of 48 /48
HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM PROJEKAT : “Održivo upravljanje otpadom u prekograničnom području BiH – CG“ EU IPA CBC BIH-CG www.klasterotpadbihcg.net

HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

Embed Size (px)

DESCRIPTION

otpad

Text of HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

    PROJEKAT : Odrivo upravljanje otpadom u prekograninom podruju BiH CG

    EU IPA CBC BIH-CG

    www.klasterotpadbihcg.net

  • 3

    1. ivotna sredina

    ivotna sredina je prostor, u kojem ivi i radi ovjek i koji je ureuje u odnosu na svoje potrebe. Sve vee promjene u ivotnoj sredini izazvane su ljudskim aktivnostima. Vrlo esto se to negativno odraava na zdravlje ovjeka ali i na biljke i ivotinje. Zatita ivotne sredine sve vie zaokuplja nau i svjetsku jav-nost. Odrivost ivotne sredine podrazumijeva ouvanje prirodnih vrijednosti. Potrebno je voditi rauna o stepenu potronje obnovljivih resursa, vodenih, energetskih, da potronja ne prevazilazi okvire u kojima prirodni sistemi mogu da ih nadomjeste.

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

    1

  • 4

    2. Upravljanje otpadom

    ovjek je jedino bie na Zemlji koje kroz zadovoljavanje svojih potreba stvara otpad i time ugroava ivotnu sredinu. U poslednjih nekoliko decenija u svijetu je znaajno porasla koliina stvorenog otpada to najbolje pokazuje povezanost izmeu ljudskih aktivnosti i kvaliteta ivotne sredine.

    Porast proizvodnje i potronje materijalnih dobara sa poveanjem ivotnog standarda neminovno dovodi do veeg stvaranja otpadnih materija koje ukoli-ko se ne tretiraju na adekvatan nain mogu da kontaminiraju sve medije ivot-ne sredine i da utiu na zdravlje ljudi.

    Po definiciji Evropske Unije (Council Directive 75/442/EEC Waste Framework Directive; Waste List: Commission Decision 2000/532/EC amended through decision 2001/118 EC):

    Otpad je svaka supstanca ili predmet, kategorisan u Annex-u I direktive, kojeg korisnik odbaci, namjerava da odbaci ili je od njega zahtjevano da odbaci..

    Upravljanje otpadom predstavlja sprovoenje propisanih mjera za postupa-nje sa otpadom u okviru sakupljanja, transporta, skladitenja, tretmana i odla-ganja otpada, ukljuujui i nadzor nad tim aktivnostima i brigu o postrojenjima za upravljanje otpadom.

    2

  • 5

    3. Podjela i vrste otpada

    Otpadne materije tokom svog ivotnog ciklusa prolaze kroz nekoliko faza kao to su:

    stvaranje sakupljanje transport obrada i konano odstranjivanje.

    Nain na koji se u svim ovim fazama postupa sa njima moe znaajno da utie na kvalitet ivotne sredine.

    Vrste otpadnih materija

    Tokom svih ljudskih aktivnosti moe doi do stvaranja otpada. Otpadne materije se mogu podijeliti prema: konzistenciji sastavu i mjestu nastajanja

    Po konzistenciji otpadne materije mogu da se dijele na: vrste (smee) tene (otpadne vode, splavine)

    vrste otpadne materije

    Po definiciji vrsti otpad ine materijali i nusproizvodi koji se odbacuju u ivotnu sredinu kao krajnje odlagalite jer nemaju nove vrijednosti kao i pred-meti iskljueni iz upotrebe koji mogu biti izvor sekundarnih sirovina i energije. Poveanje ivotnog standarda dovelo je do drastinog porasta koliine sme-a koja se svakodnevno stvara. Po nekim podacima prosjeno se godinje po stanovniku stvori oko 150 do 600 kg vrstog komunalnog otpada. Posle saku-

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

    3

  • 6

    pljanja najvei dio otpada u naoj zemlji se deponuje jer je to najjeftiniji nain uklanjanja.

    Tene otpadne materije

    Ne postoji opteprihvaena definicija za otpadne vode. Jedna od moguih je i sledea: Voda oneiena na bilo koji nain tokom upotrebe predstavlja otpadnu vodu.

