowania wie si równie
z obawami nadmiernego wpywu inwestora na przedsiwzicie i tym samym utraty
kontroli nad innowacj.
5 Mianem anioów biznesu okrela si inwestorów prywatnych, zazwyczaj majcych dowiadczenie
w prowadzeniu biznesu, którzy inwestuj swoje rodki finansowe w przedsibiorstwa znajdujce si
we wczesnej fazie rozwoju, ewentualnie wprowadzajce nowe niespotykane rozwizanie. Anioy bizne- su czsto finansuj przedsiwzicia wice si z wyszym poziomem ryzyka, ale równie dajce mo-
liwoci osignicia dodatkowych zysków. Zazwyczaj s to przedsibiorstwa innowacyjne, które miayby trudnoci z pozyskaniem rodków finansowych z innych róde, np. w postaci kredytu bankowego.
27
od wiadomoci spoecznej problemów rodowiskowych. W przypadku, gdy jest ona
wysoka, a innowacje ekologiczne ciesz si uznaniem, dostp do rodków finanso-
wych moe by uatwiony. Czsto jest on oferowany na zasadach preferencyjnych,
co stanowi zacht do realizacji innowacji. Preferencyjne programy dla innowatorów
mog by prowadzone równie przez banki. Ich charakter moe by róny. Z jednej
strony mog one by powizane z misj banku lub oczekiwaniami wyszych korzyci
w przyszoci, ale równie czsto s one powizane z polityk pastwa, np. programy
preferencyjnego kredytowania inwestycji w odnawialne róda energii byy realizowa-
ne przez banki przy udziale pastwa.
Za wane ródo finansowania innowacji uwaa si równie programy realizo-
wane przez instytucje pastwowe. Zazwyczaj s one odpowiednio ukierunkowane
w celu rozwizywania problemów istotnych z punktu widzenia kraju, na przykad
przeciwdziaaniu zanieczyszczenia wód. Takie rozwizania mog by finansowane
w caoci ze rodków pomocowych, ale zazwyczaj wi si z koniecznoci poniesie-
nia odpowiedniego wkadu wasnego ze strony inwestora. Jednym z rozwiza, które
oferuje szerok gam wsparcia dla ekoinnowacji jest PROW6. Zosta on w skrócie
scharakteryzowany w dalszej czci niniejszego opracowania.
Stan rodowiska przyrodniczego
Jak ju wskazano, produkcja rolna jest uzaleniona od stanu rodowiska natu-
ralnego. Dostp do gleb odpowiedniej jakoci, zasobów wody, czy te warunków kli-
matycznych jest jednym z czynników determinujcych kierunek produkcji rolnej.
Czynnik ten naley charakteryzowa jako quasi rynkowy, poniewa nie wynika bezpo-
rednio z istnienia rynków, ale porednio na nie wpywa. ródem problemu jest stan
rodowiska, który wpywa na rynek i na decyzje produkcyjne gospodarstwa. Z tego
powodu naley go wymieni jako uwarunkowanie rynkowe.
W Polsce sytuacja rodowiskowa nie jest jednorodna. Pomidzy poszczegól-
nymi regionami kraju zauwaa si rónice w wegetacji rolin i w dostpie do zasobów
rodowiska. Dotyczy to równie dwóch podstawowych czynników produkcji tj. gleby
oraz dostpu do wody. W obu przypadkach sytuacja jest trudna i najprawdopodob-
niej problemy bd si pogbia, ze wzgldu na pogarszajc si jako gleb oraz
zmiany klimatyczne, którym towarzysz susze. To z kolei bdzie wymusza wprowa-
dzanie zasobooszczdnych, innowacyjnych rozwiza.
Polityka rolna oraz programy rzdowe
Polityka rolna UE koncentruje si na kwestiach zwizanych ze zrównowaonym
rozwojem rolnictwa i obszarów wiejskich. To znajduje bezporednie przeoenie na
6 Moliwoci wsparcia ekoinnowacji w sektorze rolnym, w tym w ramach PROW, ogólnie przedstawio- no w rozdziale 2.3.
28
krajow polityk roln oraz odpowiednie regulacje prawne, a take strategie rozwoju7
i programy rzdowe wspierajce producentów rolnych. Na przestrzeni ostatnich kil-
kunastu lat dostrzega si rosnc rol rónego rodzaju planów i programów rzdo-
wych8, które ukierunkowane s na ochron rodowiska przyrodniczego w rolnictwie,
pomoc w ksztatowaniu lokalnej przedsibiorczoci, przyspieszenie procesów inwesty-
cyjnych w gospodarstwach rolnych, a bezporednio take wsparcie finansowe pro-
ducentów rolnych. Obecnie szczególn uwag zwraca si na innowacje ekologicz-
ne w rolnictwie, które s niezbdne w kontekcie kreowania rolnictwa przyjaznego
dla rodowiska.
rzdowych s traktowane priorytetowo przez rolników i s one przestrzegane, ponie-
wa od tego zaley uzyskanie patnoci bezporednich i innych dopat. Badania prowa-
dzone w oparciu o wywiady z rolnikami prowadzcymi rachunkowo roln wskazuj,
e skala wdroenia prorodowiskowych praktyk rolniczych w tych gospodarstwach jest
zasadniczo warunkowana przez regulacje prawne okrelajce zasady finansowania
dziaalnoci rolnej w ramach instrumentów WPR (m.in. praktyki zwizane z dobr kul-
tur roln, wymogami wzajemnej zgodnoci).
