Click here to load reader

Identifikimi dhe matja e riskut 1, Nuhi Sela

  • View
    8.423

  • Download
    6

Embed Size (px)

Text of Identifikimi dhe matja e riskut 1, Nuhi Sela

  • 1. Mr.sc. Nuhi Sela, phd. [email protected] IDENTIFIKIMI DHE MATJA E RISKUTRisku prkufizohet si shansi pr t humbur. Risku sht mundsia q rrjedha aktuale e paras(kthimi) do t ndryshoj nga rrjedha e planifikuar. Aktivitetet m riskante jan ato me shanse mt mdha pr t humbur. Pra, risku lidhet me pasigurin e kthimit t mjeteve t kursyera apo ttjera t investuara. Thuhet se nj investim do t jet pa risk , n qoft se kthimi i parave ngainvestimi fillestar sht i njohur me siguri t plot.Teknikat menaxhimit t riskut fillimisht jan zhvilluar nga dhe pr bankat dhe m von janprshtatur nga firmat, kompanit e sigurimit, fondet dhe korporatat industriale. Piksynimithemelor i menaxhimit t riskut n firma sht t identifikojn faktort e riskut t tregut dheefektet e tyre n qndrueshmrin e t ardhurave si dhe t matin efektet e ktyre faktorve. Prnga esenca e tij, risku i firmave ndryshon mjaft shum nga risku i institucioneve financiare.Firmat kan nevoj t kujdesen n mnyr t prhershme pr riskun dhe t gjejn mnyrat eminimizimit t ndikimit t tij n biznes. Efektet e riskut sht me rndsi t merren parasysh edhegjat planifikimit dhe buxhetimit, n mnyr q t vlersohet realisht fitimi apo humbja e firms.Bizneset angazhohen pandrprer pr zvoglimin ose kontrollimin e riskut t tyre. Pr shembull,ato praktikojn t lidhin kontrata afatgjata me furnizuesit ose me klientt, me qllim q tzvoglojn krkesn dhe oferten e paparashikueshme. Teoria e menaxhmentit dhe hulumtimet endryshme kan ofruar modele t cilat optimalizojn nivelin e stoqeve dhe ofrojn modele tndryshme pr mbrojtje nga risku i jashtm.Mirpo, edhe pse firmat angazhohen pandrprer pr t menaxhuar riskun, ato shpesh nukposedojn sistem formal pr monitorimin e riskut t prgjithshm t tyre dhe pr vlersimin endikimit t masave t ndryshme pr t zvogluar riskun.Firmat shpesh i ekspozohen riskut t norms s interesit, kur ato duhet t huazojn para ngabankat e tyre ose tu ofrojn kredi konsumatorve t tyre. Firmat, po ashtu, i ekspozohen riskut tkursit t kmbimit t valuts s jashtme pr eksportet e produkteve dhe shrbimeve ose kur atovaren nga furnizimet e jashtme. Shum firma psojn humbje pr shkak se klientt e tyre nuk uapaguajn borxhet, prandaj kjo ua shton riskun n prballimin e detyrimeve kreditore. Me gjith