    U optem sluaju otpadna voda je oneiena rastvorenim i nerastvorenim organskim i neorganskim materijama. Kvalitet otpadne vode koja se moze ispu-tati u recipijent regulie svaka zajednica odgovarajuim standardima. Poto su koliine svjee vode koje stoje na raspolaganju ograniene, a potrebe za njom se poveavaju, voda poinje u sve veoj mjeri da se ponovo koristi, svjesno ili nesvjesno .Na taj nain kvalitet svjee vode je sve vie povezan sa kvalitetom otpadne vode. Da bi se zatitio recipijent, otpadna voda se mora preiavati.

    Kako sastav, pogotovo industrijskih otpadnih voda, veoma varira u zavisno-sti od porijekla, to ne postoji ni jedan pokazatelj koji je zajednicki za sve otpad-ne vode. Standardi se formuliu na osnovu itavog niza parametara, kao to su: boja, mutnoa, pjena, ulja i masti, BPK5 i HPK, pH, suva materija, suspendovane estice, teki metali, nutrijenti (azot i fosfor), toksine supstance itd.

    Za dobro projektovanje ureaja i njegov kasniji pouzdan rad, potrebno je znati sastav otpadne vode i varijacije u sastavu, tako da je neophodno prikupiti to vie podataka, da bi kasniji rad ureaja i sastav izlazne vode zadovoljio sve zahtjeve.

    Prema svom sastavu otpad se dijeli na: organski neorganski mjeoviti

    Organske otpadne materije imaju veliki ekoloki i epidemioloki znaaj jer u sebi mogu da sadre patogene mikroorganizme. Njih ine:

    ljudske i ivotinjske fekalije i urin leevi ostaci namirnica i hrane otpaci iz prerade hartije, drveta, uglja, celuloze itd.

  • 7

    Neorganske otpadne materije sainjavaju: mineralna praina iz naselja graevinski materijal plastine mase staklo metali razne hemijske materije itd.

    Prema nainu nastanka otpad se dijeli na:

    komunalni otpad industrijski otpad otpad od saobraaja medicinski otpad (iz zdrastvenih ustanova) kanalizacioni otpad ljaka i pepeo iz spalionica otpada ostali otpad

    Komunalni otpad

    Otpad iz domainstava, zanatskih radnji, administrativnih ustanova i trgo-vina, krupni otpad, ulini otpad, graevinski otpad, batenski i zeleni otpad iz parkova i groblja

    (Ambalaa, papir, plastika, biorazgradivi otpad, staklo, elektronski i elektrini otpad, baterije,tekstil,namjetaj....)

    Industrijski otpad

    Otpad iz tehnolokih procesa same industrije,otpad slian komunalnom ot-padu. Sastav i koliina otpada koji potie iz industrije zavisi od vrste industrije i tehnolokog procesa proizvodnje. Sa aspekta zatite ivotne sredine i zdravlja ljudi najveu opasnost predstavlja industrijski otpad koji u sebi sadri velike koliine toksinih materija .

    Otpad od saobraaja

    Iskoritena motorna ulja,akumulatori, stari automobili, automobilske gume...

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 8

    Medicinski otpad

    Infektivni otpad, patoloki otpad, otrice, genotoksini otpad, farmaceutski, itd. Otpad slian komunalnom otpadu. Kao i za druge vrste otpada i za MO se malo zna, bilo da se radi o vrsti ili koliini (uglavnom prema broju kontejnera).

    U veini zdrvastvenih ustanova se ne vri razdvajanje infektivnog od drugog MO, ve se zajedno baca.

    Ovaj otpad bi trebao da se pakuje u plastine vree, zatvara lepljivom tra-kom i odlae u namjenski hladnjak. Odatle ga peruzima nadleno javno komu-nalno preduzee koje vri spaljivanje ili sahranjivanje. Zdravstvene ustanove koje poseduju insineratore esto same vre spaljivanje medicinskog otpada koji se tako moe tretirati.

