of 94/94
Indywidualizacja i kompleksowość Warszawa, marzec 2015 r.

Indywidualizacja i kompleksowość - centrumdzwoni.plcentrumdzwoni.pl/sites/default/files/zdjecia/Raport.pdf · niepełnosprawnych, jest, nieśmiało jeszcze wprowadzana w Polsce,

  • View
    215

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Indywidualizacja i kompleksowość -...

Indywidualizacja i kompleksowo

Warszawa, marzec 2015 r.

Warszawa, marzec 2015 r.

RAPORTpodsumowujcy realizacj projektu pn.

Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepenosprawnych

Intelektualnie Centrum DZWONI

realizowanego w ramach zadania publicznego Kompleksowa aktywizacja spoeczna i zawodowa osb

z niepenosprawnoci intelektualn

w ramach dwunastego konkursu o zlecenie realizacji zada zlecanych w okresie od dnia 01.04.2014 r. do dnia 31.03.2015 r.

w ramach art. 36 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i spoecznej oraz zatrudnianiu

osb niepenosprawnych

Raport opracowany i wydany w ramach projektuKompleksowa aktywizacja spoeczna i zawodowa osb z niepenosprawnoci intelektualn.

Projekt finansowany ze rodkw Pastwowego Funduszu Rehabilitacji Osb Niepenosprawnych.

Pastwowy Fundusz Rehabilitacji Osb NiepenosprawnychAl. Jana Pawa II 1300-828 Warszawatel. 22 505 55 00www.pfron.org.pl

Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osb z Upoledzeniem Umysowymul. Gogowa 2B02-639 Warszawatel. 22 848 82 60, 22 646 03 14fax 22 848 61 [email protected]

ISBN: 978-83-65060-01-3Materia bezpatny

3

Wstp Mylenie konwencyjne jako droga do innowacyjnoci w obszarze aktywnoci zawodowej ..................................5

1. Zatrudnienie a jako ycia osby z niepenosprawnoci intelektualn ..................................................................................................................9

2. Indywidualizacja w procesie doradztwa zawodowego jako niezbdny element skutecznego dopasowania stanowisk pracy..................................................................................................................................................................................................................................................19

3. Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osb z Upoledzeniem Umysowym prekursorem metody zatrudnienia wspomaganego w Polsce .....................................................................................................................................................................................................................25

4. Centrum DZWONI wymiar praktyczny ....................................................................................................................................................................................................................27

5. Midzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania Niepenosprawnoci i Zdrowia (ICF) innowacyjne podejcie do opisu funkcjonowania spoeczno zawodowego osb z niepenosprawnoci intelektualn ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................31

6. ICF w praktyce, czyli... zmiana mylenia i dziaania charakterystyka narzdzi ICF stosowanych w projekcie ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................37

7. Charakterystyka grupy docelowej objtej wsparciem w ramach projektu ...........................................................................................................43

8. Skuteczno wsparcia dla osb z niepenosprawnoci intelektualn z wykorzystaniem koncepcji ICF wyniki ewaluacji .............................................................................................................................................................................................................................................49

9. Wpyw czynnikw rodowiskowych na proces aktywizacji spoeczno-zawodowej osb z niepenosprawnoci intelektualn .............................................................................................................................................................................................................................71

10. Stopie realizacji form organizacyjnych wsparcia ................................................................................................................................................................................81

11. Wnioski i rekomendacje ...................................................................................................................................................................................................................................................................87

Spis rysunkw, tabel, wykresw..................................................................................................................................................................................................................................................89

Bibliografia.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................91

Spis treci

4

5

Model traktowania osb z niepenosprawnoci intelektualn, cho nie bez trudnoci, od ponad 50 lat ulega prze-mianom. Od odmawiania im godnoci i ludzkich potrzeb, pozbawiania wszelkich szans, z jakich mog korzysta inni, wykluczania z ycia spoecznego jako gorszych, niepasujcych do akceptowanych wzorcw, przez dopusz-czanie podejcia medyczno-opiekuczego, opartego jednak na biernoci yciowej i izolacji (m.in. w zamknitych instytucjach), a po dzi coraz czciej uznawane i wprowadzane w ycie podejcie biopsychospoeczne. Jest ono oparte na:1) wspczesnej wiedzy o czowieku, rwnie jako czonku spoecznoci, jego potrzebach i moliwociach;2) na koncepcji bariery utrudniajcej osobie z niepenosprawnoci uczestnictwo w yciu spoecznym, tkwicej

nie w czowieku dotknitym uszkodzeniem organizmu (z tego powodu te o utrudnionym funkcjonowaniu), ale w rodowisku fizycznym, postawach spoecznych, w tym rwnie postawach samych osb z niepeno-sprawnociami i ich rodzin, le zorganizowanych, niedostosowanych do potrzeb osb z niepenosprawnociami instytucjach;

3) oraz, i to jest najwaniejsze, na prawach czowieka.

Pojcie praw czowieka dostarcza sposobu mylenia o podstawowych wartociach dotyczcych czowieka, przede wszystkim w relacjach pastwo indywidualna osoba oraz spoeczestwo jednostka ludzka. Zwaszcza, gdy wchodz w gr uprawnienia, obowizki i powinnoci. W wikszoci przypadkw wartoci objte prawami czowie-ka (godno, wolno, nieograniczony dostp do praw) maj charakter personalny, indywidualny, osobowy. Czo-wiek jest podmiotem wartoci. Pojcie praw czowieka jest przede wszystkim, cho nie jedynie, pojciem prawnym. Jego fundamentem jest, ustanowiona przez spoeczno midzynarodow, Powszechna Deklaracja Praw Czowie-ka, przyjta przez Zgromadzenie Oglne ONZ 10 grudnia 1948 roku. Deklaracj t traktuje si jako wsplne osi-gnicie spoecznoci wiata, w ktrym, w myl artykuu 1. wszyscy ludzie rodz si wolni i rwni pod wzgldem swej godnoci i swych praw, i artykuu 2.: Kady czowiek posiada wszystkie prawa i wolnoci zawarte w niniejszej Deklaracji bez wzgldu na jakiekolwiek rnice rasy, koloru, pci, jzyka, wyznania, pogldw politycznych i innych, narodowoci, pochodzenia spoecznego, majtku, urodzenia lub jakiegokolwiek innego stanu. Deklaracja gwaran-tuje te m.in.: ochron przed dyskryminacj, wolno od okrutnego, nieludzkiego lub poniajcego traktowania, prawo do uznawania wszdzie jego osobowoci prawnej oraz do jednakowej ochrony prawnej. Dalej Deklaracja zapewnia, e kady czowiek ma prawo do ubezpiecze spoecznych, praw gospodarczych, spoecznych i kultu-ralnych, niezbdnych do jego godnoci i swobodnego rozwoju jego osobowoci. Gwarancj objte s te: prawo do pracy swobodnie wybranej i rwnej pacy za rwn prac, prawo do wiadcze socjalnych i ubezpieczenia w wypadku niezdolnoci do pracy oraz prawo do nauki i uczestniczenia w yciu kulturalnym spoeczestwa. Kady czowiek ma, oprcz praw, rwnie obowizki wobec spoeczestwa.

ONZ wprowadzia koncepcj praw czowieka do polityki i prawa midzynarodowego. Pierwsze dokumenty dotyczce niepenosprawnoci w kontekcie praw czowieka wydane zostay w latach 70. ubiegego wieku i byy to: Deklaracja praw osb upoledzonych umysowo (ONZ 1971), Deklaracja praw osb niepenosprawnych (ONZ 1975), Konwencja praw dziecka, artyku 23. (ONZ 1989) i Standardowe zasady wyrwnywania szans osb niepeno-sprawnych (ONZ 1993).

Wstp Mylenie konwencyjne jako droga do innowacyjnoci w obszarze aktywnoci zawodowej

Krystyna Mrugalska Prezes Honorowa Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osb z Upoledzeniem Umysowym

6

Unia Europejska w wielu dokumentach rwnie odnosi si do problemw osb niepenosprawnych. Midzy innymi w Komunikacie UE z 1996 roku Nowa strategia wsplnotowa wobec niepenosprawnoci, czytamy: Komi-sja Europejska udziela poparcia midzynarodowemu ruchowi w kierunku podejcia opartego na prawach w zakre-sie polityki dotyczcej niepenosprawnoci. To nowe podejcie jest oparte na idei poszanowania praw, w miejsce dobroczynnoci, a take na koncepcji dostosowania do rnic, zamiast przymusowego dostosowania do norm, bdcych tworem sztucznym. Takie podejcie opowiada si zatem za penym pojciem obywatelstwa osb niepe-nosprawnych i wczaniem, w miejsce segregacji i wykluczenia.

Komisja Europejska w dokumencie Ku Europie bez barier dla osb niepenosprawnych (maj 2000) zwraca uwag, e: Osoby niepenosprawne uznawane s za jedn z najdotkliwiej upoledzonych grup naszego spoeczestwa, jako e wci istniej bariery odgradzajce j od ycia spoecznego we wszystkich jego aspektach. Bariery systemo-we s czsto gwn przyczyn wyczenia z procesw integracji spoecznej. M.in. jest to brak rodkw transportu dostosowanych do potrzeb osb niepenosprawnych, ograniczony dostp do ksztacenia i szkolenia, brak mechani-zmw wspierania, przy jednoczesnym istnieniu licznych bodcw negatywnych w sferze gospodarczej i spoecznej. Bariery rodowiskowe uznaje si za wiksz przeszkod we wczaniu w ycie spoeczne, ni ograniczenia funkcjo-nalne samych osb niepenosprawnych.

Sum i syntez dotychczasowego wiatowego dorobku filozoficznego, etycznego, prawnego, naukowego, rehabi-litacyjnego, technicznego, administracyjnego i dobrych praktyk oraz wiadectwa samych osb niepenosprawnych i ich rodzin, a take ich organizacji, jest Konwencja o prawach osb niepenosprawnych, przyjta przez Zgroma-dzenie Oglne ONZ w 2006 roku. Konwencja nie wprowadza nowych praw dla osb niepenosprawnych. Umacnia natomiast przekonanie, e maj one te same prawa co wszyscy inni ludzie oraz wskazuje, w jaki sposb (ze wzgldu na specjalne potrzeby osb niepenosprawnych) prawa te powinny by realizowane, aby dostpne byy naprawd i efektywnie dla kadego.

Konwencja jest, jak dotd, najpeniejszym, kompleksowym, caociowym dokumentem wiatowym obejmujcym cao problematyki niepenosprawnoci i osb niepenosprawnych zakrelonej prawami czowieka. Potwierdza powszechno, niepodzielno, wspzaleno i powizanie ze sob wszystkich praw czowieka i podstawowych wolnoci oraz potrzeb zapewnienia osobom niepenosprawnym penego z nich korzystania, bez dyskryminacji, rwnie osobom potrzebujcym intensywnego wsparcia. adne prawo, w stosunku do adnej osoby z niepeno-sprawnoci, nie powinno by pomijane. Taka sytuacja, jeeli si zdarzy, oznacza dyskryminacj.

Konwencja jest umow midzynarodow. W Polsce jej ratyfikowanie przez Prezydenta Bronisawa Komorowskiego na podstawie ustawy sejmowej w roku 2012, oznacza, e nasze Pastwo zwizao si t umow, a Konwencja wesza do polskiego systemu prawnego1.

Celem Konwencji jest popieranie, ochrona i zapewnienie penego i rwnego korzystania ze wszystkich praw czo-wieka i podstawowych wolnoci przez wszystkie osoby niepenosprawne oraz popieranie poszanowania ich przy-rodzonej godnoci (art. 1.). W artykule 3. Konwencja wymienia zasady, na ktrych jest oparta. S to: poszanowanie przyrodzonej godnoci, autonomii osoby, w tym swobody dokonywania wyborw, a take poszanowanie niezale-noci osoby, niedyskryminacja, peny i skuteczny udzia i wczenie w spoeczestwo, poszanowanie odmiennoci i akceptacja osb niepenosprawnych jako czci ludzkiej rnorodnoci i caej ludzkoci, rwno szans, dostp-no, rwno mczyzn i kobiet, poszanowanie rozwijajcych si zdolnoci niepenosprawnych dzieci.

1 Dziennik Ustaw RP z dnia 25 padziernika 2012, poz. 1169.

7

Analiza kolejnych zapisw Konwencji pozwala uzmysowi sobie, jakiego rodzaju wartoci, normy i prawa, kt-re s obowizujce w stosunku do wszystkich ludzi, oprcz tych wskazanych w art. 1. i 3. Konwencji musz by przestrzegane na rwni wobec osb z niepenosprawnoci. S to m.in.: wolno od tortur lub okrutnego nieludzkiego albo poniajcego traktowania lub karania (art. 15.), wolno od wykorzystywania, przemocy i naduy (art. 16.), ochrona integralnoci osobistej (art. 17.), niezalene ycie i wczenie w spoeczestwo (art. 19.), wolno wypowiadania si i wyraania opinii oraz dostp do informacji (art. 21.), edukacja (art. 24.), zdrowie (art. 25.), rehabi-litacja (art. 26.), praca i zatrudnienie (art. 27.), odpowiednie warunki ycia i ochrona socjalna (art. 28.), udzia wyciu politycznym i publicznym (art. 29.), udzia w yciu kulturalnym, wypoczynku i sporcie (art. 30).