Inne prorodowiskowe praktyki rolne nieujte w dokumentach rzdowych cz-
sto pomijane s przez respondentów, cho ich znaczenie dla rodowiska i produkcji
rolnej jest bardzo due (np. badanie zasobnoci i odczynu gleby, sporzdzanie planów
nawozowych, stosowanie nawozów wapniowych). Warto podkreli, e wikszo
praktyk pomijanych przez respondentów nie wymaga duych nakadów finansowych
czy te powicenia znacznej iloci czasu, a mimo to nie s one wdraane przez rolni-
ków. Uzasadnienie takiego stanu znajdujemy w sile prawa. Zasady gospodarowania
umocowane prawnie, niezalenie od wysokoci nakadów/kosztów z jakimi si wi,
s traktowane jako obligatoryjne i s wdraane przez producentów rolnych, jednocze-
nie przyczyniajc si do zwikszenia wiadomoci ekologicznej rolników oraz poprawy
stanu rodowiska przyrodniczego (Wrzaszcz 2012).
Warunkowe wsparcie finansowe rolników dotyczy take dopat bezporednich
(MRiRW b.d.). Patnoci te s warunkowane przestrzeganiem zasad zwizanych z ochro-
n rodowiska w produkcji rolnej – norm i wymogów wzajemnej zgodnoci. Od 2015 r.
obowizuje rolników mechanizm zazielenienia, który poszerza zakres praktyk prorodo-
wiskowych wobec zasad obowizujcych w latach wczeniejszych. W ten sposób, dziki
bezporedniemu systemowi wsparcia producentów rolnych, propagowane s dobre, pro-
rodowiskowe praktyki rolnicze, sprzyjajce rozwojowi gospodarstw. Popularyzacja tych
praktyk jest przykadem szerzenia innowacyjnych rozwiza ekologicznych w rolnictwie.
Innym przykadem inicjatywy rzdowej jest powoanie SIR, która stwarza sze-
rokie moliwoci nawizania wspópracy, znalezienia partnerów, dzielenia si wiedz
i wymiany dowiadcze. Stworzone moliwoci w obecnym okresie programowania
7 Przykadem dziaa rzdowych wspierajcych wielofunkcyjny i zrównowaony rozwój w dugiej perspek-
tywie jest Strategia zrównowaonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012-2020 (MP 2012). 8 Sporód nich naley wymieni: PROW 2004-2006, PROW 2007-2013, PROW 2014-2020.
29
(PROW 2014-2020) daj szanse na zbudowanie sprawnego systemu transferu inno-
wacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich.
System doradztwa rolniczego
Poziom i zakres wiedzy rolnika zaley od wielu czynników, m.in. jego wasnej
motywacji i potrzeby jej pogbiania oraz moliwoci czasowych i finansowych rolni-
ka, które mógby powieci na edukacj i wspóprac z rónymi organami doradczy-
mi. Wspópraca z wykwalifikowanymi doradcami jest szczególnie wana w dobie ko-
niecznoci selekcji informacji i podjcia jak najlepszej decyzji gospodarczej.
Rolnictwo przyjazne dla rodowiska wymaga z jednej stronny poszukiwania in-
nowacyjnych proekologicznych rozwiza (bdcych zarówno efektem ostatnich ba-
da naukowych, jak i przestrzegania kanonu dobrej praktyki rolniczej, prawidowej
agrotechniki i zootechniki). Stosowanie tych zasad wie si z potrzeb podnoszenia
poziomu wiedzy fachowej, co uatwia wspópraca z dowiadczon kadr orodków
doradztwa, dysponujc aktualn i szerok wiedz (Krasowicz 2005).
Jednostki doradztwa rolniczego w Polsce funkcjonuj na podstawie ustawy
z 22 padziernika 2004 roku (Dz. U. 2004 Nr 251 poz. 2507). Zgodnie z ustaw,
struktury publicznego doradztwa tworz: CDR w Brwinowie (posiadajce oddziay
w Krakowie, Poznaniu, Radomiu i Warszawie) oraz 16 wojewódzkich orodków do-
radztwa rolniczego. Instytucj odpowiedzialn za doskonalenie zawodowe doradców
rolniczych jest CDR, które funkcjonuje jako pastwowa osoba prawna i podlega bez-
porednio MRiRW. Misj CDR jest podwyszanie poziomu wiedzy pracowników do-
radztwa rolniczego w zakresie problematyki rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich.