    Otpad od saobraaja

    Medicinski otpad

  • 9

    Kanalizacioni otpad

    Mulj iz postrojenja za obradu industrijskih otpadnih voda, mulj iz postroje-nja za obradu sanitarnih otpadnih voda, mulj iz kanalizacione mree. Sanitar-ne otpadne vode predstavljaju ponekad veliku opasnost po zdravlje ljudi jer sadre veliku koliinu mikroorganizama koji mogu biti i patogeni.

    ljaka i pepeo iz spalionica otpada

    ljaka nastala sagorijevanjem uglja pri visokim temperaturama, pepeo na-stao spaljivanjem otpada i uglja

    Ostali otpad

    Otpad od poljoprivrede, ivotinjski otpad (farme i klaonice).Skoro jedna treina otpada u Evropi stvara se tokom poljoprivrene proiz-

    vodnje. Najvei dio otpada je organskog sastava i lako podlee razgradnji, ali problem predstavljaju njegove velike koliine kao i rezidue hemijskih materija koje se koriste za poboljanje prinosa.

    Na farmama i u klaonicama se stvaraju velike koliine biootpada, ostaci ugi-nulih ivotinja, djelovi zaklanih ivotinja koji se ne koriste u komercijalne svrhe - koa, odmaene kosti, krv. Dio ovog otpada se koristi za ubrenje, ali dio za-gauje ovjekovu okolinu posebno povrinske i podzemne vode. (npr. 1 govee = optereenje od 30 ljudi, 1 svinja = optereenje od 5 ljudi).

    Struktura otpada u EU (2008)

    Domainstva 8,5%

    Ostali sektori (NACE G-U,excl. G46.77) 5,3%

    Graevinarstvo(NACE F) 32,8 %

    Upravljenje otpadom i vodama (NACE E, G46.77) 7,3%

    Energija(NACE D)

    3,5%

    Preraivakaindustrija (NACE C)

    13,1%

    Rudarstvo (NACE B)27,8%

    Poljoprivreda, umarstvo(NACE A) 1,7%

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 10

    Ukupna koliina otpada u EU u 2008. godini je 2615,22 Mt, od ega je 97,68 Mt rizini/opasni otpad).

    Primjer tipinog sastava komunalnog otpada u istonoevropskim zemljama: 20% papira i kartona 40-60% organskog otpada 7% stakla 4 % metala 7% plastike 15% ostalo

    Odlaganje otpada

    Otpad se kontrolisano i trajno odlae na deponiju ako ne postoji druga mo-gunost njegovog iskorienja i samo ako deponija ispunjava odgovarajue tehnike, tehnoloke i druge uslove propisane dozvolom (za rad). Prema Direk-tivi EU o deponijama (99/31/EEC), deponije se dijele na deponije za:

    opasan, neopasan inertni otpad

    Prijedlog zakona utvruje i obavezu domainstava i drugih proizvoaa ko-munalnog otpada da vre selekciju radi reciklae. Jedinica lokalne samouprave ureuje organizovanje i nain selekcije otpada radi reciklae.

  • 11

    4. Opasan otpad

    Opasan otpad je svaki otpad koji je utvren posebnim propisom i koji ima jednu ili vie karakteristika koje prouzrokuju opasnost po zdravlje ljudi i okolinu po svom porijeklu, sastavu ili koncentraciji, kao i onaj otpad koji je naveden u listi otpada kao opasni i regulisan propisom. Opasni otpad je otpad sa sadra-jem koji ga ini opasnim ili potencijalno tetnim po ljudsko zdravlje i okolinu.

    Opasan otpad ima bar jednu od opasnih karakteristika (eksplozivan, za-paljiv, otrovan, infektivan, korozivan, itd) kao i ambalaa u kojoj je bio ili jeste upakovan opasan otpad.

    Toksinost je otrovnost neke supstance, odnosno stepen do kojeg je ona kodljiva za neki organizam i predstavlja koliinu otrova koji se nalazi u nekoj supstanci.

    Korozivnost je osobina materije, proizvoda, da u dodiru sa drugim mate-rijama i ivim organizmima izaziva njihovo oteenje ili unitenje (sumporna kiselina, azotna kiselina, brom, natrijumhidroksid itd).