Konsekwencj caociowego i powszechnego charakteru Konwencji jest jej znaczenie dla jakoci ycia kadej osoby niepenosprawnej i dla ksztatowania polityki spoecznej wobec osb niepenosprawnych przez Pastwo. Z tego powodu warto jest, zarwno mylenie strategiczne dla caego Pastwa, jak i odnoszce si do spoeczno-ci lokalnych, rodzin czy pojedynczych obywateli, czyli w kadym wymiarze problemu, rozwaa go i decydowa z uwzgldnieniem perspektywy zakrelonej przez Konwencj jako cao. W tym celu przydatne moe by pojcie mylenia konwencyjnego jako nowej wiadomoci.

Termin mylenie konwencyjne obejmuje taki stan znajomoci i rozumienia Konwencji, taki stan wiadomoci w tej sprawie indywidualnych osb, rodowisk naukowych, politycznych, zawodowych (m.in. opieki zdrowotnej, edukacji i pomocy spoecznej), medialnych, wsplnot ssiedzkich, administracji, pracownikw infrastruktury, pracodawcw, caego spoeczestwa, w tym rodzin i samych osb niepenosprawnych, ktry integruje wszystkie treci Konwencji, widzi je w caej wzajemnej zalenoci i cigoci. Umoliwia to wnikliw ocen potrzeb, poszukiwanie odpowied-nich wspar dla osb niepenosprawnych i ich rodzin, zgodnie z indywidualnymi potrzebami oraz ksztatowanie odpowiedniej polityki spoecznej Pastwa. Mylenie konwencyjne czy wiedz, nastawienie emocjonalne i go-towo do ukierunkowanego dziaania, co w psychologii nosi nazw postawy. Pozwala ona odchodzi od zych nawykw mylowych, od stereotypw, ktre hamuj i utrudniaj, a czsto nawet uniemoliwiaj zmiany podejcia i traktowania osb niepenosprawnych oraz zmiany dziaania w kierunku poprawy jakoci ycia osb niepeno-sprawnych, ich wczenia w ycie spoeczne na rwnych prawach z innymi.

Najpeniejsz form uczestnictwa w yciu spoecznym i gospodarczym oraz samorealizacji osoby jest praca i zatrud-nienie (art. 27.). Daje ona moliwo zarabiania pienidzy na ycie, czyli samodzielnoci, poprzez prac swobodnie wybran lub przyjt na rynku pracy w otwartym, integracyjnym i dostpnym dla osb niepenosprawnych ro-dowisku pracy, zakaz dyskryminacji w odniesieniu do wszelkich kwestii dotyczcych wszystkich form zatrudnienia, a wic warunkw rekrutacji, przyjmowania do pracy i zatrudnienia, kontynuacji zatrudnienia, awansu oraz bezpiecz-nych i higienicznych warunkw pracy, ochrony praw osb niepenosprawnych i warunkw penego korzystania z praw, umoliwianie dostpu do oglnych programw poradnictwa specjalistycznego i zawodowego, usug po-rednictwa pracy, szkolenia zawodowego, ksztacenia ustawicznego, popieranie zdobywania dowiadczenia zawo-dowego na otwartym rynku pracy oraz pomocy w znalezieniu, uzyskaniu i utrzymaniu zatrudnienia.

Aby praca bya moliwa, a osoby z niepenosprawnociami do niej przygotowane, musz mie dostp do rehabilitacji (art. 26.), edukacji (art. 24.), prowadzenia ycia samodzielnie i przy wczeniu w spoeczestwo (art. 19.).

Skuteczno wszystkich wysikw i oddziaywa zaley od dobrej diagnozy multidyscyplinarnego rozpoznania potrzeb i potencjau osoby, wyznaczenia trafnych celw, a take wskazania form wsparcia, doboru odpowiednich instrumentw dziaania i opracowania prawidowego programu. Wane jest planowanie i dziaanie skierowane zarwno do osoby z niepenosprawnoci, jak i jej najbliszego rodowiska. Narzdziem wnikliwego, wystanda-ryzowanego opisu zdrowia i stanw zwizanych ze zdrowiem, pomoc w programowaniu dziaa wobec osb

8

niepenosprawnych, jest, niemiao jeszcze wprowadzana w Polsce, Midzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepenosprawnoci i Zdrowia (ICF), przyjta przez wiatow Organizacj Zdrowia (WHO). Porzdkuje ona obszary funkcji i struktur ciaa oraz aktywnoci i uczestniczenia osoby. Wcza te czynniki rodowiskowe, wchodzce z nimi w interakcje.

ICF wprowadza do podejcia do niepenosprawnoci now, twrcz, wielce obiecujc perspektyw spoeczn: funkcjonowania i aktywnoci oraz uczestniczenia czowieka w yciu spoecznym, w miejsce ograniczania si do deficytw czy uszkodze struktur ciaa, czyli czysto medycznego podejcia. W ten sposb stosowanie ICF przyblia i umoliwia peniejsz realizacj praw czowieka w odniesieniu do osb z niepenosprawnociami.

Zatrudnienie wspomagane na otwartym rynku pracy, ktremu powicone jest niniejsze opracowanie, zarwno jako forma jak i metoda zatrudnienia, odpowiada w peni wymogom Konwencji o prawach osb niepenospraw-nych. Pozwala pozna preferencje i upodobania osoby, wybra stosownie do nich prac i stanowisko, a take pod-j samodzieln w tej sprawie decyzj. Pozwala te korzysta z caej rnorodnoci otwartego rynku pracy i z caego bogactwa ycia w integracyjnym rodowisku pracy. Jednoczenie walory te s umoliwiane dziki wystandaryzo-wanej metodzie wspierania na wszystkich etapach aktywizacji zawodowej osoby z niepenosprawnoci.

Niniejszy raport przedstawia wypracowany przez Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osb z Upoledzeniem Umyso-wym system wsparcia osb z niepenosprawnoci intelektualn w procesie aktywizacji spoeczno - zawodowej, w tym w wejciu i utrzymaniu si na otwartym rynku pracy oraz jego rezultaty osignite w okresie 2 lat realizacji projektu. Wskazuje na zalenoci jakie zachodz pomidzy jakoci ycia osoby z niepenosprawnoci intelektu-aln a podjciem przez ni zatrudnienia. Podkrela zoono a zarazem prostot systemu, ktry opiera si na in-dywidualizacji wsparcia i dopasowania stanowiska pracy w procesie rehabilitacji zawodowej. Pynnie przechodzc do czci praktycznej pokazuje, jak wykorzystanie Klasyfikacji w procesie zatrudnienia wspomaganego pozwala na udzielanie wsparcia szytego na miar.

Podstaw sformuowanych wszelkich wnioskw i rekomendacji oraz opisanych dowiadcze s efekty pracy kadry wielodyscyplinarnej, osignite w ramach projektu Kompleksowa aktywizacja spoeczna i zawodowa osb z niepe-nosprawnoci intelektualn.

9

W tak zakrelonym tytule rozdziau mamy do czynienia z trzema wanymi pojciami zatrudnienie, jako ycia i niepenosprawno intelektualna. Warto zastanowi si pokrtce nad sposobem definiowania kadego z nich i nad ich wzajemnymi relacjami. Zacznijmy od ostatniego pojcia.

1. Niepenosprawno intelektualnaNiepenosprawno intelektualna charakteryzuje si znacznym ograniczeniem zarwno w zakresie funkcjono-wania intelektualnego, jak i zachowa przystosowawczych, ktre wyraaj si w umiejtnociach poznawczych, spoecznych i praktycznych (Lucasson i in., 2002 za Deutsch Smith, 2009, s. 225). Na przestrzeni ostatniego wierwiecza obserwujemy charakterystyczn zmian paradygmatu, a wic zmian orientacji w postrzeganiu osb z niepenosprawnoci intelektualn z negatywnej, koncentrujcej si na deficytach i ograniczeniach, na bardziej pozytywn, dostrzegajc ich zalety, mocne strony i prawa, a take wzrastajce moliwoci aktywnego i twrczego funkcjonowania w spoeczestwie (Firkowska-Mankiewicz, 2006).

2. Jako yciaZmiana paradygmatu miaa daleko idce konsekwencje dla jakoci ycia osb z niepenosprawnoci intelektualn. Zanim do tego przejdziemy warto zda sobie spraw z wielowymiarowoci pojcia jako ycia i zrnicowanego sposobu jego rozumienia na gruncie rnych dyscyplin naukowych oraz obszarw polityki i praktyki spoecznej.I tak np. na terenie filozofii o jakoci ycia mwi si gwnie w kontekcie traktowanych normatywnie wartoci, ktre s dla czowieka wane i o ktrych realizacj zabiega. Mona tu wyrni m.in. wartoci hedonistyczne, duchowe, kulturowe (poznawcze, moralne, estetyczne itp.), religijne, cywilizacyjne czy witalne. Miernikiem jakoci ycia w uj-ciu filozoficznym jest to, czy czowiek dziaa i postpuje w zgodzie z samym sob, a wic realizuje te wartoci, ktre dom, kultura i spoeczestwo, a zatem i on sam uwaa za wane czy suszne.

Socjologowie, mwic o jakoci ycia, koncentruj si bardziej na stylu ycia, prbujc zbada i zdefiniowa specyfi-k charakteryzujc sposb funkcjonowania jednostek i zbiorowoci ludzkich oraz wykry reguy, ktre wyznaczaj ow specyfik. Wikszo badaczy z obszaru nauk spoecznych poszukuje wyznacznikw jakoci ycia w obiektyw-nych warunkach ycia, w tym gwnie w ich wymiarach materialnych i stratyfikacyjnych bogactwie, wykszta-ceniu, pochodzeniu i pozycji spoecznej, zakresie wadzy ale take w sytuacji socjodemograficznej: wieku, pci, zdrowiu, miejscu zamieszkania, stanie cywilnym, posiadaniu dzieci itp., wreszcie w czynnikach cywilizacyjnych, politycznych i kulturowych, wrd ktrych warto odnotowa m.in. wpyw religii oraz wydarze yciowych.

Na terenie psychologii zajmowano si wprawdzie rwnie analiz zwizkw pomidzy obiektywnymi warunkami ycia, a jego jakoci, ale w badaniach psychologicznych dominowao podejcie subiektywne, tzn. koncentracja na tym, jak subiektywnie oceniamy i interpretujemy nasze ycie, jakie znaczenie przypisujemy obiektywnym faktom w nim zachodzcym i czy jestemy z nich zadowoleni. Zaley to w decydujcej mierze, po pierwsze, od naszych indywidualnych predyspozycji psychicznych temperamentu i cech osobowoci, uwarunkowanych genetycznie i/bd socjalizacyjnie. Po drugie i najwaniejsze od mechanizmw psychologicznych odpowiedzialnych za po-czucie szczcia i strategie radzenia sobie z nieszczciem. Jak pisze Czapiski kady czowiek dysponuje wieloma

Zatrudnienie a jako ycia osb z niepenosprawnoci intelektualn

Prof. dr hab. Anna Firkowska-Mankiewicz Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie

1

10

rnymi mechanizmami psychologicznymi i strategiami dziaania skierowanymi na osabienie negatywnych efek-tw przeciwnoci losu i zwikszanie poczucia szczcia osobistego. Wszyscy zatem, wedle tego stanowiska, mamy szans osignicia lub zachowania poczucia szczcia pomimo odmiennych osobowoci i rnic w obiektywnych warunkach ycia (Czapiski 1992, s. 8).

Rola subiektywnych wyznacznikw jakoci ycia okazaa si, statystycznie rzecz biorc, znacznie bardziej istotna, ni rola czynnikw obiektywnych. W niezliczonej liczbie bada tzw. czynniki obiektywne wyjaniaj zaledwie od kilku do najwyej kilkunastu procent zrnicowania odpowiedzi w rnych skalach szczcia, dobrostanu czy zadowo-lenia (Czapiski 1992, s. 139). Oznacza to, e ocena jakoci wasnego ycia, poczucia, e jest ono dobre, szczli-we, wartociowe lub wrcz przeciwnie ze, nieszczliwe, pozbawione sensu, wartoci - w niewielkim jedynie stopniu zaley np. od tego, czy jestemy bogaci czy biedni, zdrowi czy chorzy, czy yjemy w kraju mniej czy bardziej cywilizowanym, wreszcie od tego, czy spotykaj nas dobre czy ze rzeczy.

Na terytorium medycyny, opieki i polityki spoecznej pojcie jakoci ycia zadomowio si na dobre. Zostao jednak w charakterystyczny sposb zrelatywizowane i powizane ze stanem zdrowia, co znajduje swj wyraz w angielskim terminie health related quality of life jako ycia uwarunkowana stanem zdrowia. Chodzi wic o jako ycia czo-wieka zagroonego lub ju dotknitego zaburzeniem, chorob czy niepenosprawnoci.