2. kto probleme, ka dallime esenciale ndrmjet organizatave financiare dhe atyre jofinanciare sa iprket ballafaqimit me riskun. Risku i bizneseve nuk sht i shprehur me intensitetin e njjtsikurse risku i bankave dhe institucioneve t tjera financiare. Arsyeja qndron n faktin se riskum i madh te firmat i takon riskut t biznesit, ndrkaq risku i tregut dhe risku i kredive vijn nrend t dyt. Organizatat jofinanciare, po ashtu, nuk jan t ngarkuara shum me levn e borxhitn krahasim me organizatat financiare. Norma totale e borxhit n Shtetet e Bashkuara tAmeriks pr organizatat jofinanciare sht rreth 30 % , ndrsa n Japoni sht rreth 50%. Nbanka kjo norm sht 82 % deri n 92 %. N prgithsi leva e borxhit pr organizatatjofinanciare sht e lidhur me kreditort, t cilt zakonisht jan banka dhe institucione financiare,ndrsa m pak ka t bj me qytetart dhe kursimtart e vegjl. BURIMET E RISKUTRisku sht nj koncept i rndsishm n analizat financiare, veanrisht sa i prket efekteve ttij n stabilitetin e cmimeve dhe n normn e kthimit. Risku i investimeve sht i kushtzuar mebesueshmrin (probabilitetin) e kthimit n t ardhshmen. Risku konsiderohet n dy aspekte: (1)si risk i nj mjeti, i llogaritur mbi bazn individuale, ose (2) si risk I portfolios, ku rrjedha eparas prfaqson kombinim t nj numri m t madh t mjeteve. Nj aksiom thot: ,,Ne nuk dot marrim prsipr riskun shtes , n qoft se nuk presim kompensim nga kthimi shtes . Pr telaboruar kt aksiom nisemi nga supozimi se n nj moment vendosim t kursejm parat met cilat disponojm. Shtrohet pyetja: pse e bjm kt? Prgjigja do t ishte: pr ta zgjeruarkonsumin n t ardhmen. Jan gjith q mendojn t investojn dhe ta shtyjn konsumin n tardhmen. Jan shum q preferojn t konsumojn m shum tani, duke nnvlersuar konsuminn t ardhmen. Nga kjo shihet se n treg ka subjekte t cilat praktikojn q parat e tyre tiprdorin n forma t ndryshme; t investojn apo t kursejn.Zgjidhjet e investitorve ndrmjet m shum alternativave ballafaqohen me norma t ndryshmet riskut dhe t kthimit. Jo rrall investitort vendosin pr t investuar parat e tyre n projekteme risk, sepse atyre ato investime u premtojn ose u ofrojn kthim m t lart t pritshm. Sa me gjat t jet koh e kthimit t pritshm aq m i lart do t jet risku nga investimi. Ky relacionmidis riskut dhe kthimit t pritshm shihet n figurn vijuese: 3. kthimi i pritur nga marrjae riskut shtes Pritje e kthimitnga shtyrja ekonsumitFigura 1. Relacioni midis riskut dhe kthimitSic vrehet nga kjo figur, e ardhmja sht e pasigurt pr cdo subjekt, prandaj menaxhmentifinanciar duhet t llogaris n rreziqe t caktuara. Sa m e gjer t jet koha gjat s cils presimkthimin e paras, aq m i lart do t jet edhe kthimi i pritur nga marrja e riskut shtes. Kur flitetpr kthimin e paras, ather kryesisht mendohet pr kthimin e tyre nga investimi, pa marrparasysh a kemi t bjm n investime n mjete fizike apo n letra me vler. Kur sht fjala prinvestim n aksione duhet t kemi parasysh se kur individt i blejn ato, ather ata heqin dornga konsumi rrjedhs me shpres se do t arrijn konsum m t lart n t ardhshmen , dukegrumbulluar dividentt dhe duke ngritur cmimet e aksioneve apo duke i shitur ato pas nj kohe tcaktuar me cmim m t lart. Mundsit e kthimit nga investimet vlersohen sipas disa kritereve,ndr t cilat m s shpeshti prdoren afati i shlyerjes, vlera aktuale neto dhe norma e brendshmee kthimit.Investitorve, po ashtu, iu intereson ta bjn nj renditje t shfrytezimit t parave t tyre. Por,pr ta br kt, atyre iu nevojiten informata pr t ardhmen. Duke u nisur nga fakti se kthiminga investimet dhe renditja kohore e kthimeve jan t pasigurta pr investitort, ather ata 4. mungesn e siguris e kompensojn me krkesn q kthimi i pritshm t jet mjaft i lart, nmnyr q ky kthim ta kompensoj pasigurin.Risqet financiare t kompanive mund t burojn nga shum arsye, sic jan ekspozimet ndajkushteve t tregut, pamundsia e prballimit t detyrimeve n afat, pamundsia e