Holograficzny model reminiscencji w poezji Czesława Miłosza

  • Published on
    11-Jan-2017

  • View
    213

  • Download
    1

Embed Size (px)

Transcript

  • Holograficzny model reminiscencji w poezji C. Miosza 71

    HBAgnieszka RydzB

    Holograficzny model reminiscencji

    w poezji Czesawa Miosza ABSTRACT. Rydz Agnieszka, Holograficzny model reminiscencji w poezji Czesawa Miosza

    [A holographic model of reminiscence in the poetry of Czesaw Miosz]. Przestrzenie Teorii 15.

    Pozna 2011, Adam Mickiewicz University Press, pp. 71-94. ISBN 978-83-232-2293-4. ISSN

    1644-6763.

    For a model of nostalgic memory in the poetry of Czesaw Miosz, based on the psychological

    phenomenon of reminiscence, an allegoric counterpart can be identified in the hologram meta-

    phor (Douwe Draaisma). The question: Who am I reappears in Mioszs late lyrical poetry

    when he ponders over both his biography and the biographies of others. The response is pro-

    vided, for instance, in the concept of human dialectic biography (of subject and object), formu-

    lated by Paul Ricoeur in his philosophical analyses. Human memory remains equally dialectic,

    placed in the antinomy between memory and oblivion. Still, retrieving a detail which has been

    remembered evokes all experience along with its rich context. That is the holographic effect,

    described in literature as the ghost image. Also in poetry, the effacing of memory trace does not

    make a barrier for the restitution of recollection. The Sun of Memory beams through the lyric of

    the author of the collection of poems This.

    1. Nostalgia i reminiscencja Wyjdmy od osobistej refleksji Czesawa Miosza: Kim jestem, kim

    byem, / Nie tak ju wane (W4, 159)1. Jednak wbrew powyszej konsta-tacji opracowywanie materiau osobistej przeszoci byo cigle ywym impulsem w dziaalnoci pisarskiej autora wiata dziennego. Taki stan rzeczy zostaje potwierdzony w jego ostatnich zbiorach poetyckich (od Kronik, 1987, po Wiersze ostatnie, 2006) praktyk obudowywania liryki licznymi autokomentarzami. Bo te rozwaania, fragmenty notatek, roz-________________________

    1 Skrty odsyaj do tytuw Czesawa Miosza z nastpujcych edycji: Wiersze tom 4, przypisy A. Fiut, nota wydawcy J. Ilg, K. Kasperek, Wydawnictwo Znak, Krakw 2004; Wiersze tom 5, przypisy A. Fiut, nota wydawcy J. Ilg, K. Kasperek, A. Kosiska, ktre oznaczone zostaj w tej pracy symbolami lokujcymi teksty w poszczeglnych tomach odpowiednio: W4 albo W5. Inne skrty uywane: DI Dolina Issy, Wydawnictwo Lite-rackie, Krakw 2000; PP Piesek przydrony, Wydawnictwo Znak, Krakw 1997; RE Rodzinna Europa, Wydawnictwo Literackie, Krakw 1994; ZU Ziemia Ulro, Instytut Literacki, Pary 1977; W ycie na wyspach, Wydawnictwo Znak, Krakw 1997 oraz P R. Gorczyska (E. Czarnecka), Podrny wiata. Rozmowy z Czesawem Mioszem. Komentarze, Wydawnictwo Literackie, Krakw1992. Numer strony, z jakiej pochodzi cytat, podany zostaje w nawiasie po przytoczeniu.