    Zapaljivost je sposobnost materije, proizvoda da se prilikom izlaganja ot-vorenom plamenu moe lako zapaliti.

    Eksplozivnost je osobina vrstih i tenih materija da pod pogodnim spolj-nim dejstvom (udar ili trenje) eksplozivnim hemijskim razlaganjem oslobaaju energiju u obliku toplote ili gasova.

    Oralna toksinost je stepen otrovnosti neke supstance koja se u organizam unosi oralno.

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

    4

  • 12

    Prilikom sakupljanja, razvrstavanja, skladitenja, transporta, ponovnog iskoritenja i odlaganja, opasan otpad treba da se pakuje i obiljeava na nain koji obezbjeuje sigurnost po zdravlje ljudi i ivotnu sredinu.

    Opasan otpad je definisan Bazelskom konvencijom (1989) i aneksima I, II, III i IV. Njima se otpadi definiu kao supstance ili predmeti koji se odlau pre-ma posebnim postupcima kako je precizno odreeno nacionalnim zakonodav-stvom. Opasan otpad tako:

    Ima prioritet u pogledu tretmana, a on se vri samo u postrojenjima koja imaju dozvolu za to.

    Pakuje se i obiljeleava na nain koji obezbjeuje minimalan uticaj na zdravlje ljudi i ivotnu sredinu.

    Zabranjeno je mijeanje razliitih kategorija opasnog otpada ili njegovo mijeanje sa neopasnim otpadom, kao i razblaivanje opasnog otpada radi isputanja u ivotnu sredinu.

    Ne smije se odlagati ako prethodno nije sproveden postupak za smanjenje sadraja opasnih komponenata, njihovih svojstava, mase i zapremine.

  • 13

    Aneksi Bazelske konvencije

    Aneks I: Kategorije kontrolisanog otpada:

    Y1 - Kliniki otpad od medicinskih tretmana u bolnicama, medicinskim centrima i klinikama

    Y2 Otpad koji potie iz proizvodnje i pripreme farmaceutskih proizvoda Y3 Otpad od farmaceutskih proizvoda, droga, ljekova Y4 Otpadi iz proizvodnje, formulacije i korienja biocida i fitofarmaceut-

    skih proizvoda

    Aneks III: Osobine opasnih materija

    Eksplozivne materije Zapaljive tenosti Zapaljive vrste materije Samozapaljive materije Materije koje u kontaktu sa vodom oslobaaju zapaljive gasove Oksidirajue materije Organski perosksidi Otrovne materije (akutna toksinost) Zarazne materije Korozivne materije Materije koje u kontaktu sa vazduhom ili vodom oslobaaju otrovne ga-

    sove Toksine materije (odloena ili hronina toksinost) Ekotoksine materije Materije koje posle odlaganja mogu otetiti druge materije

    Razdvajanje opasnog otpada

    Pod razdvajanjem opasnog otpada podrazumjevamo razdvajanje opasnog od neopasnog i inertnog otpada. Veoma je bitno da se opasni i neopasni otpad razdvoje, posebno iz razloga to i vrlo male koliine opasnog otpada mogu da kontaminiraju (zagade) velike koliine neopasnog otpada (npr. samo jedna kaika ive, koja je izuzetno opasan opad, moe da zagadi 1 km2 povrine je-zera).

    Po razdvajanju otpad treba da se razvrsta kako bi mogao da se dalje pravilno tretira ali i iskoristi. Osnovni problemi u procesu upravljanja opasnim otpadom su prepoznavanje opasnih vrsta otpada, njegovo razdvajanje od neopasnog otpada te posebno pakovanje, transport i tretman.

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 14

    ta ne treba raditi sa opasnim otpadom?