W ramach tych dziaa opracowywana jest metodyka doradzania (np. metodyk
wiadczenia usug z zakresu cross-compliance), a take realizowane s szkolenia,
w tym przygotowujce doradców do wdraania dziaa w ramach polityki rolnej.
Struktura organizacyjna orodków doradztwa rolniczego uwzgldnia central
z dziaami zatrudniajcymi doradców-specjalistów, biura powiatowe i biura na pozio-
mie gmin, zatrudniajce doradców terenowych. Orodki doradztwa rolniczego, oprócz
doradztwa indywidualnego, organizuj szkolenia i doradztwo grupowe, prowadz
wasne strony internetowe, wydaj czasopisma, adresowane do rolników i mieszka-
ców wsi, a take organizuj targi, wystawy, pokazy i konkursy. Wikszo orodków
posiada pokazowe gospodarstwa rolne, czsto prowadzone we wspópracy z instytu-
tami naukowymi. Poza wymienionymi jednostkami doradztwa rolniczego, rolnicy mo-
g korzysta z usug doradczych, wiadczonych przez izby rolnicze oraz prywatne
podmioty doradcze.
dów jakociowych i dowiadczalnictwa, ekonomiki, ekologii, ochrony rodowiska,
rozwoju obszarów wiejskich, a take przedsibiorczoci. Uwzgldniajc zaoenia
WPR oraz wyzwania z jakimi zmierza si rolnictwo, wynikajce z ochrony rodowiska
przyrodniczego, CDR planuje doskonalenie zawodowe doradców rolniczych na temat
odnawialnych róde energii, przeciwdziaania niekorzystnym zmianom klimatycznym,
podejmowania zespoowych form prowadzenia dziaalnoci gospodarczej, aktywizacji
30
we wykorzystanie metod transferu wiedzy s bardzo wanymi czynnikami rozwoju
rolnictwa i obszarów wiejskich. Informacje dostarczane rolnikom musz motywowa
ich do podejmowania dziaa innowacyjnych i dywersyfikacji ich dziaalnoci gospo-
darczej (MRiRW 2014).
System administracyjno-prawny
Jak wskazano wyej, polityka pastwa moe przyczynia si do wzrostu inno-
wacyjnoci sektora rolnego. Jednake jest to uzalenione nie tylko od odpowiednich
programów rzdowych lub samorzdowych, ale równie od systemu prawnego i or-
ganów administracji odpowiednio interpretujcych przepisy. Czynniki te mog by
zarówno bodcem dla rozwoju innowacji, jak i ograniczeniem.
Polska charakteryzuje si du zmiennoci i wysokim stopniem skomplikowa-
nia aktów prawnych. To powoduje, e system prawny naley uzna za ograniczenie
rozwoju innowacyjnoci. Dua zmienno przepisów nie gwarantuje stabilnoci inwesty-
cji, co z kolei moe przyczyni si do fiaska inwestycji. Za przykad mog posuy inwe-
stycje w ldowe farmy wiatrowe, które byy budowane na terenach wiejskich, a których
opacalno, w wyniku zmiany przepisów, znaczco spada w ostatnich latach.
Z kolei, od wiadomoci i nastawienia administracji zaley sposób interpretacji
przepisów i moliwo uzyskania niezbdnych pozwole na przeprowadzenie inwe-
stycji zwizanych z wdraaniem innowacji. Biorc pod uwag, e innowacje to roz-
wizania nowe, charakteryzujce si pewnym poziomem niepewnoci, nastawienie
urzdników moe by jednym z kluczowych czynników procesu przygotowania inwe-
stycji. Dotyczy to na przykad procesu otrzymywania pozwole, czy te wnioskowania
o grant lub kredyt komercyjny.
31
2.2.1. Zaoenia metodologiczne i róda danych
Zaoenia metodologiczne
Innowacje ekologiczne wpisuj si w koncepcj zrównowaonego rozwoju rol-
nictwa. Zgodnie z t koncepcj poszukiwane s takie rozwizania, które dostarcz
rónych korzyci (rodowiskowych, ekonomicznych i spoecznych) producentowi rol-
nemu oraz ogólnie spoeczestwu. Pojcie innowacji ekologicznych odnosi si do ta-
kich inicjatyw podejmowanych przez producenta rolnego, które pozytywnie oddziau-
j na stan rodowiska przyrodniczego – jego zasoby i zachodzce w nim procesy.
Innowacje te s rónie definiowane i rozumiane (co wykazano w wczeniejszej czci
opracowania), za ich wdroenie moe odbywa si w formie zastosowania nowego
produktu, procesu czy zmiany organizacji w gospodarstwach rolnych. Ta ostania for-
ma ma szczególne znaczenie w kontekcie popularyzacji rozwiza prorodowisko-
wych w dziaalnoci rolnej. Szerokie definiowanie i rozumienie pojcia innowacji eko-
logicznych w rolnictwie jest uzasadnione, niemniej jednak w przypadku prowadzenia
bada empirycznych niezbdne jest cise sprecyzowanie pojcia, w celu doboru od-
powiedniego materiau empirycznego oraz metody bada.