Najwczeniej pojcie jakoci ycia zaczli na tym polu wykorzystywa gerontolodzy, dokonujc przy jego pomocy oceny stanu zdrowia osb w podeszym wieku oraz opisujc warunki ich ycia i zajmowan w spoeczestwie po-zycj. Pojciem tym posuguj si rwnie klinicyci, prbujc okreli konsekwencje najrozmaitszych chorb oraz konsekwencje okrelonych zabiegw leczniczych dla jakoci ycia pacjentw. Okazao si ono wane i dla farma-ceutw analizujcych efekty stosowania rnych lekw.

Niezwykle przydatne okazao si ono take przy ocenie jakoci funkcjonowania rozmaitych form opieki medycznej i usug wiadczonych przez sektor zdrowia i sektor opieki spoecznej zwaszcza w odniesieniu do osb niepeno-sprawnych.

We wszystkich tych dziedzinach wane okazay si zarwno wymiary obiektywne, zwizane z klinicznym obrazem choroby oraz wymienian wczeniej charakterystyk demograficzn i spoeczno-ekonomiczn, jak i wymiary su-biektywne a wic przede wszystkim wasna percepcja stanu zdrowia i samopoczucia jednostki.

Rzecz charakterystyczna, e ocena jakoci ycia oparta na wskanikach obiektywnych (np. na ekspertyzach lekar-skich) nie zawsze by nie powiedzie, e wrcz czsto nie pokrywa si z subiektywn ocen teje jakoci, do-konan przez samych pacjentw. Moe by tak, e obiektywnie ciko chory czowiek ocenia swoje ycie jako pene i wartociowe i odwrotnie, czowiek bez dajcych si wychwyci obiektywnie symptomw chorobowych bardzo nisko ocenia jako swego ycia. Obserwacja tego rodzaju zjawisk doprowadzia do przesunicia akcentw w kierunku wikszego doceniania znaczenia czynnikw subiektywnych jako wyznacznikw jakoci ycia oraz do uwzgldniania roli indywidualnego wiatopogldu i systemu wartoci.

Wychodzc naprzeciw tym tendencjom, wiatowa Organizacja Zdrowia powoaa specjaln grup do bada nad jakoci ycia. WHOQOL Group2 wypracowaa definicj jakoci ycia, opierajc si na indywidualnym sposobie postrzegania przez czowieka wasnej sytuacji i pozycji yciowej na tle kultury, w ktrej yje oraz w powizaniu z wyznawanym systemem wartoci, a take zadaniami, oczekiwaniami i standardami rodowiskowymi. Oceniajc

2 WHOQOL - The World Health Organization Quality of Life grupa wiatowej Organizacji Zdrowia do spraw jakoci ycia

11

jako ycia, wiatowa Organizacja Zdrowia proponuje uwzgldnienie nastpujcych czynnikw:a) stan fizyczny,b) stan psychiczny,c) stopie niezalenoci,d) relacje spoeczne,e) relacje ze rodowiskiem,f ) religia, wierzenia, przekonania, pogldy (WHOQOL 1995 za Tobiasz-Adamczyk, 1999).

Koncepcja ta wywodzi si z wielowymiarowej definicji stanu zdrowia, okrelajcej zdrowie jako dobrostan fizyczny, psychiczny i spoeczny (a nie tylko brak choroby lub niesprawnoci), do ktrej w ostatnich latach doczono wymiar autonomii oraz aktywnoci i uczestnictwa (stn 1998). Tak wic sama medycyna uznaa (przynajmniej w teorii) ko-nieczno ujmowania zdrowia czowieka nie wycznie w kategoriach medycznych, ale w sposb holistyczny tzn. z uwzgldnieniem jego psychiki oraz relacji ze rodowiskiem spoecznym i kulturowym, w ktrym yje i funkcjonuje.Ujmujc pojcie jakoci ycia w sposb holistyczny zaliczymy wic do jego wyznacznikw zarwno wskaniki obiek-tywne, charakteryzujce jego stan zdrowia i sytuacj demograficzno-spoeczno-ekonomiczn (w tym wany wymiar wsparcia spoecznego i integracji spoecznej) jak i subiektywne wymiary mwice o wasnej percepcji i zadowoleniu z tego stanu zdrowia oraz wasnej sytuacji yciowej, o niezalenym funkcjonowaniu w rolach spoecznych i w yciu spoecznym, o umiejtnoci sprawowania kontroli nad wasnym yciem, pokonywania przeciwnoci i przystosowy-wania si do zdarze nieuniknionych, wreszcie o umiejtnoci cieszenia si yciem i czerpania z niego satysfakcji.

Jak wida z tego pobienego przegldu, pojcie jakoci ycia jest konceptem zoonym i wielowymiarowym. Warto przyjrze si teraz, jak pojcie to wykorzystywane jest w badaniach i polityce spoecznej dotyczcej osb z niepe-nosprawnoci intelektualn.

Podstawowym zaoeniem podejcia do niepenosprawnoci intelektualnej, koncentrujcego si na jakoci ycia, jest prawo kadej osoby z niepenosprawnoci intelektualn do dowiadczania wartociowego ycia (Brown, 1997).Podejcie takie jest niezwykle aktualne i przydatne na terenie polityki spoecznej oraz systemu sub i usug wiad-czonych osobom niepenosprawnym nie tylko intelektualnie. Jest ono logiczn konsekwencj zasad uksztato-wanych w ostatnich latach, a dotyczcych ycia w otwartym rodowisku, normalizacji, integracji i wczania osb niepenosprawnych w ycie spoeczne, niezalenoci, moliwoci sprawowania kontroli nad wasnym yciem oraz egzekwowania swych ludzkich i obywatelskich praw.

Pojcie jakoci ycia, promowane w tym podejciu, umoliwia nam skoncentrowanie si na autentycznej roli po-wyszych zasad, a wic na tym, czy i w jakiej mierze rzeczywicie wzbogacaj one ludzkie ycie. Dostarcza nam rw-nie narzdzia, ktre pozwala na badanie, wpywanie na i ocenianie zarwno polityki spoecznej jak i jakoci sub i usug wiadczonych osobom niepenosprawnym. Podejcie promujce jako ycia: jest podejciem holistycznym, obejmujcym caoksztat dowiadcze osb z niepenosprawnoci intelektualn, w tym zarwno ich potrzeby jak i moliwoci;

ustanawia popraw jakoci ycia ludzi jako nadrzdny cel polityki spoecznej; zwraca uwag na znaczenie rodowiska, ktre moe przyczyni si do poprawy jakoci ycia osb niepeno-sprawnych. Dotyczy to dziaa na poziomie legislacji i polityki spoecznej (ksztatowania prawa i oglnych wytycz-nych), na poziomie kultury i wiadomoci spoecznej (ksztatowanie odpowiednich wartoci, postaw i zachowa w spoeczestwie), wreszcie na poziomie konkretnych sub i usug (wiadczenie wsparcia dla poszczeglnych osb i grup ludzi).

Prbujc podsumowa w najoglniejszy sposb rnorodne definicje jakoci ycia mona powiedzie, e w ich skad zaliczane s najczciej z jednej strony obiektywne warunki ycia, a z drugiej subiektywna ich ocena,

12

a take samopoczucie czy precyzyjniej dobrostan jednostki oraz jej pogld na wiat i system wartoci. Wszystkie te elementy odnale mona w definicji jakoci ycia Felcea i Perryego. Ujmuj j oni jako caociowy, oglny dobrostan, na ktry skadaj si obiektywne i subiektywne oceny w zakresie samopoczucia fizycznego, materialne-go, spoecznego i emocjonalnego oraz poziomu rozwoju osobowego i celowej aktywnoci, przy czym wszystko to przewaone jest przez indywidualny system wartoci (Felce, Perry 1996. s. 52).

Czynniki obiektywne to przede wszystkim warunki ycia i bytowania uzalenione m.in. od stanu zdrowia, wykszta-cenia, sytuacji zawodowej i materialnej, miejsca zamieszkania i warunkw mieszkaniowych. Nie mona przy tym zapomina, e ten mikrospoeczny, dotyczcy warunkw bytu i ycia jednostek i rodzin wymiar uzaleniony jest w wielkiej mierze od czynnikw zewntrznych w stosunku do jednostki i rodziny. Mam tu na myli uwarunkowania mezostrukturalne czyli funkcjonowanie instytucji spoecznych (owiaty, suby zdrowia, sub administracyjnych i komunalnych, itp.) oraz uwarunkowania makrostrukturalne - a wic system polityczny, prawny i ekonomiczny pa-stwa i realizowana przez nie polityka spoeczna wzgldem obywateli.

Z kolei na czynniki o charakterze subiektywnym, psychospoecznym, skadaj si m.in. oceny i samopoczucie jed-nostek w zakresie wasnego stanu fizycznego, psychicznego i materialnego, wizi i stosunki z innymi ludmi oraz poczucie oparcia jakie w nich znajduj, a take przede wszystkim system wyznawanych wartoci i wiatopogld czowieka, a wic przekonanie o tym, co rzdzi wiatem i co jest w yciu wane i warte zabiegw. System wartoci i wiatopogld zdaje si by tym najwaniejszym kluczem pozwalajcym zrozumie, dlaczego ludzie rni si w ocenach jakoci wasnego ycia, dlaczego jedni s z niego niezadowoleni inni za pomimo nie lepszych, a czsto wrcz gorszych warunkw obiektywnych i subiektywnych potrafi znale w nim szczcie i satysfakcj. Warto przy tym pamita, e zarwno system wartoci jak i wiatopogld mog ulega w cigu ycia czowieka modyfikacjom i przemianom pod wpywem wydarze i dowiadcze, ktre staj si jego udziaem.

Jeeli chodzi o osoby z niepenosprawnoci, a zwaszcza z niepenosprawnoci intelektualn, analiz jakoci ich ycia naley uzupeni o jeszcze jeden istotny wymiar, jakim jest percepcja, czyli postrzeganie osb niepenospraw-nych przez innych, a wic zarwno przez najblisze osoby znaczce, jak i suby powoane do wspierania niepeno-sprawnych oraz og spoeczestwa.

Uwzgldniajc to uzupenienie, chc przedstawi Pastwu nieco zmodyfikowany przeze mnie model analizy jako-ci ycia. Model ten, w pierwotnym swym ksztacie, zaprezentowali w roku 1990 badacze amerykascy Schalock, Keith i Hoffman (1990), autorzy Kwestionariusza Jakoci ycia stosowanego szeroko w wiecie narzdzia do anali-zy jakoci ycia osb niepenosprawnych intelektualnie.

Model jakoci ycia

A.

Czynniki obiektywne: Cechy rodowiska zewntrznego Warunki ycia Indywidualne cechy jednostki

Czynniki subiektywne: Subiektywna ocena obiektywnych warunkw ycia

Zadowolenie z ycia

B. Percepcja osb niepenosprawnych w spoeczestwie

C. wiatopogld i system wartoci

D. Postrzegana jako ycia

E. Mierzona jako ycia

13

Omwmy pokrtce poszczeglne skadowe modelu.

A. Jak wynika z wielu bada, oglne poczucie dobrostanu jest wypadkow obiektywnych warunkw yciowych oraz subiektywnego poczucia zadowolenia z ycia. Rni autorzy podaj bardzo zrnicowane listy elementw i zjawisk zaliczanych do czynnikw subiektywnych i obiektywnych. I tak np. wrd czynnikw decydujcych o za-dowoleniu z ycia i jego jakoci w amerykaskim spoeczestwie wymieniane jest zdrowie, poziom wyksztacenia, praca i zarobki, warunki mieszkaniowe i standard materialny, maestwo i ycie rodzinne, ssiedztwo i ycie to-warzyskie oraz udzia w organizacjach i stowarzyszeniach. W badaniach przeprowadzonych wrd osb niepeno-sprawnych wymienia si zarwno indywidualne cechy jednostki, takie jak m.in. poziom umysowy i zakres niepe-nosprawnoci oraz obiektywne warunki, takie jak ycie i praca w normalnym rodowisku, dochd i wizi rodzinne. Jeszcze inni badacze dodaj do cech obiektywnych poziom opieki spoecznej i bezpieczestwa publicznego oraz szanse na ycie w otwartym rodowisku (zarwno pod ktem odpowiednio dostosowanych form mieszkalnictwa, jak i dostpnoci i moliwoci korzystania z rnych form ycia spoecznego instytucji, sub, mediw, placwek kulturalnych i religijnych itp.).

Jeeli chodzi o czynniki subiektywne badacze uwzgldniaj tu najczciej osobist ocen warunkw obiektyw-nych tzn. zadowolenie bd niezadowolenie ze stanu zdrowia, edukacji, pracy, warunkw materialnych i miesz-kaniowych, kontaktw z ludmi, funkcjonowania sub i instytucji spoecznych, moliwoci uczestniczenia w yciu spoecznym i kulturalnym itd.