  • Agnieszka Rydz 72

    liczne, by tak rzec, Mioszowskie wypisy z ksig uytecznych dopeniaj jego liryk o wspomnienia na temat przodkw, przyjaci, ujawniaj te fascynacje lekturowe, ale i zdumienie nad biegiem wasnego ycia, czy szerzej filozoficznym bytem. Zrozumiae w kontekcie tosamociowym pytanie: kim jestem kanoniczna wtpliwo kadej formujcej si wiadomoci powracaa teraz przy okazji obrachunkw z samym sob, przeprowadzanych w dojrzaej fazie ycia. Psychologia nazywa to zja- wisko efektem reminiscencji. Mianem tym okrela si swoiste uprzy- wilejowanie informacji pochodzcych z przedziau czasowego midzy adolescencj a pnymi latami ycia2. W literaturze przedmiotu wrd fenomenw mnemicznych wyodrbniony zosta te efekt reminiscencji (reminiscence bump), ktry:

    sprawia, e osignwszy pewien wiek3, czowiek pamita wydarzenia, ktre uczyniy go tym, kim jest obecnie. Podobiestwo midzy obecnym ja a przey-ciami, ktre to ja uformoway, w oczywisty sposb prowadzi skojarzenia star-szej osoby do czasw jej modoci. Zgodnie z t teori, ludzie w podeszym wieku, wracajcy mylami do przeszoci, pamitaj epizody, ktre stay si czci ich historii yciowej. I na odwrt, sposb, w jaki opowiadaj t histori, okrela i demonstruje ich wasn tosamo4.

    Cho wzniose tsknoty diagnozowane i eksplorowane w prozie przyzwyczaiy nas do analizowania ywotw bohaterw literackich u progu ich wejcia w wiek redni (Huelle, Kornhauser, Myliwski), jed-nak penia talentw w tej materii ujawnia si dopiero w pnych latach ycia, kiedy do gosu dochodzi specyficzna waciwo ludzkiej pamici okrelana przez psychologw mianem inteligencji narracyjnej: Jest to co w rodzaju walki ze mierci i niepamici, to suba pamici tego, co byo5. Warto przypomnie, e impuls do rozwoju bada psychologicznych w obrbie specjalistycznych dziedzin dwudziestowiecznych nauk o czo-wieku popyn z Bergsonowskiego rozrnienia pamici na dwa typy: wspomnienie i pami nawykow. Wyodrbnienie wspomnienia w auto-________________________

    2 Zob. T. Maruszewski, Pami autobiograficzna, Gdaskie Wydawnictwo Psycholo-giczne, Gdask 2005, [tu:] Pami autobiograficzna w wieku podeszym, s. 148-169.

    3 Wiek osb ulegajcych efektowi reminiscencji wedle ustale psychologw przypada na okolice szedziesitego roku ycia. Zob. D. Draaisma, Dlaczego ycie pynie szybciej, gdy si starzejemy. O pamici autobiograficznej, prze. E. Jusewicz-Kalter, [tu:] Remini-scencje, s. 214-249. Autor podaje jako exemplum problemu autobiografi emerytowanego nauczyciela holenderskiego yjcego w XIX stuleciu (tytu: Rozwaania na temat powane-go wieku lat szedziesiciu w roku 1831; albo szkicowy zapis najosobliwszych zjawisk w najwyszym stopniu charakterystycznych dla tego wieku).

    4 Tame, s. 243. 5 Psychologowie okrelaj pocztek tego procesu na szedziesity rok ycia czowie-

    ka. Zob. wicej na temat: T. Maruszewski, Pami autobiograficzna, dz. cyt., s. 156.

  • Holograficzny model reminiscencji w poezji C. Miosza 73

    nomiczn domen nioso nastpujce konsekwencje: uprzywilejowao pojcie ladu mnezyjnego6, kluczowe dla eksplikacji problemu przed-stawie, wic go z procesem anamnezy i rwnoczenie dowartociowao poznawcze wadze podmiotu, poniewa: lady zakadaj wiadomo, ktra te lady interpretuje7.

    Paul Ricoeur, piszc o Sobie samym jako innym, wykada w skrupu-latnej analizie wag temporalnoci dla rozumienia siebie przez czowieka, pomijajc wymiar przestrzenny egzystencji, uznajc, e to czynnik mniej przydatny dla okrelenia sensu ludzkiego istnienia. Zawar tam rwnie spostrzeenie, ktre wydaje si szczeglnie dogodne w sytuacji sdziwego Miosza, e czowiek poszukuje swej tosamoci wanie na szczeblu ca-ego ycia8, wic spogldajc na siebie przede wszystkim z uwzgldnie-niem perspektywy czasowej, z wysokiego dystansu minionych lat, by odszuka, jak to wyrazi: nieprzerwan cigo w zmianie i w kocu trwao w czasie, czyli to, co okrela bycie tym samym9.