Za punkt wyjcia do dalszych rozwaa przyjmujemy kilka definicji innowacji
ekologicznych, które komplementarnie okrelaj zakres i moliwo ich pomiaru. We-
dug Rogersa (1962) innowacja to idea, która jest postrzegana przez jednostk jako
nowa. Jak wskaza Gomuka, w szerokim ujciu innowacje i innowacyjno oznaczaj
aktywno spoeczn i ekonomiczn, której celem jest nowe wykorzystanie zasobów,
nowe idee, nowy sposób dziaania i wprowadzania zmian, które polegaj na zast-
pieniu obecnego stanu rzeczy innymi (Gobiewska, Chlebicka, Maciejczak 2016).
Susznie zauwaa Skórnicki (b.d.), e nie mona sklasyfikowa konkretnych dziaa
z góry jako "innowacyjne" lub nie; to, co jest uwaane za innowacyjne zaley od sta-
nu rozwoju, np. systemów produkcji rolnej w danym regionie.
Za OECD (2002) wskazujemy, e pod pojciem innowacji ekologicznych
w przedsibiorstwie rozumiane jest zastosowanie nowych lub udoskonalenie nowych
dóbr, procesów, metod marketingowych i organizacyjnych, zmiana stosunków z oto-
czeniem lub organizacji pracy. Definicja ta wyrónia zmiany produktowe, procesowe,
organizacyjne i marketingowe. Zgodnie z celami przypisanymi EIP (wg rozporzdzenia
w sprawie rozwoju obszarów wiejskich, art. 61) powinnimy zmierza do ksztatowania
wydajnego rolnictwa, przyjaznego dla klimatu i rodowiska, poprzez usprawnienie proce-
sów na rzecz ochrony rodowiska, dostosowanego do zmian klimatu i agodzenia ich
skutków (Skórnicki b.d.).
Jak wskazuje Dbrowska (2010), wszelkie formy dziaa innowacyjnych maj
na celu popraw ochrony rodowiska, a skutki tych wdroe powinny doprowadzi do
zmniejszenia negatywnych oddziaywa na rodowisko, osignicia okrelonej wydaj-
noci rodowiskowej, realizacji polityki zapobiegania zanieczyszczeniom, polepszenia
stanu rodowiska, jak równie zmniejszenia negatywnych skutków zuycia surowców.
32
sie wytwarzania produktów rolnych, pozwalajce ograniczy zuycie zasobów natural-
nych, tym samym presj rodowiskow oraz kreowa ekoinnowacje przez upowszech-
nianie nowych technik i technologii (Kaua i Ginter 2015).
W zwizku z powyszym, pod pojciem innowacji ekologicznych w rol-
nictwie rozumiemy takie zmiany organizacyjne, które na poziomie gospo-
darstwa rolnego uznawane s jako nowe i polegaj na prorodowiskowej
organizacji i metodach produkcji rolnej, w tym popularyzacji ekologiczne-
go systemu produkcji. Z zaoenia, zmiany te prowadz do poprawy relacji
zachodzcych midzy produkcj roln a rodowiskiem przyrodniczym.
W ujciu caego sektora rolnego, zmiany te oceniane s przez pryzmat po-
pulacji gospodarstw rolnych oraz rozpowszechnienia prorodowiskowych
rozwiza organizacyjnych, które zmniejszaj presj rodowiskow dzia-
alnoci rolnej oraz generowane koszty zewntrzne. W tym rozumieniu, im
wiksza jest skala wdraania rolnorodowiskowych praktyk rolniczych,
tym wikszy zasig innowacji ekologicznych w rolnictwie w Polsce.
Przedstawione poniej wyniki koresponduj z innowacjami ekologicznymi
o charakterze organizacyjnym. Przedstawione wyniki naley traktowa jako ocena
sektora przez pryzmat wybranych ekologicznych rozwiza zastosowanych w gospo-
darstwach rolnych. Popularno prorodowiskowej organizacji gospodarstw, tym sa-
my zasig ekologicznych innowacji, wskazuj na stan caego sektora. Biorc pod
uwag dominujcy model rolnictwa konwencjonalnego, zmiany organizacyjne w kie-
runku prorodowiskowym s wyznacznikiem take ekologicznych zmian innowacyj-
nych w gospodarstwach rolnych.