B. Jak ju wspominaam, w ostatnich latach daj si zauway znaczce zmiany w postawach spoecznych wobec osb niepenosprawnych i prezentowanych przez nie moliwoci. Std tak wanym wymiarem w modelu jakoci ycia osb niepenosprawnych jest stosunek zarwno osb znaczcych (a wic rodzicw, kolegw i przyjaci) jak i personelu rnorodnych sub i placwek rodowiskowych dla nich przeznaczonych oraz postawy spoecze-stwa jako caoci. Percepcja osb niepenosprawnych i postawy wobec nich demonstrowane wpywaj, zdaniem Schalocka i in. (1990, s.4) na uksztatowanie zarwno wewntrznych standardw stosowanych do oceny dowiad-cze yciowych i jakoci ycia, jak i osobistych pogldw, dotyczcych tego, co jest w yciu wane i jakie zasady rzdz wiatem i yciem spoecznym (chodzi wic o system wartoci i wiatopogld). Ostatnie zmiany sprawiy, e osoby z niepenosprawnoci wczane s coraz czciej w normalne ycie spoeczne co na og wpywa pozy-tywnie na sygnalizowan przez nich ocen jakoci ycia. Tak wic wewntrzne standardy, wedle ktrych dokonuj one tych ocen, ulegaj modyfikacji pod wpywem zmian sytuacji yciowej zwizanej ze zmian postaw i oczekiwa spoeczestwa wobec osb niepenosprawnych.

C. wiatopogld i system wartoci, a wic system przekona co do zasad rzdzcych wiatem oraz tego, co jest w nim wane i warte zabiegw, ksztatuje si w konfrontacji indywidualnych dowiadcze jednostki (zwizanych z jej cechami i obiektywnymi warunkami ycia) z dominujcymi w spoeczestwie pogldami na temat regu jego funkcjonowania oraz obowizujcych norm i wartoci. Jeeli chodzi o osoby z niepenosprawnociami w pew-nych spoeczestwach akceptuje si je i wspiera, w innych odrzuca i wycza. Tak wic indywidualne przekonania tych osb na temat zasad funkcjonowania spoeczestwa i wynikajca std ocena jakoci ich ycia uzaleniona jest od stwarzanych przez to spoeczestwo szans i moliwoci skorzystania z nich.

D. Postrzegana jako ycia jest pojciem z gruntu subiektywnym i nie da si jej wywie wycznie z obiektywnych warunkw yciowych. Jak wspominaam wczeniej, z bada wynika, i subiektywne i obiektywne wskaniki jakoci ycia nie koreluj ze sob szczeglnie wysoko co wynika m.in. zapewne z interweniujcej roli wasnego systemu wartoci i wiatopogldu. Dlatego tak wane jest, by sama jednostka dokonaa subiektywnej oceny swojej oglnej sytuacji yciowej.

14

E. Proponowany przez autorw empiryczny pomiar jakoci ycia osb niepenosprawnych intelektualnie stanowi wic wypadkow dowiadcze yciowych wynikajcych z obiektywnych warunkw yciowych i subiektywnej ich oceny oraz postrzegania tych osb i prezentowanych wobec nich postaw spoecznych; jest dalej wypadkow syste-mu wartoci i przekona na temat tego, jak funkcjonuje wiat oraz globalnej, postrzeganej przez nich, oceny jakoci wasnego ycia.

W kadym z wymienionych elementw modelu jakoci ycia warto wyrni szczeglnie nas tu interesujce zja-wisko, jakim jest zatrudnienie, czyli aktywno zawodowa. Ma ona swj wymiar obiektywny i subiektywny, ma znaczenie dla sposobu postrzegania osb niepenosprawnych w spoeczestwie, ma te swoje miejsce w systemie wartoci oraz postrzeganej i mierzonej jakoci ycia.

3. ZatrudnieniePraca stanowi jeden z najwaniejszych wymiarw ludzkiego ycia i to ycia kadego z nas, niezalenie od tego czy jestemy sprawni, czy niepenosprawni. To powd, eby rano wsta, eby robi co poytecznego i dostawa za to pienidze jak powiedzia kiedy Loyd Page, niepenosprawny intelektualnie przedstawiciel angielskiego Stowarzyszenia Osb Niepenosprawnych i ich Rodzin MENCAP i jednoczenie wiceprezydent Inclusion Europe Zwizku Stowarzysze Osb z Niepenosprawnoci Intelektualn i ich Rodzin z 36 krajw Europy.

Ta do oczywista, w odniesieniu do kadego z tzw. normalnych ludzi, argumentacja nie zawsze i nie wszdzie uwa-ana jest za rwnie oczywist w stosunku do osb dotknitych niepenosprawnoci, a szczeglnie niepenospraw-noci intelektualn. Wystarczy przyjrze si statystykom (tam, gdzie one istniej) by przekona si, e pracujce osoby z niepenosprawnoci intelektualn stanowi niky odsetek wrd ogu tych osb (w Polsce mamy np. za-ledwie okoo 7% pracujcych wrd ogu osb z niepenosprawnoci intelektualn w porwnaniu z okoo 16% pracujcych wrd wszystkich niepenosprawnych i blisko 50% pracujcych w caej populacji dane GUS z r. 1996).

Tymczasem niepenosprawni w znakomitej wikszoci chc i mogliby pracowa, gdyby zapewniono im odpowiednie formy wsparcia i zadbano o systemowe, nowoczesne rozwizania na rynku pracy. Naprzeciw takiemu wanie my-leniu, ktre acz z trudem i powoli, ale jednak coraz konsekwentniej dochodzi do gosu w wielu krajach, wychodz kolejne inicjatywy i dokumenty Unii Europejskiej i Narodw Zjednoczonych. Ich cech szczegln jest zmiana optyki, polegajca na tym, i coraz czciej patrzy si na osoby z niepenosprawnociami przez pryzmat ich ludzkich i oby-watelskich praw, a nie przez pryzmat ich defektw. Tytuem przykadu warto tu wymieni m.in. takie dokumenty, jak: Europejska Karta Socjalna z r. 1961 (uzupeniona w roku 1988 dodatkowym protokoem), mwica o prawie osb niepenosprawnych do szkolenia zawodowego, rehabilitacji i adaptacji zawodowej i spoecznej oraz prawa do rwnych szans i rwnego traktowania w kwestii zatrudnienia i wyboru zawodu;

ustanowione przez Narody Zjednoczone w r. 1993 Standardowe Zasady Wyrwnywania Szans Osb Niepeno-sprawnych, domagajce si m.in. zapewnienia im rwnych szans wykonywania poytecznego i satysfakcjonuj-cego zawodowo zajcia przede wszystkim na otwartym rynku pracy;

obowizujcy prawnie dokument Dyrektywa Rady Europy nr 2000/78/EC w sprawie ustanowienia oglnych ram dla rwnego traktowania przy zatrudnianiu i wykonywaniu zawodu z r. 2000 (zob. E. Wapiennik, R. Piotrowicz, Niepenosprawny penoprawny obywatel Europy, UKIE 2002);

kluczowa najwaniejsza jak dotd omawiana w rozdziale wprowadzajcym Konwencja o Prawach Osb Niepenosprawnych;

dokument Unii Europejskiej odzwierciedlajcy zalecenia Konwencji Europejska strategia w sprawie niepe-nosprawnoci 2010 2020: odnowione zobowizania do budowy Europy bez barier, w ktrym potwierdzono, e dostp do zatrudnienia i wdraanie zasady rwnych szans w zatrudnieniu to istotne cele i zalecenia dla polityk publicznych w UE (Giermanowska, 2014, s.16).

15

Dokumenty te stanowi z pewnoci istotne bodce w kierunku poprawy sytuacji osb niepenosprawnych na rynku pracy. Czas pokae, w jakiej mierze popraw t odczuj take osoby z niepenosprawnoci intelektualn. Jak dotd, stanowi one nadal we wszystkich krajach najbardziej dyskryminowan przy zatrudnianiu grup osb. Wynika to z wielu przyczyn, wrd ktrych najbardziej chyba krzywdzce s bariery mentalne obok barier praw-nych i instytucjonalnych. Bariery mentalne tkwi w wiadomoci nas wszystkich, a szczeglnie potencjalnych pra-codawcw, ktrzy nie wyobraaj sobie, by osoby z niepenosprawnoci intelektualn byy w stanie poradzi sobie na otwartym rynku pracy. Co najwyej dopuszcza si moliwo ich zatrudniania w izolowanych warunkach pra-cy chronionej. I taki wanie system zakadw pracy chronionej (wspierany dotacjami ze specjalnych funduszw, tworzonych z obligatoryjnych kar nakadanych na pracodawcw nie zatrudniajcych okrelonego odsetka osb niepenosprawnych tzw. system kwotowy) dominowa przez lata w wielu krajach w tym rwnie w Polsce. Stop-niowo jednak okazuje si on coraz bardziej niewydolny tak finansowo, jak i z punktu widzenia realizacji praw osb niepenosprawnych do rwnego traktowania na rynku pracy.

W niektrych krajach Europy Zachodniej zwaszcza w krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii i Irlandii zaczy-naj si coraz aktywniej rozwija nowe formy i oferty pracy dla osb niepenosprawnych intelektualnie. Opieraj si one z jednej strony na uznaniu prawa do pracy i zakazie dyskryminacji osb niepenosprawnych, z drugiej na dokadnym rozeznaniu i dopasowaniu do siebie moliwoci osb niepenosprawnych i konkretnych potrzeb pra-codawcy.

Specyfika funkcjonowania osb z niepenosprawnoci intelektualn polega najczciej na tym, i tak, jak oso-ba niewidzca potrzebuje do pracy odpowiedniego oprzyrzdowania komputerowego tak czowiek niepeno-sprawny intelektualnie potrzebuje osoby wspierajcej. Jej rola polega przede wszystkim na tym, by pomc zrozu-mie, czego si od niego oczekuje, nauczy okrelonych czynnoci, wprowadzi w nowe rodowisko i zapozna z reguami wspycia w nim obowizujcymi i jednoczenie pomc pracodawcy i wsppracownikom zrozumie i zaakceptowa niepenosprawnego koleg.

Idea ta, okrelana mianem zatrudnienia wspomaganego, na ktre skada si take, a moe przede wszystkim, sys-tem poszukiwania odpowiedniej pracy i pracodawcy dla okrelonej osoby z niepenosprawnoci intelektualn i szkolenia na stanowisku pracy (bez wieloletnich przygotowa, ktre w efekcie mog si okaza czasem straconym, bo nie trafiaj w oczekiwania i potrzeby aktualnego rynku pracy), zaczyna znajdowa coraz wicej zwolennikw i okazywa si efektywnym sposobem zatrudniania osb z niepenosprawnoci intelektualn.

Istnieje coraz wicej dowodw wskazujcych na to, e jeli uda si znale odpowiednie zajcie i umiejtnie wes-prze tak osob w trakcie przyuczania i pniejszego nadzorowania jej pracy okazuje si ona wietnym pracow-nikiem, stanowicym prawdziwy zysk dla firmy. Bo trzeba tu doda, e trudno znale bardziej oddanych, ofiarnych i lojalnych pracownikw, ni osoby z niepenosprawnoci intelektualn.

Dowody na to znale mona np. w serii poradnikw MENCAPu Praca dla osb niepenosprawnych 3, wydanych staraniem Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osb z Upoledzeniem Umysowym, oraz w raportach z realizacji dzia-a Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepenosprawnych Intelektualnie Centrum DZWONI, w tym:1. Raport podsumowujcy dziaalno Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepenosprawnych

Intelektualnie, PSOUU, Warszawa 2008.2. Wsparcie osb z niepenosprawnoci intelektualn (osoby z zespoem Downa oraz z upoledzeniem w stopniu

gbokim) Raport, PSOUU, Warszawa 2010.

3 Publikacje znajduj si na stronie: www.psouu.org.pl/publikacje-ksiazki, dostp: 5.05.2015 r.

16

3. Niepubliczna agencja doradztwa zawodowego i porednictwa pracy dla osb z niepenosprawnoci intelek-tualn Raport z realizacji projektu Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepenosprawnych Intelektualnie Centrum DZWONI w Warszawie, PSOUU, Warszawa 2012.

4. Raport podsumowujcy realizacj projektu pn. Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepeno-sprawnych Intelektualnie realizowanego w ramach zadania publicznego Kompleksowa aktywizacja spoeczna i zawodowa osb z niepenosprawnoci intelektualn, PSOUU, Warszawa, 2014.

Szereg takich dowodw, wiadczcych o wielkim, niewykorzystanym jak dotd potencjale osb niepenospraw-nych intelektualnie znale mona w rosncej liczbie publikacji na ten temat, wrd ktrych napotykamy na niezwykle interesujce przykady zatrudniania na otwartym rynku pracy osb gbiej niepenosprawnych. Okazuje si, e na-wet takie osoby s w stanie pracowa, a co wicej praca wpywa dobroczynnie na poziom ich funkcjonowania.

Co wicej, im bardziej rnorodne i bogate dowiadczenia zawodowe, tym wiksze zadowolenie osb niepeno-sprawnych intelektualnie z wasnego ycia. Dokumentuj to m.in. w pewnej (ograniczonej mierze) badania polskie (Otrbski, 2007), w ktrych porwnywano jako ycia (mierzon przy pomocy Kwestionariusza Jakoci ycia Scha-locka) w grupie 360 modych osb z lekkim (180 osb) i umiarkowanym (180 osb) stopniem niepenosprawnoci intelektualnej o zrnicowanych dowiadczeniach quasi-zawodowych: byy to mianowicie osoby uczszczajce do warsztatw terapii zawodowej (WTZ), osoby uczszczajce do zasadniczej szkoy zawodowej lub do klasy przyspo-sabiajcej do zawodu (SZS/KPZ) i osoby bez adnej aktywnoci zawodowej przebywajce w domach (BRZ). Osoby z dwu pierwszych grup nie miay wic na swym koncie aktywnoci stricte zawodowych, a jedynie przygotowywane byy do ewentualnego jej podjcia w przyszoci.