    Take Czesaw Miosz, w swojej pnej poezji, zagadnienia pamici oraz wiadomoci podejmuje gwnie z powodw tosamociowych, bo namys na temat kim jestem, w prostej linii wynika z intymnej opowie-ci, snutej o tym kim, kim byo si w przeszoci, a ktra choby z uwagi na specyficzn dialektyk pamici wcale nie musi wyoni si z czeluci minionego czasu czytelna i kompletna. Wiele te czynnikw przemawia za tym, aby autora Dalszych okolic jako podmiot caociowej narracji autobiograficznej uzna za reprezentanta nowoczenie pojtej nostalgii10.

    Tote tempus, a nie locus w liryce Starego Poety okae si literack domen wzniosej nostalgii. Zjawisko to koresponduje z kryzysem ducho-

    ________________________

    6 Paul Ricoeur uywa pojcia w trzech znaczeniach: w postaci pierwotnego ladu ko-rowego (neurologia), w formie wzruszenia, uczucia utrwalonego w duszy oraz jako lad zapisany w podou materialnym (pismo). Zob. P. Ricoeur, Pami, historia, zapomnie-nie, prze. J. Margaski, Universitas, Krakw 2006, s. 27.

    7 D. Draaisma, Machina metafor. Historia pamici, prze. R. Pucek, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2009, s. 192.

    8 P. Ricoeur, O sobie samym jako innym, prze. B. Chestowski, naukowo opracowaa i wstpem poprzedzia M. Kowalska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 191.

    9 Tame, s. 202. 10 Analiz nowoczesnej nostalgii przynosz ksiki: Przemysawa Czapliskiego, Wznio-

    se tsknoty. Nostalgie w prozie lat dziewidziesitych, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2001 i Marka Zaleskiego, Formy pamici. O przedstawianiu przeszoci w polskiej literatu-rze wspczesnej, Instytut Bada Literackich PAN, Wydawnictwo, Warszawa 1996. Nato-miast problem epifanicznego wiata w nostalgicznym ogldzie Litwy reaktywowanej przez Miosza we wspomnieniu omawiam w: Miosz i wietlicki. Nostalgia versus melancholia. O pamici autobiograficznej, [w:] Nowe dwudziestolecie (19892009). Rozpoznania. Hierar-chie. Perspektywy, red. H. Gosk, Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa 2010.

  • Agnieszka Rydz 74

    wym przenikajcym cae XX stulecie, a wychwyconym w przenikliwych diagnozach antropologicznych przez Simone Weil, Thomasa S. Eliota, Theodora W. Adorna i Czesawa Miosza, ktry przyswoi polszczynie dziea pierwszych dwojga, przynosi prb odpowiedzi na przemiany kul-turowe dokonane w minionym wieku i w refleksji autora Kronik wi-e si tyle z porzdkiem chronologicznym, ile przebiega w planie konsek- wentnie przez niego konstruowanej autobiografii.

    Dla modelu pamici nostalgicznej w poezji Czesawa Miosza, opartej na zjawisku reminiscencji, ze wzgldu na wielostronne denia autora do oddania peni dowiadczenia dostpnego istocie ludzkiej, mona znale egzystencjalny odpowiednik w metaforze hologramu (gr. holos, cay)11. Specyfika tego zapisu optycznego zasadza si na tworzeniu iluzji trjwy-miarowoci niemoliwej do uzyskania w paskiej przestrzeni. Obecna w liryce Miosza tendencja do poszerzania wymiaru doczesnego istnienia w zapisach epifanii poprzez czenie wszystkich trzech aspektw tempo-ralnoci (teraniejszo, przeszo i przyszo jako repetycja zdarzenia w pamici) pozostaje literackim ekwiwalentem konstytutywnych cech zjawiska holografii. Nieomal powtrzona z antycznego dramatu zasada jed