Stan innowacji ekologicznych w rolnictwie w Polsce okrelono na podstawie
przyjtych ram definicyjnych, dostpnych danych GUS wskazujcych na zmiany
w caym sektorze rolnym, jak równie danych rachunkowoci rolnej FADN przedsta-
wiajcych wyniki gospodarstw zorientowanych na aktywno rynkow. Na podstawie
dostpnych danych ustalono kierunek zmian w organizacji i profilu produkcji rolnej,
syntetyczn ocen zrównowaenia rodowiskowego rolnictwa, kierunek rozwoju go-
spodarstw ekologicznych certyfikowanych – podstawowej formy rolnictwa zrównowa-
onego, a take efekty organizacyjne wdroenia tzw. zazielenienia (Greening). Me-
chanizm zazielenienia jest ostatnim wdraanym rozwizaniem w krajach UE, który ma
na celu popularyzacj praktyk rolnorodowiskowych, stanowicych warunek pozyska-
nia penego wsparcia z tytuu dopat bezporednich9. W tym kontekcie rozwizania
9 Wtek znaczenia mechanizmów administracyjnych we wdraaniu prorodowiskowych rozwiza
w produkcji rolnej zosta rozwinity w czci opracowania powiconej uwarunkowaniom wdraania innowacji ekologicznych w rolnictwie.
33
wypracowane w ramach zazielenienia naley uzna za innowacyjne rozwizania eko-
logiczne, ze wzgldu na niedawne jego wdroenie, jak i rodowiskowy charakter.
Przedstawione wyniki s efektem prowadzonych bada wieloletnich oraz prze-
gldu literatury przedmiotu, które umoliwiy ustalenie stanu wyjciowego i koco-
wego, a tym samym wskazanie kierunku rozwoju gospodarstw rolnych w Polsce
w kontekcie ich oddziaywania na stan rodowiska przyrodniczego. Pozytywne zmia-
ny w tym zakresie wpisuj si w mierzalne wyznaczniki zrównowaonego rozwoju,
a postpujca popularyzacja podanych praktyk rolniczych i organizacji obrazuje
rozpowszechnianie ekologicznych – nowych dla czci gospodarstw – rozwiza, co
potwierdza ich innowacyjny charakter.
przykad rozwaa w tym obszarze, bdcy wynikiem przesanek teoretycznych, jak
i moliwych do weryfikacji zagadnie na podstawie rzetelnych i reprezentatywnych
róde danych odnoszcych si do caego sektora rolnego. Zagadnienie innowacji jest
bardzo szerokie i w zalenoci od charakteru rozpatrywanych innowacji, niezbdne
jest ich badanie na podstawie odpowiednich zasobów informacyjnych. W tej czci
opracowania koncentrujemy si na innowacyjnych rozwizaniach organizacyjnych
mieszczcych si w koncepcji zrównowaonego rozwoju, przy uwzgldnieniu rozwiza
rzdowych (przykad mechanizmu zazielenienia, a take rolnictwa ekologicznego).
W odniesieniu do czci prezentujcej stan innowacji ekologicznych w Polsce
obejmujcej obserwowane tendencje rozwojowe w rolnictwie (w tym elementy po-
tencjau produkcyjnego, organizacji i profilu produkcji), zrównowaenie rodowisko-
we, rolnictwo ekologiczne, zasadniczo opierano si na danych wyjciowych groma-
dzonych przez GUS. Badanie przeprowadzono w oparciu o dane dotyczce lat 2005,
2007 oraz 2016 (dane dotyczce populacji gospodarstw), które zostay zebrane
w ramach badania SGR10. Badaniem objto wszystkie gospodarstwa indywidualne
prowadzce dziaalno rolnicz, posiadajce uytki rolne w dobrej kulturze rolnej,
o powierzchni co najmniej 1 ha UR11. Przyjcie tych samych kryteriów wyodrbnie-
nia gospodarstw do bada we wskazanych latach umoliwio wyeliminowanie wpy-
wu zmiany definicji gospodarstwa rolnego (obowizujcej w statystyce publicznej
w tym okresie) na wyniki przeprowadzonych bada. Szeroki zakres danych zbiera-
nych z gospodarstw rolnych umoliwi take ocen zmian zachodzcych w sektorze
rolnym (gospodarstwach) w kontekcie dostarczania korzyci rodowiskowych.
Okrelajc stan innowacji ekologicznych w rolnictwie, posuono si take wy-
nikami dotyczcymi ostatniego mechanizmu prorodowiskowego, którym jest zaziele-
nienie – przykad rozwizania administracyjnego. W celu weryfikacji zmian, jakie za-
szy w rolnictwie po wprowadzeniu najnowszych rozwiza w warunkowaniu dopat
bezporednich dla rolników, posuono si danymi polskiego systemu rachunkowoci
rolnej FADN za 2014 r. oraz 2015 r. Szczegóowe dane jednostkowe – z poziomu
gospodarstwa rolnego, umoliwiy grupowanie gospodarstw, a dalej ich analiz
10 Na potrzeby realizacji Programu Wieloletniego IERiG-PIB w latach 2015-2019 podjto wspóprac z Urzdem Statystycznym w Olsztynie, która obejmowaa wykonanie stosowanych oblicze na danych
jednostkowych z gospodarstw rolnych, wedug przyjtej metody badawczej. 11 W opracowaniu posugiwano si równie pojciem „rolnictwa indywidualnego”.