    Ne ostavljati opasne proizvode u blizini djece i ivotinja. Ne odlagati u blizini i na dohvat deijih ruku opasan kuni otpad i proizvode. Ne mijeati opasni otpad sa neopasnim i inertnim otpadom. Ne bacati otpad u kanalizaciju . Ne spaljivati i ne zakopavati opasni otpad. Ne bacati opasni otpad i ne prolivati opasne materije u kanalizaciju. Ne koristiti ambalau opasnih materija za druge svrhe. Ne mjeati razliite vrste opasnog otpada osim ako nije tako naznaeno u

    uputstvu i oznakama

  • 15

    5. Hijerarhija u upravljanju otpadom

    Savremena politika o otpadu je bazirana na konceptu poznatom kao hijerar-hija upravljanja otpadom. U vrhu hijerarhije upravljanja otpadom su prevencija i minimizacija stvaranja otpada koje predstavljaju najprihvatljivije opcije sa sta-novita zatita ivotne sredine jer se njihovom primjenom minimalizuje korie-nje prirodnih resursa, smanjuje ukupna koliina i opasne karakteristike otpada.

    Izbjegavanje

    Smanjenje

    Ponovna upotreba

    Odlaganje na deponiju

    ReciklaaKompostiranje

    Proizvodnja energije

    Tretman i prerada

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

    5

  • 16

    Minimalizacija otpada je posebno vana za redukovanje to je mogue vie opasnog otpada koji nastaje, tretira se ili odlae. Ukljuuje smanjenje sirovina i recikliranje, to doprinosi smanjenju ukupnog volumena otpada ili smanjenju toksinosti otpada.

    Ponovna upotreba, reciklaa i energetsko iskorienje otpada kroz proi-zvodnju biogasa i slino, su opcije koje je neophodno primijeniti da bi se spri-jeilo ili minimalizovalo odlaganje na deponije. Konano odlaganje predstavlja najneprihvatljivije reenje za ivotnu sredinu i ujedno se na taj nain gubi velika koliina resursa.

    5.1 Izbjegavanje i smanjenje stvaranja otpada

    Izbjegavanje i minimizacija (smanjenje) otpada je smanjenje koliine nasta-log otpada bilo koje vrste i kategorije.

    Koliina otpada se moe smanjiti na sljedee naine: Smanjenje na izvoru Proizvodi koji se mogu reciklirati Ponovna upotreba (re-use) Dobra upravljaka i kontrolna praksa Razdvajanje (separacija) otpada

    Takoe se koliine otpada mogu smanjiti smanjenjem pri nabavci (npr. iz-bor proizvoda i materijala koji generiu manju koliinu otpada pri njihovom koritenju i koji su manje opasni za okolinu), prevencija nepotrebnog bacanja proizvoda (npr. u procesu ienja), kao i primjenom fizikih a manje hemijskih metoda ienja.

    Smanjenje na izvoru

    Domainskoposlovanje

    Izbor proizvoda Izbor materijala Tehnoloke alternative

  • 17

    Razmislite prije kupovine!1. Izbjegnite proizvod sa ambalaom od koje ete napraviti otpad.2. Da li proizvod moe da se reciklira? Ovo e smanjiti uticaj na okolinu tako

    to novi proizvod ne mora da se pravi od sirovinskih materijala nego iz recikliranih materijala.

    3. Kupite onoliko svjee hrane koliko ete iskoristiti. Ne bacajte hranu! Tako ete i utedjeti i napraviti manje otpada.

    4. Koristite baterije koje se mogu ponovo napuniti, koje e due trajati i ge-nerisati manje otpada. Baterije su opasan otpad i treba da budu posebno sakupljene i tretirane!

    5. Kupujte proizvode koje moete koristiti vie puta a ne one koji su jednokratni (npr. papirni ubrusi, plastine otrice, platine ae i dr.) za iju se proizvodnju koristi vie resursa i energije, nego za sline proizvode napravljene od materijala koji se mogu ponovo koristiti, i koji brzo zavre na odlagalitu za otpad.

    5.2 Ponovna upotreba

    Ponovna upotreba materijala, proizvoda ili drugih objekata smanjuje za-gaenje okoline ali znaajno smanjuje i trokove nove proizvodnje, nabavke i zbrinjavanja otpada.

    Primjer: Ponovna upotreba staklene ambalae, ponovna upotreba sterilisa-nih instrumenta u medicini.

    Razmislite prije nego to bacite!1. Stara odjea ima mnogo inovativnih naina korienja. Pored toga to

    moe biti predata u dobrotvorne svrhe, takoe moe biti usitnjena i pre-raena u ambalau, izolaciju ili sirovinu za proizvodnju tekstila.