kthimit tkredive apo nga shkaqet politike. Risku i tregut sht risk i ekspozimit ndaj trendeve jo tfavorshm t cmimeve t produkteve, normave t interesit, normave t kmbimit, cmimeve tlnds s par dhe cmimeve t stoqeve. Risku i likuiditetit , sht pamundsia q n nj momentt caktuar t bhet pagimi i borxhit pr shkak se kompania pr nj koh t gjat nuk ka asete, tcilat mundet shpejt ti shndrroj n para t gatshme, pr shkak se krizat financiare(psh dshtimi tregut) e bn shum t ndrlikueshme shitjen e aseteve duke pritur rnie shum t madhe tvlers, ose sht vshtir t gjenden investiror t vullnetshm pr t ofruar financim t ri. Riskui kredis sht risku i humbjes s t ardhurave pr shkak t borxhit i cili nuk sht paguar nkoh. Ai varet nga tre parametra : shuma e borxhit, mundsia e mospagimit dhe pjesa e borxhit ecila do t mblidhet n rast t mospagimit n koh. Risku politik rezulton nga ngjarjet, vendimetdhe akcionet e natyrs politike ose administrative, n nivel kombtar apo ndrkombtar, t cilatqojn n humbjet e kompanive importuese apo eksportuese, t kompanive t cilat punojn apoinvestojn jasht vendit t tyre.MATJA E RISKUTMatja e riskut bhet n baz t distribuimit t probabilitetit, kthimit t pritur, deviacionet standartdhe koeficientit t variacionit, t cilat do ti shtjellojm n vazhdim.DISTRIBUIMI I PROBABILITETITProbabiliteti definohet si ngjarje e cila mund t ndodh me nj besueshmri, apo me njprqindje t caktuar. Distribuimi i probabilitetit tregon shansin e ndodhjes s cdo rasti aporezultati t vecant. Probabiliteti mund t prcaktohet n dy forma: (a) objektivisht dhe (b)subjektivisht. Vlersimi objektiv bazohet n ndodhit e mparshme, prkatsisht n rezultatin e 5. ngjajshme, t cilat kan ndodhur m par. Ndrsa, prcaktimi subjektiv sht thjesht nj opinioni nj individi lidhur me mundsin se mund t ndodh nj rezultat. Te projektet t cilatprsriten, prcaktimi objektiv mund t jet m i suksesshm, sepse ekzistojn prvoja t cilatndihmojn n ndrtimin e besueshmris s ngjarjes. Ka raste kur kthimet e pritura nga letrat mevler, te firmat e reja dhe t vogla, sht vshtir t prcaktohen n baz t vlersimit objektiv,prandaj vlersimi subjektiv i rezultateve t pritshme. Distribumi i probabilitetit sht model i cililidh probabilitetin me rezultatin. KTHIMI I PRITURSupozojm se nj investitor dshiron ta bj nj investim n vler prej 100.000 n aksione nteknologjin informative ( TI) ose n nj biznesi t shrbimeve publike (NSHP). Nga investimetn aksione, n cilndo qoft nga kto dy firma, investitori pret t marr pagesn e dividentit plusrritjen e cmimit t aksionit. Aksionari kto aksione do ti mbaj nj vit dhe pas nj viti ato do tIshes. Pritjet e aksionarit, sipas vlersimeve t tij, pr vitin e ardhshm, jan si vijon: shansi sedo t ndodh nj ekspansion ekonomik sht 20 pr qind, shansi se zhvillimi ekonomik do t jetnormal sht 60 pr qind dhe shansi se do t ket recesion ekonomik sht 20 pr qind. Duke ubazuar n kto vlersime pr ambientin ekonomik n vitin q vjen, ivestitori vlersondistribuimin e probabilitetit pr kthimet nga investimi n TI dhe NSHP, sic shihet n pasqyrnvijuese. Norma e kthimit t pritshm llogarit kthimin pr nj njsi t investuar. Ajo sht ebarabart:Norma e kthimit =Nga kto t dhna mund t llogaritet vlera e pritur e kthimit ( ose kthimi i pritur) nga investimin aksione n SHP dhe TI. N form algjebrike, norma e kthimit t pritur llogaritet si vijon:PASQYRA 35: PROBABILITETI DHE KTHIMI I PRITUR 6. Gjendja nProbabiliteti Norma e pritur e kthimit nKthimi i priturekonomi kushtet e cdo gjendjeje nekonomi TINSHP* TI**NSHP***I Pi Pi PiRecesion0.210%-4% 2.0% -0.8%Normal0.618%18%10.8% 10.8%Ekspansion0.226%40%5.2% 8.0%1.0018% 18.0%DEVIJIMI STANDARD SI MATS I RISKUTInvestitort prher i prcjell pasiguria, jo vetm e kthimit t investimeve, por edhe pasiguria qfitimi i realizuar t mos jet i barabart me fitimin e pritur. Si matet kjo diferenc? T fillojmnga nj interval i devijimit t cmimit nga cmimi mesatar ose dev