34
w zalenoci od sprecyzowanych wymogów administracyjnych. Na potrzeby bada-
nia wyodrbniono panel 5,7 tys. gospodarstw indywidualnych objtych systemem
FADN o powierzchni co najmniej 10 ha GO, których bezporednio dotyczy mecha-
nizm zazielenienia.
skaniem penego wsparcia bezporedniego (dotyczy 2015 r.). W badaniu pominito
gospodarstwa, które w wietle regulacji prawnych s zwolnione z tych wymogów
(gospodarstwa poniej 10 ha GO), bd stosuj tzw. praktyki równowane. Tak wy-
odrbniony panel gospodarstw podzielono na dwie grupy, a mianowicie gospodar-
stwa 10-15 ha (tzw. gospodarstwa mniejsze) oraz gospodarstwa od 15 ha (tzw. go-
spodarstwa wiksze, wg stanu w 2015 r.). Podzia gospodarstw na grupy by podykto-
wany wymogami zazielenienia, gdy tylko gospodarstwa wiksze s zobligowane take
do wykazania powierzchni proekologicznej, tzw. EFA. Natomiast wymóg dywersyfikacji
rolin dotyczy wszystkich gospodarstw od 10 ha GO.
2.2.2. Zmiany zachodzce w rolnictwie w kontekcie ekoinnowacji organizacyjnych12
Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat rolnictwo w Polsce znaczco si zmieni-
o. Zmiany te dotyczyy liczebnoci gospodarstw rolnych oraz potencjau i profilu pro-
dukcji (tab. 2.1). W 2016 r. w rolnictwie funkcjonowao 1,4 miliona gospodarstw in-
dywidualnych o powierzchni od 1 ha gruntów rolnych utrzymanych w dobrej kulturze
rolnej. W porównaniu do 2005 r., liczebno tych gospodarstw zmniejszya si prawie
o 1/5. To znaczce zmiany wskazujce na wycofywanie si wielu rolników z tej dzia-
alno gospodarczej13.
Powierzchnia uytkowanych gruntów rolnych utrzymanych w dobrej kulturze
rolnej wyniosa ponad 13 milinów ha. W ujciu bezwzgldnym powierzchnia ta wzro-
sa o 121 tys. ha, co byo wynikiem wprowadzonych zobowiza zwizanych z pozy-
skaniem dopat bezporednich poprzez utrzymanie gruntów w dobrej kulturze rol-
12 Zmianom jakie zaszy w rolnictwie w Polsce po akcesji do UE, take w odniesieniu do zrównowae- nia rodowiskowego rolnictwa, powicono m.in. publikacj (Wrzaszcz i Prandecki 2019). 13 W 2005 r. uruchomiono wszystkie dziaania Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2004-2006, które sprzyjay przeksztaceniom w rolnictwie. Cz dziaa dotyczya przekazywania gospodarstw modym
nastpcom. W tym przypadku istotne znaczenie miao wsparcie w formie rent strukturalnych skiero-
wane do osób, które ustawowego wieku emerytalnego jeszcze nie osigny. Równolegle zapropono- wano dziaania administracyjne wspierajce rozwój gospodarstw zarzdzanych przez modych rolni-
ków, co stanowio dodatkowy bodziec do sukcesji gospodarstw. W zwizku z wielopokoleniowym mo- delem rodzin rolniczych w Polsce, zaistniae uwarunkowania instytucjonalne czsto skutkoway przeka-
zywaniem gospodarstw (ziemi rolniczej) przez najstarszych czonków rodziny na rzecz swoich dzieci, które dotychczas take zajmoway si produkcj roln (Dudek 2016). Dodatkowo uwarunkowania ryn-
kowe zwizane z tworzeniem miejsc pracy poza rolnictwem skaniay rolników w wieku produkcyjnym
do podjcia aktywnoci zawodowej w innych sektorach gospodarki. Moliwo podjcia konkurencyj- nej pracy poza rolnictwem zachcia cz rolników do przekwalifikowania i zaprzestania aktywnoci
rolnej. Ziemia bdca dotychczas w ich uytkowaniu moga zosta wydzierawiona lub sprzedana in- nym producentom rolnym, powikszajc potencja produkcyjny ich gospodarstw.
35
nej14. Wczenie gruntów w uytkowanie rolnicze stanowi dowód na znaczenie praw-
nych zobowiza w prowadzeniu dziaalnoci rolnej.