Okazao si, e zarwno wrd osb z lekkim jak i umiarkowanym stopniem niepenosprawnoci intelektualnej najwysz jako ycia stwierdzono u osb z WTZ-w (rednia 89,25 dla osb z lekk niepenosprawnoci intelek-tualn i 84,67 dla osb z umiarkowan niepenosprawnoci), nastpnie u uczniw SZS/KPZ (odpowiednio rednia 80,92 i 74,58), najnisz za jako ycia odnotowano u osb przebywajcych w domu, pozbawionych jakiejkolwiek rehabilitacji zawodowej (odpowiednio rednia 75, 37 i 72, 53).

Jakkolwiek trudno uzna, e trzy porwnywane rodowiska rehabilitacji, jak mwi o nich autor, dostarczyy bada-nym dowiadcze zawodowych, to jednak wida wyranie, i poczucie jakoci ycia byo zdecydowanie zrnico-wane i w grupie o lekkim i o umiarkowanym stopniu niepenosprawnoci intelektualnej im wicej i bardziej rnorodnych dowiadcze posiaday te osoby, tym bardziej byy zadowolone z wasnego ycia, przy czym jako ycia osb niepenosprawnych intelektualnie w stopniu lekkim bya wysza, ni w przypadku niepenosprawnoci umiarkowanej (Otrbski, 2007 s. 71).

Wniosek ten znajduje znacznie lepiej podbudowan i przekonujc dokumentacj w ksice ycie w integracji stargardzki model lokalnego systemu rehabilitacji i wsparcia spoeczno-zawodowego osb z niepenosprawno-ci intelektualn (Anasz, Mrugalska, Wojtyska, Ferenc, 2012, 2014). W ksice tej, inspirowanej koncepcj i miarami jakoci ycia zaproponowanymi przez Schalocka, dokonano porwnania jakoci ycia osb z niepenosprawnoci intelektualn zamieszkujcych w dwu regionach Polski (Stargardzie Szczeciskim i regionie porwnawczym), skon-trastowanych ze wzgldu na dostpn ofert sub rodowiskowych (ZAZ, WTZ, DS, mieszkalnictwo wspomaga-ne). Znacznie bogatsza oferta, wypracowana przez Koo Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osb z Upoledzeniem Umysowym w Stargardzie Szczeciskim sprawia, i syntetyczny wskanik jakoci ycia, o wartociach od 1 do 5, (na ktry zoyy si czstkowe oceny dobrostanu fizycznego i materialnego, potencjau osobistego, zakresu sa-modzielnoci, podstawowej aktywnoci yciowej, aktywnoci w czasie wolnym, relacji interpersonalnych samosta-nowienia, integracji i partycypacji oraz dobrostanu emocjonalnego) wynis w Stargardzie 3,82, co oznacza ocen dobr, za w regionie porwnawczym 2,66, co przeoyo si na ocen dostateczn minus.

17

Co ciekawe, 75-osobowa grupa badanych ze Stargardu reprezentowaa w zdecydowanej wikszoci znaczny sto-pie niepenosprawnoci intelektualnej (w 88%), natomiast w 57-osobowej grupie z regionu porwnawczego osb z tak niskim stopniem niepenosprawnoci byo niemal dwukrotnie mniej (47%). Mona by wic oczekiwa, cho-by na podstawie cytowanych wyej bada Otrbskiego, ale i szeregu innych (zob. Firkowska-Mankiewicz 1999), e jako ycia osb w Stargardzie bdzie generalnie nisza, ni w regionie porwnawczym. Tymczasem stao si odwrotnie, a gwnym kluczem pozwalajcym zrozumie t rnic, okazao si wanie zatrudnienie. Bo oto dziki istnieniu w Stargardzie prnego Zakadu Aktywnoci Zawodowej ponad 50% badanych miao sta prac zarob-kow, natomiast w regionie porwnawczym blisko 60% ani nie pracowao, ani nie uczszczao do adnej placwki rehabilitacyjnej typu WTZ czy DS.

Dlatego tak wane dla jakoci ycia osb z niepenosprawnoci intelektualn jest poszerzanie oferty zatrudnienia dla nich, nie ograniczajcego si do pracy chronionej. Chodzi o tworzenie jak najszerszych moliwoci zatrudnienia nie tylko w zakadach aktywnoci zawodowej, ale przede wszystkim na otwartym rynku pracy w systemie zatrud-nienia wspomaganego. Tak wanie ofert tworz Centra DZWONI, ktre bd zaprezentowane w dalszej czci raportu.

18

19

Praca jako warto w yciu osoby z niepenosprawnociProces rozwoju zawodowego dotyczy wszystkich osb, zarwno osb sprawnych, jak i osb z niepenosprawno-ci. Bez wzgldu na okres wystpienia niepenosprawnoci, czy jest to dysfunkcja, ktra pojawia si od urodzenia czy w pniejszym okresie ycia rozwj zawodowy jest procesem, ktry towarzyszy kadej osobie na etapie dzieci-stwa, dorastania oraz dorosoci. Dla dzieci podstawow form aktywnoci jest zabawa, dla modziey nauka, nato-miast dla dorosego czowieka praca. Poprzez zabaw i nauk dzieci oraz modzie przygotowuj si do penienia rl zawodowych w dorosym yciu, nie tylko zdobywaj wiedz ogln, ksztatuj umiejtnoci oraz ucz si zawodu, ksztatuj rwnie cechy charakteru przydatne w rodowisku pracy. Aktywno zawodowa zazwyczaj pojawia si jako bezporednia forma dziaania w okresie dorosoci, natomiast praca jako element ycia i konstrukt psychiczny, pojawia si znacznie wczeniej. Tak jak praca ksztatuje jako ycia kadego czowieka, tak brak pracy determinuje obniony poziom funkcjonowania psychicznego, spoecznego oraz egzystencji nie tylko osoby z niepenospraw-noci, ale caej rodziny.

W tym miejscu naley podkreli szczeglne znaczenie, jakie praca oraz aktywno zawodowa peni w yciu osb z niepenosprawnoci. W okresie dorosoci kady czowiek dy ku rozwijaniu siebie poprzez realizacj zada roz-wojowych, ktre przede wszystkim zwizane s z funkcjonowaniem w dwch rodowiskach: rodowisko rodziny i rodowisko pracy. Praca jest jedn z najwaniejszych wartoci dla osb z niepenosprawnoci. Wiele osb z niepe-nosprawnoci yje w rodzinach pochodzenia, nie wchodz w zwizki, nie tworz nuklearnych rodzin. Aktywno zawodowa jest szans dla nich na rozwijanie relacji interpersonalnych oraz spostrzeganie siebie w kategoriach wy-kraczajcych poza niepenosprawno. Praca dla osb z niepenosprawnoci peni zasadniczo nastpujce funkcje: rehabilitacyjn (wpywa pozytywnie na ksztatowanie samodzielnoci i niezalenoci yciowej, rozwj umiejtno-ci yciowych);

dochodow (daje moliwo zaspakajania podstawowych potrzeb egzystencjalnych); socjalizacyjn (zaspakaja potrzeb przynalenoci do okrelonej grupy, daje moliwo budowania poczucia tosamoci, pozwala na ksztatowanie relacji interpersonalnych);

samorealizacyjn (praca jest rdem budowania poczucia podmiotowoci, sprawczoci, rozwijania talentw, poszerzania moliwoci oraz ustawicznego rozwoju osobistego potencjau osoby).

Rodzaj i zakres niepenosprawnoci bezporednio wyznaczaj ograniczenia i moliwoci zawodowe jednostki. W wielu przypadkach osoba o ograniczonej sprawnoci nie jest zdolna samodzielnie, w sposb wiadomy i trafny oceni wasnych moliwoci zawodowych i szans na rynku pracy. Rwnie samodzielne poruszanie si po rynku pracy wymaga szeregu kompetencji, ktrych nie posiada wiele osb poszukujcych pracy zarwno penospraw-nych, jak i osb o ograniczonej sprawnoci. Jednake w przypadku osb z niepenosprawnoci im bardziej widocz-na niepenosprawno oraz im wicej wystpuje ogranicze psychofizycznych zwizanych z wykonywaniem pracy, tym mniejsze szanse na samodzielne znalezienie zatrudnienia. Osoby z niepenosprawnoci wymagaj specjali-stycznego porednictwa pracy, natomiast pracodawcy specjalistycznego wsparcia w zakresie zatrudnienia osoby z niepenosprawnoci. Istotn rol w procesie aktywizacji zawodowej osb z niepenosprawnoci peni rehabi-litacja zawodowa. Indywidualizacja w procesie rehabilitacji zawodowej oznacza dopasowanie do indywidualnych

dr hab. prof. APS Mariola Wolan-Nowakowska Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie

Indywidualizacja w procesie doradztwa zawodowego jako niezbdny element skutecznego dopasowania stanowisk pracy 2

20

potrzeb i moliwoci psychofizycznych osoby z niepenosprawnoci form i metod wsparcia profesjonalistw oraz organizacji procesu rehabilitacji.

Pojcie, zasady, zaoenia rehabilitacji zawodowejAnaliza znaczenia rehabilitacji wskazuje na pochodzenie pojcia od sowa aciskiego habilitas, ktre oznacza przy-datno, zdatno oraz przedrostka re na nowo (Ossowski R. 1999). Pojcie rehabilitacji wie si zatem z pro-cesem odzyskiwania utraconych sprawnoci, zdolnoci, przywrcenia osobie z niepenosprawnoci w moliwie maksymalnym stopniu sprawnoci fizycznej, psychicznej, spoecznej i zawodowej (Zabocki K. J., 1995). Zasadni-czym celem procesu kompleksowej rehabilitacji jest uzyskanie przez osob z niepenosprawnoci maksymalne-go poziomu niezalenoci i samodzielnoci w odniesieniu do moliwoci psychofizycznych osoby. Wedug twrcy polskiej szkoy rehabilitacji A. Hulka (1969), rehabilitacja jest procesem polegajcym na rozwijaniu u osoby trwale poszkodowanej na zdrowiu maksymalnych zdolnoci do samodzielnego ycia i pracy zawodowej, ktre umoliwia-j wczenie w czynne ycie spoeczne. Zaoeniem procesu rehabilitacji jest osignicie przez osob z niepeno-sprawnoci optymalnego poziomu funkcjonowania, jakoci ycia i integracji spoecznej.

Polski model rehabilitacji zawodowej, przyjty ju w latach 70. XX wieku, wskazywa na znaczenie nastpujcych cech procesu rehabilitacji: powszechno (dostpno); wczesno (uczestnictwo w procesie rehabilitacji moliwie od momentu jej powstania); cigo (proces rehabilitacji przebiega od powstania niepenosprawnoci a do penego usamodzielnienia si yciowego i pracy);

kompleksowo (uwzgldnienie wszystkich aspektw rehabilitacji) (Dega W., 1974).

Kompleksowo procesu rehabilitacji wie si z deniem do zaspakajania wszystkich potrzeb osoby z niepe-nosprawnoci, w zwizku z powyszym wyrniamy rehabilitacj medyczn, psychologiczn, spoeczn oraz za-wodow. Celem rehabilitacji zawodowej jest przygotowanie osoby z niepenosprawnoci do pracy oraz zapew-nienie zatrudnienia zgodnie z jej moliwociami psychofizycznymi oraz kwalifikacjami zawodowymi (Majewski T., 1999, s. 23).

U podstaw procesu rehabilitacji zawodowej le nastpujce zaoenia:1. Kada osoba z niepenosprawnoci pomimo ogranicze w funkcjonowaniu zachowuje okrelone sprawnoci

i dyspozycje, ktre po ich zidentyfikowaniu, ukierunkowaniu i usprawnieniu staj si podstaw umoliwiajc podjcie szkolenia zawodowego, a pniej pracy zawodowej.

2. adna praca nie wymaga od osoby, ktra j wykonuje zaangaowania wszystkich sprawnoci zarwno fizycz-nych, psychicznych (w tym intelektualnych i innych), jak i spoecznych (Zabocki K. 1999, s. 25).

W procesie rehabilitacji zawodowej wyodrbnia si zasadniczo trzy etapy: poradnictwo zawodowe, ksztacenie zawodowe, zatrudnienie.