    2. Stare reklamne tende mogu da budu odliane torbe i tane.3. Boje, lakovi i slian otpad spada u opasan otpad i treba da bude posebno

    zbrinut. Ako nemate pristup tretmanu ovakvog otpada saekajte da se boja osui, dodajte pijesak ili zemlju i onda odloite u kontejner.

    4. Biorazgradivi otpad se moe iskoristiti za proizvodnju komposta u doma-instvu. Kompost je izvrsno ubrivo. Jednostavan nain kompostiranja je da napravite slojeve ugljeninih materijala (kao to su suvo lie, usitnjen papir, piljevina, mrtve biljke), sa azotnim materijalima (zeleni korov, trava, ostaci od hrane biljnog porijekla) u odnosu 1:3.

    5. Stari namjetaj moe da bude recikliran (posebno ako sadri metalne dije-love) i dat u humanitarne svrhe.

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 18

    5.3 Reciklaa

    RE + CYCLE = ponovno kruenje

    Zato recikliramo?

    Svrha reciklae je: Smanjiti trokove zbrinjavanja otpada; Upotrijebiti otpadne materijale kao sirovinu za proizvodnju i tako sma-

    njiti trokove proizvodnje; Utedjeti energiju; Sprijeiti zagaenje okoline.

    Komponente otpada koje se recikliraju su: metal (elik, aluminijum), papir, plastika, staklo, stare automobilske gume, odreene vrste baterija, akumulatori, biorazgradivi otpad.

    Opti efekti reciklae su: Redukcija zahtjeva za primarnim sirovinama Redukcija zagaenja i koliine otpada kao posljedice ekstrakcije primar-

    nih sirovina, Redukcija trokova transporta i zagaenja prilikom transporta i Proizvodnje novih proizvoda, Redukcija potronje energije, Redukcija emisije u vazduh i vode u proizvodnom procesu, Redukcija negativnih efekata zbrinjavanja otpada, Promovie se lina odgovornost.

  • 19

    Recikliranje je izdvajanje materijala iz otpada i njegovo ponovno korie-nje. Ukljuuje sakupljanje, izdvajanje, preradu i izradu novih proizvoda iz isko-ritenih stvari ili materijala. Veoma je vano najprije odvojiti otpad prema vr-stama otpadaka. Mnoge otpadne materije se mogu ponovo iskoristiti ako su odvojeno sakupljene. U recikliranje spada sve to moe ponovo da se iskoristi, a da se ne baci. Reciklaa je jedna od sedam strategija EU politike u zatiti ivotne sredine. Poslije postupka smanjenja koliine otpada na njegovom izvoru, reci-klaa je prioritetan metod u upravljanju vrstim otpadom. Osnovni prioriteti, ciljevi, rokovi i naini reciklae definisani su kroz EU zakonodavstvo.

    Tenja je da se ide ka sve veem stepenu uvoenja reciklae je u skladu sa hijerarhijom upravljanja otpadom, ija je implementacija dugotrajan proces sa jedne strane, a sa druge put ka:

    smanjenu korienja ogranienih prirodnih resursa, smanjenju koliine otpada koju treba odloiti na deponije, ostvarenju ekonomske dobiti, obezbeivanju sekundarnih sirovina, utedi energije, smanjenju trokova proizvodnje, otvaranju novih radnih mesta i ouvanju ivotne sredine.

    Primjera radi, danas se u zemljama lanicama EU 50% papira, 43% stakla proizvodi od recikliranih materijala. Reciklaa je podjednako vana u domenu industrijskog kao i u domenu komunalnog otpada, budui da se i u jednom i u drugom sluaju ostvaruju izuzetno znaajni tehniki, ekoloki i ekonomski efekti. Svakako najznaajniji od njih su: drastino smanjenje koliina industrijskog i komunalnog otpada koji se moraju odloiti na sanitarne deponije, ime se vijek korienja deponija produava i znaajno usporava proces iscrpljivanja prirodnih resursa i emisije tetnih gasova iz deponija.