Tabela 2.1. Potencja produkcyjny sektora rolnego (rolnictwa indywidualnego)
oraz przecitnego gospodarstwa rolnego (gospodarstwa indywidualnego)
Lp. Wyszczególnienie 2005 2016 Zmiana***
1 Liczba gospodarstw (tys.) 1 723,9 1 398,1 -18,9
2 Uytki rolne w dobrej kulturze rolnej (tys. ha) 13 060,6 13 181,4 0,9
3 Nakady pracy (tys. AWU)* 2 035,2 1 617,0 -20,5
4 Pogowie zwierzt (tys. SD)** 6 430,3 5 923,5 -7,9
5 Liczba gospodarstw ze zwierztami (tys.) 1 247,6 712,6 -42,9
6 Uytki rolne (ha/gospodarstwo) 7,58 9,43 24,41
7 Nakady pracy (AWU/gospodarstwo) 1,18 1,16 -1,69
8 Obsada zwierzt przecitnie (SD/ha) 0,49 0,45 -8,16
9 Obsada zwierzt (SD/ha w gospodarstwach ze zwierztami) 0,61 0,77 26,23
10 Pogowie zwierzt (SD/ gospodarstwo ze zwierztami) 5,15 8,31 61,28 * Nakady pracy wyraono w AWU, odpowiednik 2 120 godzin pracy rocznie. ** Pogowie zwierzt przedstawiono w SD (wspóczynniki przeliczeniowe przedstawiono w publikacji
(Toczyski, Wrzaszcz, Zegar 2013). *** Warto ujemna – spadek w %; warto dodatnia – wzrost w %.
ródo: przygotowano na podstawie (Wrzaszcz i Prandecki 2019).
W badanym okresie, pogowie zwierzt zmniejszyo si o 8%, z 6,4 mln sztuk
duych (SD) do 5,9 mln SD. Spadek ten gównie dotyczy gospodarstw z niskim po-
gowiem zwierzt, niewyspecjalizowanych, które wycofyway si z produkcji zwierz-
cej15. Biorc pod uwag wycofanie si ponad 40% gospodarstw z prowadzenia pro-
dukcji zwierzcej w latach 2005-2016, pogowie zwierzt zostao skoncentrowane
w gospodarstwach, umacniajcych wskazany profil produkcji. Istotny wzrost liczeb-
noci gospodarstw bezinwentarzowych, które obecnie stanowi poow populacji go-
spodarstw indywidualnych, wskazuje na upraszczanie i zawanie produkcji rolnej,
a tym samym na zachodzcy proces specjalizacji gospodarstw rolnych w kierunku
produkcji rolinnej16. Rezygnacja z dywersyfikacji produkcji rolnej zawa róda do-
14 Przed akcesj Polski do UE, grunty te nie byy uytkowane, a cz z nich bya odogowana. Obo- wizek prawny przywrócenia uytkowania gruntów bd ich utrzymania w postaci ugorów (czyli grun-
tów utrzymanych w dobrej kulturze rolnej), przeoy si na prorodowiskowe praktyki rolne ich uyt-
kowników. Rolnicy zainteresowani pozyskaniem dopat bezporednich byli zobowizani do wdraania okrelonych praktyk rolniczych na uytkowanych gruntach rolnych. 15 Wtek ten zosta rozwinity w dalszej czci opracowania. 16 Likwidacja produkcji zwierzcej jest gównie podyktowana uwarunkowaniami rynkowymi determinu-
jcymi opacalno tego kierunku produkcji. Zmienne ceny na produkty zwierzce oraz rosnce koszty utrzymania zwierzt (zwizane z zakupem pasz oraz zapewnieniem odpowiednich warunków ich
utrzymania) niekorzystnie oddziauj na rachunek producenta rolnego. Odpyw siy roboczej z rolnic-
twa oraz przeksztacenia gospodarstw zwizane z upraszczaniem produkcji rolnej przyczyniy si wyco- fywania si rolników z pracochonnej produkcji zwierzcej. Take uwarunkowania administracyjne, które
dyktuj standardy utrzymania zwierzt gospodarskich przekadaj si na zobowizania (w tym finansowe) producentów rolnych. Wymagania te s szczególnie odczuwalne przez „mniejszych” producentów.
36
równie rodowiskowe (Krasowicz i in. 2011).
Zmiany w rolnictwie indywidualnym przekadaj si na obraz przecitnego go-
spodarstwa rolnego. rednie gospodarstwo indywidualne jest mae pod wzgldem
uytkowanej rolniczo powierzchni (9,4 ha w 2016 r.). W badanym okresie powik-
szono obszar UR w przecitnym gospodarstwie o okoo ¼, przy zachowaniu porów-
nywalnych nakadów pracy.
rednia obsada zwierzt na uytkach rolnych w kraju jest niska i obecnie wy-
nosi 0,45 SD/ha UR (tab. 2.1). W badanym okresie intensywno obsady zmniejszya
si o 8%, co zasadniczo byo wynikiem zmniejszenia pogowia zwierzt. Do innych
spostrzee prowadz wyniki dla gospodarstw z produkcj zwierzc. W przypadku
gospodarstw ze zwierztami, obsada zwierzt odpowiednio wzrosa z 0,61 SD/ha do
0,77 SD/ha, co odpowiada wzrostowi o ponad ¼. Pogowie zwierzt w gospodar-
stwach ze zwierztami przecitnie wzroso do 8 SD (czyli o ponad 60% w badanym
okresie). Wyniki te potwierdzaj wzrost skali produkcji w gospodarstwach nasta-
wionych na produkcj zwierzc.