Zasada indywidualizacji w procesie rehabilitacji zawodowej oznacza, e zakres podejmowanych dziaa oraz czas ich trwania na kadym etapie cile zwizany jest z potrzebami osoby z niepenosprawnoci oraz specyfik sytu-acji, w jakiej si ona znajduje. Kada osoba jest niepowtarzaln jednostk, z wasnymi potrzebami, przekonaniami, moliwociami psychofizycznymi oraz preferencjami i zainteresowaniami zawodowymi. Podejcie indywidualne do osoby z niepenosprawnoci rozpoczyna si na pierwszym etapie procesu rehabilitacji zawodowej, ktry obej-muje poradnictwo zawodowe. Od prawidowego przeprowadzenia procesu poradnictwa zawodowego zaley

21

powodzenie kolejnych etapw rehabilitacji zawodowej. W przypadku wielu osb z niepenosprawnoci konse-kwencj braku moliwoci skorzystania z porady zawodowej jest bierno zawodowa (Majewski T. 2011).

Celem przygotowania do pracy osoby z niepenosprawnoci jest wyposaenie w wiedz teoretyczn oraz umie-jtnoci praktyczne niezbdne do wykonywania zada zawodowych w okrelonym zawodzie. Bardzo wanym elementem procesu rehabilitacji zawodowej jest dobr odpowiedniego rodowiska pracy oraz stanowiska pracy, ktre musi odpowiada psychofizycznym sprawnociom osoby z niepenosprawnoci,

W procesie rehabilitacji zawodowej stawiamy dwa zasadnicze pytania: Jaki zakres aktywnoci zawodowych moe wykona osoba niepenosprawna? Jakie warunki powinny by stworzone, eby proces zakoczy si sukcesem?

W przypadku osb z niepenosprawnoci, ktre maj szczeglne trudnoci nie tylko z okreleniem wasnych mo-liwoci zawodowych, ale rwnie dowiadczaj problemw ze znalezieniem i utrzymaniem zatrudnienia szans na aktywizacj zawodow jest zatrudnienie wspomagane. Proces zatrudnienia wspomaganego jest form reha-bilitacji zawodowej, ktra umoliwia w penym zakresie indywidualizacj wsparcia osoby z niepenosprawnoci w aktywizacji zawodowej na etapie poradnictwa zawodowego, ksztacenia zawodowego, zatrudnienia oraz utrzy-mania pracy zawodowej. Indywidualizacja jest wpisana w podstawowe zaoenia, wartoci i zasady zatrudnienia wspomaganego: indywidualne podejcie, szacunek, samostanowienie, wiadomy wybr, upodmiotowienie, pouf-no, elastyczno i dostpno (PFON, 2013).

Poradnictwo zawodowe dla osb z niepenosprawnociOsoby z niepenosprawnoci, majc specyficzne ograniczenia i moliwoci zawodowe, posiadaj zrnicowane potrzeby w zakresie aktywizacji zawodowej. Indywidualizacja na etapie prowadzenia poradnictwa zawodowego daje szans na ocen konsekwencji niepenosprawnoci w sferze ycia codziennego, edukacji oraz w odniesieniu do pracy zawodowej osoby o ograniczonej sprawnoci (Ostrowska A., Szczepankowska B., 1999). W procesie porad-nictwa zawodowego doradca ocenia zdolnoci do pracy osoby z niepenosprawnoci oraz wraz z klientem ustala ciek rozwoju zawodowego. Zasadniczym celem procesu poradnictwa zawodowego jest wsparcie osoby z nie-penosprawnoci w podjciu wiadomej i trafnej decyzji o wyborze obszaru realizacji kariery zawodowej.

W zalenoci od sytuacji klienta decyzje mog dotyczy: wyboru zawodu/czynnoci zawodowych, stanowiska pracy; decyzji o ksztaceniu zawodowym w szkolnych lub pozaszkolnych formach ksztacenia; decyzji o formie zatrudnienia (otwarty/chroniony rynek pracy).

Rzetelna porada zawodowa skierowana do osoby z niepenosprawnoci powinna opiera si na szczegowym procesie oceny aktualnych i potencjalnych moliwoci osoby o ograniczonej sprawnoci, tak aby realnie okreli profil zawodowy klienta. W procesie zatrudnienia wspomaganego podkrela si znaczenie stosowania na tym etapie podejcia skoncentrowanego na osobie (PFON, 2013). Potencja zawodowy pracownika mona okreli wyodrbniajc nastpujce kategorie zmiennych: wiek, pe, stan zdrowia, konstytucja fizyczna: sia i sprawno fizyczna, zdolnoci i uzdolnienia, ktre s podstaw do ksztatowania konkretnych umiejtnoci zawodowych, zainteresowania zawodowe, kompetencje zawodowe: poziom wiedzy i umiejtnoci,

22

kwalifikacje zawodowe (kompetencje formalne), cechy osobowoci i motywacja do pracy (Wolan-Nowakowska M., 2009).

Badania dotyczce problematyki rozwoju zawodowego modziey z niepenosprawnoci jednoznacznie wskazuj, e zasadnicz trudnoci wielu osb o ograniczonej sprawnoci jest nieadekwatny obraz wasnej osoby. Brak zdolnoci do realnej oceny wasnych ogranicze i moliwoci zawodowych stanowi istotn barier w procesie aktywizacji zawodowej osb z niepenosprawnoci. Osoby z niepenosprawnociami deklaruj ch korzystania z profesjonalnego wsparcia w zakresie planowania kariery edukacyjno-zawodowej, szczeglnie w odniesieniu do indywidualnego wsparcia doradcy zawodowego. Wyniki bada na poziomie istotnym statystycznie pokazuj niszy poziom informacji edukacyjno-zawodowej uczniw z niepenosprawnociami, w porwnaniu z penosprawnymi rwienikami (por. Wolan-Nowakowska M. 2013).

Odnoszc zasady kompleksowej rehabilitacji do procesu poradnictwa zawodowego naley podkreli konieczno dostpnoci specjalistycznego wsparcia dla wszystkich osb z niepenosprawnociami. Kolejne zasady to wczesno oraz cigo procesu rehabilitacji. Zasady te peni rwnie kluczow rol w procesie poradnictwa zawodowego. Z poradnictwa zawodowego korzystaj uczniowie z niepenosprawnociami oraz dorose osoby. Zasada dostp-noci oraz wczesnoci procesu rehabilitacji w odniesieniu do poradnictwa zawodowego oznacza, e kady ucze z niepenosprawnoci powinien mie moliwo korzystania z porady doradcy zawodowego. Dostpno wsparcia doradcy zwiksza szans modych osb z naruszon sprawnoci na podejmowanie trafnych, wiadomych decyzji edukacyjno-zawodowych, ktre w przyszoci dadz im szans na aktywizacj zawodow. Bdne decyzje naraa-j osoby z niepenosprawnoci na wysiek zwizany ze zdobywaniem nieodpowiednich kwalifikacji zawodowych, czego konsekwencj jest poczucie frustracji, poraki oraz rezygnacja z uczestniczenia w procesie rehabilitacji zawo-dowej.

Doradca zawodowy powinien wspiera: mode osoby z niepenosprawnoci w wyborze zawodu oraz odpowiedniej szkoy zawodowej czy innej formy przygotowania do pracy zawodowej;

dorose osoby z niepenosprawnoci, ktre nie maj przygotowania zawodowego, w zakresie wyboru odpo-wiedniej cieki ksztacenia zawodowego oraz odpowiedniej formy zatrudnienia;

dorose osoby z niepenosprawnoci, ktre nabyy niepenosprawno w okresie aktywnoci zawodowej i wyma-gaj wsparcia w zakresie reorientacji zawodowej.

Decyzje dotyczce rozwoju zawodowego osoby z niepenosprawnoci musz odpowiada moliwociom psy-chofizycznym, zdolnociom, zainteresowaniom i aspiracjom zawodowym osoby. W zwizku z powyszym kluczo-wym elementem procesu poradnictwa zawodowego dla osb z niepenosprawnociami jest indywidualna dia-gnoza potencjau zawodowego osoby. Naley podkreli, e diagnoza moliwoci i ogranicze zawodowych osoby z niepenosprawnoci jest procesem diagnozy wielospecjalistycznej. Punktem wyjcia jest diagnoza medyczna skoncentrowana wok obiektywnie stwierdzanych problemw zdrowotnych. Diagnoza medyczna ma charak-ter nozologiczny, wskazuje na rodzaj i zakres niepenosprawnoci. Poza ocen przeciwwskaza do wykonywania zawodu wanym aspektem diagnozy medycznej w odniesieniu do procesu poradnictwa zawodowego jest rw-nie okrelenie przewidywanej dynamiki dalszego rozwoju procesu chorobowego bd remisji (Ossowski R. 1999).

W procesie rehabilitacji zawodowej istotne jest okrelenie poziomu samodzielnoci yciowej osoby z niepeno-sprawnoci. W powyszym zakresie informacji dostarcza diagnoza funkcjonalna, ktra pozwala okreli poziom umiejtnoci yciowych osoby. W odniesieniu do samodzielnoci yciowej moemy wyrni okrela dwa zasadni-cze aspekty funkcjonowania:

23

poziom i zakres umiejtnoci wykonywania tzw. czynnoci dnia codziennego; zdolno kierowania wasnym dziaaniem i postpowaniem, stawianie celw i samodzielne lub z niewielk po-moc innych wybieranie sposobw ich realizacji, podejmowanie decyzji oraz ponoszenie konsekwencji wasnych dziaa (Muszyska, 2005 za: Loska 2009b, s. 11).

Zakres samodzielnoci osoby z niepenosprawnoci jest istotnym kryterium zarwno wyboru zawodu bd czynnoci zawodowych, jak i decyzji o formie zatrudnienia na otwartym bd chronionym rynku pracy. Poniewa wykonywanie zawodu wie si z podejmowaniem w procesie pracy okrelonych czynnoci zawodowych istotnym elementem analizy moliwoci zawodowych osoby z niepenosprawnoci jest okrelenie zakresu wykonywania czynnoci typowych oraz analiza stopnia uksztatowania czynnoci nietypowych, ktre mog zastpowa utracone funkcje. W zwizku z powyszym zadaniem doradcy zawodowego jest okrelenie: Jakie czynnoci typowe zastay utracone lub bezpowrotnie znieksztacone na skutek wystpienia niepenospraw-noci?

Jakie zachowania uksztatowaa osoba, bd w jakim zakresie zachowania mona uksztatowa w procesie reha-bilitacji zawodowej wykorzystujc zachowane moliwoci osoby np. poprzez proces kompensacji? (por. Ossowski R. 1999, s. 88-91).

Proces ksztatowania czynnoci nietypowych ma kluczowe znaczenie w odniesieniu do funkcjonowania osb z nie-penosprawnoci w rodowisku pracy. Indywidualna diagnoza potencjau zawodowego osoby z niepenospraw-noci jest szans na dopasowanie stanowiska pracy i miejsca pracy do potrzeb osoby o naruszonej sprawnoci. Wykonywanie czynnoci zawodowych wymaga posiadania umiejtnoci regulowania stosunkw z otoczeniem. Brak zdolnoci do podmiotowego ksztatowania relacji z innymi jest dla osb z niepenosprawnoci rdem fru-stracji, dyskomfortu, poczucia zalenoci od innych. Deficyty w zakresie wykonywania czynnoci typowych mog ogranicza moliwoci podmiotowego kierowania wasnym yciem. Jak podaje R. Ossowski (1999) w procesie kom-pleksowej rehabilitacji osoby z niepenosprawnoci istotn rol zatem peni ksztatowanie umiejtnoci nietypo-wych, ktrych przykadem s: nauczanie osb niewidomych orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania si (techniki ochraniajce; ustalanie kierunku marszu; systematyczne poznawanie otoczenia; odnajdowanie upuszczonych przedmiotw; korzystanie z pomocy przewodnika; techniki posugiwania si lask; techniki chodzenia po miecie i korzystania ze rodkw komunikacji miejskiej);

porozumiewanie si przez osoby niesyszce (mowa oralna, metoda migania); poruszanie si osb z dysfunkcj narzdu ruchu (rehabilitacja w ortopedii i traumatologii narzdw ruchu).

Osoby ze znacznymi deficytami w funkcjonowaniu nie maj moliwoci uzyskania kwalifikacji zawodowych upraw-niajcych do wykonywania okrelonego zawodu. Zadaniem doradcy zawodowego jest ocena potencjau zawodo-wego osoby pod ktem wykonywania okrelonych czynnoci zawodowych na danym stanowisku. W takim przy-padku skuteczn metod diagnozy s prbki pracy. W oparciu o ocen praktycznych zada moliwa jest ocena umiejtnoci i zdolnoci zawodowych osoby z niepenosprawnoci.