Na podstawie przedstawionych danych mona stwierdzi, e z jednej strony
w badanym okresie zaobserwowano spadek pogowia zwierzt oraz liczby
gospodarstw utrzymujcych zwierzta, w których we wczeniejszych la-
tach produkcja zwierzca nie bya dominujcym kierunkiem produkcji,
z drugiej za nasila si koncentracja produkcji zwierzcej oraz specjaliza-
cja produkcji gospodarstw nastawionych na ten kierunek produkcji. Wyniki
te potwierdzaj zjawisko polaryzacji gospodarstw w zakresie prowadzenia produkcji
zwierzcej17. Zarówno likwidacja kierunku produkcji zwierzcej, jak i dua skala pro-
dukcji zwierzcej skutkuje ujemnymi efektami rodowiskowymi. Likwidacja inwenta-
rza ywego wie si z wikszym wyzwaniem organizacyjnym i kosztowym, by pokry
zapotrzebowanie uprawianych rolin na niezbdne skadniki pokarmowe oraz zapew-
ni odpowiedni ilo materii organicznej (konieczny zakup nawozów, w tym gównie
nawozów mineralnych). Natomiast specjalizacja gospodarstw w produkcji zwierzcej
skutkuje znaczn emisj gazów oraz odoru, jak równie potrzeb zagospodarowania
nadwyek nawozów naturalnych (ich przechowywanie, transport, sprzeda), niedo-
godnociami dla rodowiska ssiedzkiego oraz wymaga podjcia aktywnoci rynkowej
w celu odpowiedniego zagospodarowania posiadanych nawozów.
Zachodzce zmiany w produkcji zwierzcej stanowi przesank do
wdraania rónych innowacji ekologicznych, które niwelowaby powstae
koszty rodowiskowe. Innowacje te powinny by zrónicowane i zalene
od specyfiki gospodarstwa rolnego. Z jednej strony niezbdne jest poszu-
kiwanie rozwiza technicznych i technologicznych niwelujcych presj
17 Obydwa procesy – zarówno likwidacja produkcji zwierzcej, jak i jej wysoka jej koncentracja oraz
specjalizacja – nios ze sob róne skutki ekonomiczne i rodowiskowe, w tym dla rodowiska glebo-
wego. W przypadku skutków ekonomicznych, wycofywanie si gospodarstw z produkcji zwierzcej wie si z zaweniem róde dochodów z dziaalnoci rolnej, za zwikszenie rozmiarów produkcji
zwierzcej umacnia pozycj rynkow producenta oraz przekada si na jego przychody ze sprzeday produktów zwierzcych oraz wyniki produkcyjno-ekonomiczne (Zitara 2014).
37
z produkcj zwierzc. Z drugiej za strony, wzrasta potrzeba innowacji
o charakterze organizacyjnym w przypadku gospodarstw bezinwentarzo-
wych, skoncentrowanych na prorodowiskowej produkcji rolnej, rekom-
pensujcej ubytek nawoenia naturalnego poprzez nawoenie organiczne
wzbogacajce stan gleby.
Organizacja produkcji rolinnej ma coraz wiksze znaczenie w kontekcie ob-
serwowanych zmian w profilu produkcyjnym gospodarstw. Zasiewy na gruntach or-
nych, obok nawoenia naturalnego, determinuj kierunek i skal oddziaywania pro-
dukcji rolinnej na rodowisko przyrodnicze.
W kontekcie poprawy jakoci gleby szczególne znaczenie ma uprawa takich
rolin, jak: motylkowe drobnonasienne, motylkowe grubonasienne (strczkowe), tra-
wy na gruntach ornych, jak równie mieszanki wskazanych rolin, zaliczane do tzw.
rolin strukturotwórczych. Roliny te mog by uprawiane zarówno w formie plonu
gównego (take jako nawozy zielone), jak i poplonu (midzyplonu). Waciwoci degra-
dujce czyli zubaajce gleb w materi organiczn maj za uprawy rolin okopo-
wych, warzywa, kukurydza, inne zboa, a take roliny przemysowe. O ich wpywie
na stan gleby informuj wskaniki reprodukcji i degradacji glebowej materii organicz-
nej (Harasim 2006).
Zarówno w 2005 r., jak i w 2016 r. w strukturze zasiewów dominoway roliny
niekorzystnie oddziaujce na stan gleby. Uprawa rolin strukturotwórczych czyli mo-
tylkowych drobnonasiennych i strczkowych, zajmowaa 9% (2016 r.). Zgodnie z za-
leceniami dobrych praktyk rolniczych, roliny korzystnie oddziaujce na jako gleby
powinny stanowi 20% powierzchni zasiewów (Harasim 2006).
W analizowanym okresie 2005-2016, zasiewy na gruntach ornych znaczco si
zmieniy. O zmianach wiadczy zmniejszenie powierzc