Kolejnym istotnym aspektem diagnozy w poradnictwie zawodowym dla osb z niepenosprawnoci jest ocena umiejtnoci komunikacyjnych. W rodowisku pracy kada osoba musi wchodzi w interakcje z innymi pracowni-kami. Niektre zawody czy czynnoci zawodowe wymagaj rwnie interakcji z odbiorcami usug czy produktw. Poziom umiejtnoci komunikacyjnych i spoecznych jest bardo wanym wyznacznikiem skutecznoci czowieka w pracy. W procesie poradnictwa zawodowego rwnie istotne znaczenie ma wzmacnianie motywacji do aktywiza-cji zawodowej osoby z niepenosprawnoci, poznanie wartoci i potrzeb osoby oraz jej sytuacji yciowej, w odnie-sieniu do warunkw rodzinnych, socjalnych oraz egzystencjalnych. Powysza charakterystyka wskazuje na znaczny

24

zakres oddziaywa doradczych w procesie poradnictwa zawodowego. W przypadku osb z niepenosprawnoci, szczeglnie w odniesieniu do osb o gbokich deficytach, bardzo czsto o skutecznoci procesu rehabilitacji za-wodowej decyduje zakres wsppracy specjalistw: lekarza, psychologa, doradcy zawodowego, trenera pracy czy pracownika socjalnego. Sytuacja kadej osoby z niepenosprawnoci jest inna, zatem wymaga indywidualnego podejcia specjalistw, dostpnoci rnych form wsparcia i pomocy. W kadym przypadku jednak punktem wyj-cia do okrelenia potencjau zawodowego jest ksztatowanie u osoby z niepenosprawnoci wiadomoci wa-snych ogranicze i moliwoci. Realizujc proces rehabilitacji zawodowej naley pamita, e przede wszystkim praca zawodowa nie moe pogbia istniejcych dysfunkcji. W zwizku z powyszym istotnym elementem jest dostosowanie rodowiska pracy do potrzeb i moliwoci osoby z niepenosprawnoci. Przystosowanie i adaptacja stanowiska oraz miejsca pracy jest dla wielu osb z niepenosprawnoci warunkiem koniecznym aktywizacji za-wodowej. Adaptacja pozwala na dopasowanie miejsca pracy do specjalnych potrzeb osoby z niepenosprawnoci, w wyniku czego zostaj skompensowane ograniczenia funkcjonalne pracownika. Adaptacja miejsca pracy obejmuje: 1. fizyczn adaptacj miejsca pracy, ktra dotyczy dokonania zmian lub modyfikacji w wyposaeniu stanowiska

pracy na przykad poprzez zamontowanie dodatkowych elementw sygnalizacji wietlnej w miejsce dwikowej na stanowisku przeznaczonym dla pracownika guchego, zastosowanie specjalnego siedziska dla osoby z uszko-dzonym narzdem ruchu czy zamontowanie punktowego owietlenia na stanowisku przeznaczonym dla osoby sabowidzcej. Fizyczna adaptacja moe rwnie dotyczy likwidacji barier architektonicznych wystpujcych w miejscu pracy.

2. wyposaenie niepenosprawnego pracownika w odpowiedni, specjalistyczny sprzt, ktry dopasowany do po-trzeb osoby z niepenosprawnoci umoliwia wykonywanie zada zawodowych na odpowiednim poziomie. Przykadem wyposaenia pracownika z niepenosprawnoci w sprzt rehabilitacyjny jest wyposaenie osoby niewidomej posugujcej si komputerem w syntezator mowy czytajcy gosem tekst z monitora (Majewski T., 1999, 30).

Uksztatowanie odpowiedniej struktury przestrzennej stanowiska pracy oraz zapewnienie odpowiedniego sprztu rehabilitacyjnego umoliwia osobie z niepenosprawnoci efektywnie wykonywanie zada zawodowych, wspo-maga lub kompensuje uszkodzone funkcje, przenosi utracone funkcje poprzez zmian sposobu odczytywania bodcw.

PodsumowanieIndywidualizacja w poradnictwie zawodowym jest warunkiem koniecznym efektywnego procesu rehabilitacji za-wodowej. Indywidualne podejcie doradcy zawodowego do osoby z niepenosprawnoci daje moliwo wyzna-czenia realnych cieek ksztacenia zawodowego, przygotowania do pracy, okrelenia rodzaju i form zatrudnienia oraz ustalenia strategii wsparcia osoby o ograniczonej sprawnoci w rodowisku pracy, jeeli zachodzi taka potrze-ba. Indywidualizacja jest podstaw do podejmowania przez osob z niepenosprawnoci decyzji dotyczcych rozwoju zawodowego zgodnie ze wasnymi preferencjami oraz moliwociami psychofizycznymi. W procesie po-radnictwa zawodowego zostaje wyznaczony indywidualny plan dziaania, ktry ukierunkowuje dalsze etapy reha-bilitacji zawodowej. Celem poradnictwa zawodowego jest osignicie jak najlepszego dopasowania potencjau zawodowego osoby poszukujcej zatrudnienia do wymaga pracodawcy oraz dopasowanie stanowiska pracy do potrzeb osoby o ograniczonej sprawnoci. Indywidualny kontakt doradcy zawodowego z osob niepenosprawn daje moliwo lepszego zrozumienia siebie, poznania wasnych ogranicze i moliwoci w zakresie funkcjono-wania zawodowego. Indywidualizacja w procesie rehabilitacji zawodowej jest najwaniejszym czynnikiem trwaej integracji osoby z niepenosprawnoci na rynku pracy.

Dziaalno Centrw DZWONI jest przykadem stosowania indywidulanego podejcia w zakresie diagnozy i realiza-cji wsparcia dla osb z niepenosprawnoci intelektualn.

25

Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osb z Upoledzeniem Umysowym (PSOUU) to najstarsza i najwiksza organiza-cja pozarzdowa w kraju, dziaajca na rzecz wyrwnywania szans Polakw z niepenosprawnoci intelektualn, tworzca warunki przestrzegania wobec nich praw czowieka, prowadzca ich ku aktywnemu uczestnictwu w yciu spoecznym oraz wspierajca ich rodziny.

Stowarzyszenie dziaa od 1963 r. Zrzesza ok. 11 tys. czonkw, w tym: rodzicw, opiekunw i przyjaci osb z nie-penosprawnoci intelektualn, same osoby z tym rodzajem niepenosprawnoci oraz specjalistw pedagogw specjalnych, psychologw, terapeutw itp. Jednostkami organizacyjnymi PSOUU s Koa terenowe. Poprzez Koa stowarzyszenie prowadzi ponad 400 rnych, specjalistycznych placwek i form terapeutycznych, edukacyjnych i wspierajcych. Umoliwiaj one aktywne ycie 25 tysicom dzieci, modziey i dorosych osb z niepenospraw-noci intelektualn.

Praktyczna realizacja prawa do zatrudnienia i do pomocy ze strony pastwa w przypadku nie podjcia pracy przez osoby z niepenosprawnoci intelektualn bya, i wci pozostaje, jednym z gwnych obszarw dziaalnoci PSOUU. Bez Stowarzyszenia nie byoby w Polsce m.in. renty socjalnej, zasiku pielgnacyjnego, miejsc pracy w spdziel-niach inwalidw dla osb z niepenosprawnoci intelektualn oraz wyduonego urlopu wychowawczego i prawa do wczeniejszej emerytury dla ich rodzicw.

Dziki konsekwentnym, wytrwaym dziaaniom PSOUU udao si wprowadzi: zakady aktywnoci zawodowej w za-kres ustawy o rehabilitacji zawodowej i spoecznej oraz zatrudnianiu osb niepenosprawnych, a nowy rodzaj szk specjalnych przysposabiajcych do pracy dla modziey z niepenosprawnoci intelektualn do narodowego systemu owiaty. To PSOUU jako pierwsze zaczo mwi o tym, e osoby z niepenosprawnoci intelektualn mog pracowa take na tzw. otwartym rynku pracy, czyli w instytucjach publicznych, organizacjach pozarzdo-wych i przedsibiorstwach komercyjnych bez statusu zakadw pracy chronionej. To PSOUU sprowadzio do Polski i rozpoczo skuteczn realizacj metody zatrudnienia wspomaganego w odniesieniu do osb z niepenosprawno-ci intelektualn.

Na pocztku XXI w., na fali zmian dokonujcych si w narodowej gospodarce i systemie opieki spoecznej, sto-warzyszenie przeprowadzio oglnonarodow analiz potrzeb Polakw z niepenosprawnoci intelektualn i ich rodzin. Wniosek, jaki z niej wysnuto, by nastpujcy: polski rynek pracy nie oferuje osobom z niepenosprawnoci intelektualn adnego kompleksowego, wielospecjalistycznego wsparcia w dziaaniach aktywizujcych zawodowo, poszukiwaniach pracy i jej dugookresowemu utrzymaniu.

Majc na uwadze zdiagnozowane potrzeby, w latach 2004 i 2005, PSOUU przeprowadzio mae projekty pilotao-we finansowane ze rodkw Pastwowego Funduszu Rehabilitacji Osb Niepenosprawnych (PFRON) program

Monika ZakrzewskaKoordynator projektu Centrum DZWONI

Marzena Batowska-JuchaKoordynator merytoryczny Centrum DZWONI

Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osb z Upoledzeniem Umysowym prekursorem metody zatrudnienia wspomaganego w Polsce 3

26

PARTNER, ukierunkowane na zwikszenie aktywnoci zawodowej osb z niepenosprawnoci intelektualn. Stowa-rzyszenie realizowao rwnie projekty majce na celu podnoszenie kompetencji kadry zatrudnionej w strukturach PSOUU. W latach 2005-2007 zorganizowao cykl szkole przeprowadzonych przez midzynarodowego eksperta w dziedzinie zatrudnienia wspomaganego Christy Lyncha, w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Roz-wj Zasobw Ludzkich (SPO RZL) Dziaanie 1.4 Z WTZ na otwarty rynek pracy przy wykorzystaniu dowiadcze europejskich, finansowanego ze rodkw Europejskiego Funduszu Spoecznego. Wsparcie merytoryczne w tym projekcie uzyskao 207 instytucji (w tym 93 Koa terenowe PSOUU) oraz 578 osb pracownikw tych instytucji (gwnie: warsztatw terapii zajciowej i rodowiskowych domw samopomocy).

W 2006 r. Stowarzyszenie rozpoczo realizacj kolejnych dwch projektw pn. Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepenosprawnych Intelektualnie (Centrum DZWONI) w ramach SPO RZL Dziaanie 1.4, na lata 2004-2006. W efekcie realizacji tych projektw powstao dziesi Centrw DZWONI na terenie omiu wojewdztw Polski. W centrach zatrudniono wyspecjalizowan kadr pracownikw, tj. psychologw, doradcw zawodowych i trenerw pracy, ktrych zadaniem byo wsparcie osb z niepenosprawnoci intelektualn w wyborze drogi zawodowej, w planowaniu kariery, poszukiwaniu miejsca zatrudnienia, aplikowaniu o prac, a take w szkoleniu stanowiskowym oraz w utrzymaniu pracy wanie, na wymienianym wczeniej, otwartym rynku pracy.

Kolejne dziaania PSOUU z zakresu aktywizacji spoeczno zawodowej osb z niepenosprawnoci intelektualn realizowane byy w ramach nastpujcych projektw: 2008-2010 PFRON Trener pracy zatrudnienie wspomagane osb niepenosprawnych wsparciem objto 620 osb z niepenosprawnoci intelektualn;

2009-2010 Program Operacyjny Kapita Ludzki (POKL), Priorytet I, Dziaanie 1.3, Poddziaanie 1.3 Wsparcie osb z upoledzeniem umysowym w stopniu umiarkowanym i znacznym (w tym z zespoem Downa i/lub niepeno-sprawnociami sprzonymi oraz gbokim stopniem upoledzenia umysowego- pilotaowy projekt systemowy w partnerstwie z PFRON wsparcia udzielono 600 osobom z niepenosprawnoci intelektualn;

2010-2012 POKL, Priorytet VI, Dziaanie 6.1, Poddziaanie 6.1.1 Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepenosprawnych Intelektualnie Centrum DZWONI 200 osb objtych wsparciem;

2010-2012 POKL, Priorytet I, Dziaanie 1.3, Poddziaanie 1.3.6 Wsparcie osb z upoledzeniem umysowym w stopniu umiarkowanym i znacznym (w tym z zespoem Downa i/lub niepenosprawnociami sprzonymi oraz gbokim stopniem upoledzenia umysowego II projekt systemowy w partnerstwie z PFRON wsparciem objto 620 osb z niepenosprawnoci intelektualn.

Inicjatywa Centrum Doradztwa Zawodowego i Wspierania Osb Niepenosprawnych Intelektualnie wielokrotnie bya nagradzana i rekomendowana jako dobra praktyka do szerokiego stosowania. Najwikszym wyrnieniem jest opisanie projektu Centrum DZWONI w publikacji Zero Project Report 2013 bdcej studium porwnawczym form, metod, osignie we wprowadzaniu zaoe Konwencji ONZ o prawach osb niepenosprawnych w ponad 80 krajach wiata. Centrum DZWONI zostao uznane przez autorw raportu za jedn z najlepszych, wiatowych praktyk w realizacji art. 27 Konwencji dotyczcego zatrudnienia osb z niepenosprawnociami, a take jako jeden z najskuteczniejszych projektw wprowadzajcych osoby z niepenosprawnoci intelektualn na otwarty rynek pracy, promujcych ich zatrudnienie oraz strzegcych ich praw obywatelskich.

Centrum DZWONI nie jest struktur organizacyjn, ktrej zapewnia si stae finansowanie. rodki finansowe na dzia-alno kadorazowo pozyskiwane s od grantodawcw, zarwno krajowych, jak i europejskich. Od stycznia 2013 r. Stowarzyszenie prowadzi Centrum DZWONI w ramach zadania publicznego Kompleksowa aktywizacja spoeczna i zawodowa osb z niepenosprawnoci intelektualn - 12 konkurs o zlecenie realizacji zada w ramach art. 36 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i spoecznej oraz zatrudnianiu osb niepenosprawnych, finansowany przez Pastwowy Fundusz Rehabilitacji Osb Niepenosprawnych.

27

Centrum DZWONI wymiar praktyczny 4

Centrum DZWONI jest pierwsz oglnopolsk agencj porednictwa pracy na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, agencj doradztwa personalnego oraz agencj poradnictwa zawodowego dla osb z niepenosprawnoci inte-lektualn, wprowadzajc wiatowe standardy zatrudnienia wspomaganego Dziki wsppracy z zaprzyjanionymi organizacjami dziaajcymi na polu aktywizacji zawodowej osb z niepenosprawnoci intelektualn na terenie Europy Zachodniej (Stowarzyszeniem Rodzicw i Przyjaci Osb Niepenosprawnych KARE w Irlandii oraz Europej-sk Uni Zatrudnienia Wspomaganego European Union of Sapported Employment) PSOUU dostosowao model zatrudnienia wspomaganego do potrzeb Polakw z niepenosprawnoci intelektualn oraz przepisw prawnych obowizujcych na polskim rynku pracy.

Przez 9 lat swojej dziaalnoci ponad 2 500 osb z niepenosprawnoci intelektualn skorzystao ze wsparcia jakie oferuje Centrum DZWONI, a blisko 850 podjo zatrudnienie na otwartym rynku pracy.

Liczne pozytywne przykady zatrudnienia osb z niepenosprawnoci intelektualn pokazuj, e osoby te pod wpywem pracy i relacji w pracy zmieniaj si, dojrzewaj spoecznie, wchodz w nowe role, lepiej i bardziej wia-domie funkcjonuj jako prawdziwi pracownicy, s coraz bardziej samodzielni. Dowiadczenia Centrum pokazuj jak w praktyce skoncentrowanie si na indywidulanym potencjale osoby, przynosi wymierne korzyci w tworzeniu rwnych moliwoci w podejmowania indywidualnych wyborw w zakresie zatrudnienia.

W jaki sposb wspieramy osob, aby moga podj i utrzyma prac zgodnie ze swoimi indywidualnymi pre-ferencjami, w przyjaznym dla siebie rodowisku?

Wana jest metodaNasze wieloletnie dowiadczenia pokazuj, e najskuteczniejsz metod pracy z osobami niepenosprawnymi, w tym z niepenosprawnoci intelektualn, jest zatrudnienie wspomagane. Istnieje wiele definicji zatrudnienia wspomaganego, natomiast niezalenie od drobnych rnic definicyjnych, trzy elementy s w niej fundamentalne i niezmienne: praca za wynagrodzeniem, praca na otwartym rynku pracy, gdzie osoby niepenosprawne s zwyky-mi pracownikami, z takim samym uposaeniem i zatrudnionymi na takich samych.

Nasze wieloletnie dowiadczenia pokazuj, e najskuteczniejsz metod pracy z osobami niepenosprawnymi, w tym z niepenosprawnoci intelektualn, jest zatrudnienie wspomagane. Istnieje wiele definicji zatrudnienia wspomaganego, natomiast niezalenie od drobnych rnic definicyjnych, trzy elementy s w niej fundamentalne i niezmienne: praca za wynagrodzeniem, praca na otwartym rynku pracy, gdzie osoby z niepenosprawnoci s zwykymi pracownikami, z takim samym uposaeniem i zatrudnionymi na takich samych warunkach jak kady inny pracownik na takim samym stanowi-sku, cho dopasowanym do moliwoci konkretnej osoby, warunkach jak kady inny pracownik na takim samym stanowisku, cho dopasowanym do moliwoci konkretnej osoby,

cige wsparcie indywidualne, z uwzgldnieniem potrzeb osoby pracujcej, jak i jej pracodawcy.

Monika ZakrzewskaKoordynator projektu Centrum DZWONI

28

Wane s wartoci i zasadyJedn z kluczowych wartoci lecych u podstaw zatrudnienia wspomaganego jest zasada normalizacji. W nor-malizacji nie chodzi o sprawienie, by wszyscy byli normalni (czyli tacy sami). Ta idea uznaje fakt, e ludzie s r-ni i to, e bycie odmiennym nie moe by powodem wyczenia, dyskryminacji. Zatrudnienie wspomagane jest cakowicie spjne z koncepcjami przekazywania kompetencji (empowerment), wczenia spoecznego, godnoci i poszanowania czowieka. Oparte jest ono na podstawowym zaoeniu, e kada osoba z niepenosprawnoci, bez wzgldu na jej stopie, moe uzyska prac w zwyczajnym rodowisku pracy - pod warunkiem dostosowania dla niej stanowiska, rodzaju i warunkw pracy, a take zapewnienia odpowiedniego wsparcia. Innymi kluczowymi zaoeniami filozofii zatrudnienia wspomaganego s: zindywidualizowane podejcie do znajdowania zatrudnie-nia, szkolenie w konkretnych umiejtnociach zawodowych oraz spoecznych w miejscu pracy oraz zapewnienie cigoci wsparcia i usug.

Samostanowienie, dokonywanie wiadomych wyborw to wane zasady, ktre pomagaj osobom z niepeno-sprawnoci w peni zrozumie wasne moliwoci, by mogy wiadomie dokonywa wyborw zgodnych z wa-snymi preferencjami, z przewidywaniem konsekwencji wasnych decyzji. Zarwno w samoocenie jak i przeywaniu poraek i satysfakcji.

Dodatkowo, model zatrudnienia wspomaganego opiera si na zasadzie zero odrzucenia, co znaczy, e nikomu kto chce i ma motywacj nie mona odmwi udziau w usudze, a szczeglnie tym osobom, ktre bd wymagay wicej wsparcia, ni pozostae. Zero odrzucenia jest moralnym zobowizaniem dla osb wspierajcych.

Najwaniejsi s ludzieW celu zapewnienia odpowiedniego wsparcia osobie z niepenosprawnoci w Centrum DZWONI realizujemy pro-ces zatrudnienia wspomaganego zgodnie z picioma etapami:

1. Zaangaowanie (zawarcie kontraktu pomidzy osob z niepenosprawnoci intelektualn a Centrum DZWONI): Ju etap zaangaowania stwarza osobie z niepenosprawnoci intelektualn moliwo dokonywania wyboru czy chce korzysta z usugi zatrudnienia wspomaganego, czy te nie, w oparciu o jej wasn wiedz i motywacj. Wane jest, aby na tym etapie, zarwno osoba z niepenosprawnoci, jak i wczone w proces najblisze otoczenie (jeli w nim uczestniczy) mieli dostp do wszelkich informacji, niezbdnych do podjcia wiadomych decyzji.

2. Profil zawodowy:Profilowanie zawodowe, podobnie jak cay proces zatrudnienia, jest skoncentrowane na danej osobie, ktra ma kontrol nad caym procesem i moliwo dokonywania samodzielnego wyboru stanowiska pracy oraz strategii wsparcia w zatrudnieniu. W naszej praktyce, przy profilowaniu zawodowym pracuj zespoy interdyscyplinarne: psy-cholog, doradca zawodowy, trenerzy pracy. Koncentruj si one na indywidualnych zasobach, przede wszystkim na mocnych stronach osoby z niepenosprawnoci intelektualn. Jest to swoisty kapita tej osoby. Takie cechy jak wysoka motywacja, zaangaowanie, wytrwao w dziaaniu stanowi podstaw, na ktrej w dalszej fazie procesu aktywizacji buduje si zestaw podanych na danym stanowisku pracy kompetencji. W naszej pracy wane jest to, co osoba potrafi i czego jeszcze moe si nauczy. Oczywicie pracujc z osob z niepenosprawnoci intelektual-n nie sposb ignorowa jej deficytw, ale majc ich wiadomo mona tak dobra stanowisko pracy i czynnoci oraz sposb i zakres szkolenia, e istniejce deficyty nie bd przeszkod w zdobyciu i utrzymaniu zatrudnienia. Bazowanie wycznie na negatywnych cechach i odmiennociach mogoby prowadzi do podejmowania decyzji o zatrudnieniu w warunkach segregacji i izolacji jako tym preferowanym. Brak odpowiedzialnego planowania oraz penego zaangaowania klienta - osoby z niepenosprawnoci intelektualn w proces profilowania moe prowa-dzi do nieodpowiedniego dopasowania stanowiska pracy i wynikajcych z tego niesatysfakcjonujcych rezultatw.

29

3. Poszukiwanie pracy:W pracy Centrum DZWONI podkrelamy, e atutem prowadzonych dziaa jest niestosowanie jednego standar-dowego podejcia. Tutaj kluczow spraw jest odpowiednie dopasowanie stanowiska pracy do poziomu umiejt-noci i moliwoci kadej osoby, zgodnie z jej indywidualnymi preferencjami. Nastpnie, szkolenie na stanowisku pracy, ktre zapewni trwao tego dopasowania.

Celem naszych dziaa nie jest przyuczenie grupy osb charakteryzujcych si dan niepenosprawnoci do wy-konywania okrelonych czynnoci, w konkretnym sektorze, bo mogoby to by przejawem dyskryminacji w dost-pie do rnorodnej oferty jak stwarza rynek pracy. Dla nas wane jest, aby znale indywidualne stanowisko pracy, dopasowane do moliwoci i potencjau konkretnej osoby. Musimy rwnie pamita, aby proponowane stanowi-sko byo autentycznym stanowiskiem pracy, wynikajcym z faktycznych potrzeb pracodawcy (a nie miejscem do miego towarzyszenia), z jasno okrelonymi zadaniami. A wydajno i jako pracy powinna podlega takiemu przegldowi i ocenie, jakie maj miejsce w przypadku innych pracownikw na tym samym stanowisku pracy.

Na tym etapie nie moemy zapomina o pracodawcach, bo bez nich nie ma miejsc pracy. Musimy wic zbiera rwnoczenie informacje na temat ich potrzeb i preferencji, nawizywa kontakty i zachca pracodawcw do podjcia wsppracy.

4. Wsppraca z pracodawc:Dowiadczenia pokazuj, e pracodawcy chtniej podejmuj wspprac w zakresie zatrudniania, gdy po prostu wpasujemy si w ich potrzeby rekrutacyjne. Dlatego musimy gromadzi i posiada tak wiedz. Wsppracujc od wielu lat z pracodawcami widzimy, e wysoko ceni sobie profesjonalizm w oferowanej usudze. Wskazuj, e wane dla nich jest wsparcie trenera pracy na kadym etapie zatrudnienia, poczwszy od szkolenia na stanowisku pracy, jak rwnie informowanie o sytuacjach problematycznych czy kryzysowych.

Jednym z kluczowych elementw powodzenia w zatrudnieniu w przedsibiorstwie jest pene wczenie osoby z niepenosprawnoci intelektualn do zespou pracowniczego, bez zbdnego jej stygmatyzowania. Tylko ww-czas, gdy stanie si ona jego czci, akceptowanym, szanowanym za swoje zaangaowanie pracownikiem, mo-emy mwi o sukcesie caego procesu. I tak si dzieje. Jeszcze przed wprowadzeniem osoby do zakadu pracy, trener pracy przeprowadza rozmow z jej przyszymi wsppracownikami na temat specyfiki funkcjonowania osb z niepenosprawnoci intelektualn i konkretnie na temat danej osoby, by przygotowa zesp pracowniczy na spotkanie z nieznanym. To daje znakomite efekty. Przypadki dyskryminacji czy naruszania czyjej godnoci mona policzy na palcach jednej rki i zazwyczaj wynikaj one z charakteru danej osoby, a nie z niechci do osb z nie-penosprawnoci intelektualn. Regu jest, e sprawni pracownicy widzc zwaszcza zaangaowanie i wysok motywacj do odnalezienia si na stanowiskach pracy, zapominaj o trudnociach wynikajcych z ich niepeno-sprawnoci, czy wizualnej odmiennoci, np. w przypadku osb z zespoem Downa czy poraeniem mzgowym, traktujc ich tak, jak kad inn osob, z ktr przyszo im wsppracowa w zespole.

5. Wsparcie w miejscu pracy i poza nim:Skuteczne, zindywidualizowane wsparcie jest filarem zatrudnienia wspomaganego. Wsparcie to powinno mie charakter cigy, czyli by dostpne zawsze wtedy, gdy potrzebuje go pracownik i pracodawca. A skuteczne wspar-cie, nie ogranicza si tylko do wizyt w miejscu pracy. Obejmuje ono biece informowanie, wsparcie emocjonalne i zbieranie informacji zwrotnych. Zarwno rodzaj jak i zakres wsparcia koniecznego w danym miejscu pracy i w danej sytuacji zaley od potrzeb indywidulanych osoby pracujcej oraz specyfiki konkretnej firmy.

Dziki takiemu postpowaniu firma ma wymierne korzyci, poniewa ma szans zadbania o rnorodno w miejscu pracy i skuteczne wczenie w dane rodowisko osb z rnym poziomem sprawnoci i odmiennymi potrzebami.

30

Naley jednak przy tym pamita, aby zachca take wsppracown