    Najprihvatljivije rjeenje je izdvajanje reciklabila na izvoru, odnosno na mje-stu nastanka otpada (tkz. primarna reciklaa). Prednosti ovog pristupa su:

    izdvajanje se vri blizu mjesta generisanja otpada, te je znatno umanjena kontaminacija okolnog prostora;

    ovako izdvojene komponente su manje zaprljane, te postiu bolju cijenu na tritu sekundarnih sirovina i mogu se odmah preraivati;

    smanjuje se cijena transporta, tretmana i odlaganja ukupne koliine otpa-da nakon izdvajanja reciklabila;

    uvoenje sistema primarne separacije otpada podrazumijeva razvijanje javne svijesti gradjana o vanosti izdvajanja korisnih komponenti iz otpa-

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 20

    da i nakon izdavanja korisnih komponenti mora se predvidjeti njihov dalji tretman, kao i postupanje sa ostatkom iz procesa tretmana

    Druga alternativa je izdvajanje reciklabilnih materijala iz ukupne mase otpa-da na specijalnim postrojenjima za reciklau (tkz. sekundarna reciklaa). Takoe je veoma znaajno formirati sabirne ili sakupljake centre, odnosno objekte na kojima bi se vrilo privremeno skladitenje sakupljenih reciklabilnih i kabastih komponenti otpada.

    Metode uklanjanja otpada

    Posle sakupljanja otpada na mjestu nastanka i odvoenja treba ga na higi-jenski nain odloiti da bi se sprijeilo zagaenje ivotne sredine. Metode koje se koriste za uklanjanje otpada mogu biti:

    Lokalne Centralne

    Lokalni nain se koristi za pojedinane velike objekte udaljene od naselja ili za seoska naselja koja nemaju organizovanu komunalnu slubu. Zbog nestru-nog rukovanja sa otpadom lokalno uklanjanje esto ugroava ivotnu sredinu. Koristi se:

    zatrpavanje spaljivanje kompostiranje otpada

    Mnogo prihvatljiviji nain je centralno uklanjanje gdje se odreene slube brinu za sakupljanje, transport i konano uklanjanje otpada.

    Sve metode koje se koriste za centralno uklanjanje otpada mogu nepovolj-no da djeluju na ivotnu sredinu, ali je intenzitet njihovog djelovanja razliit, te uvijek treba izabrati onaj metod koji najmanje zagauje ivotnu sredinu.

    Postupak uklanjanja otpada se moe definisati kao postupanje sa otpadom na nain na koji e tetne i opasne materije u otpadu termikom, biolokom ili fiziko hemijskom metodom biti minimalizovane i stabilizovane do te mjere da se mogu, ako nije mogue njihovo materijalno ili energetsko iskoriavanje, odlagati (deponovati) na nain koji ne ugroava zdravlje ljudi i ivotnu sredinu.

  • 21

    5.4. Spaljivanje otpada

    Posle deponovanja spaljivanje je najstarija metoda uklanjanja otpada.Spa-ljivanje je najradikalnija i sa higijenske take gledita najefikasnija metoda ukla-njanja otpada. Prednost spaljivanja je osim higijenskog stanovita i smanjenje zapremine (na jednu etvrtinu) i teine otpada (na polovinu) u zavisnosti od vrste otpada. U prednosti spaljivanja otpada u zadnje vrijeme spada i ener-getsko iskoritavanje otpada koje je sve rasprostranjenije. Sam process spalji-vanja je dosta sloen, sastoji se od vie reakcija. U nedostatke spaljivanja se ubrajaju veliki operativni trokovi i emisije tetnih gasova koje nastaju (njihovo preiavanje je jako skupo u odnosu na deponovanje).

    Postrojenja za spaljivanje otpada koja zadovoljavaju kriterijume BAT ispunja-vaju zahtjeve Direktive Evropske unije 2000/76. Kod primjene ovih propisa emi-sije koje se isputaju u vazduh ne smiju da prekorae 0,2% od teine otpada koji se spaljuje. Postrojenja za spaljivanje otpada (prema BAT) mogu iskoristiti ak 80% energetske vrijednosti otpada. Ostaci od spaljivanja ine manje od 1/10 od prvobitne zapremine otpada a 30-40% prvobitne teine. Vei dio ovih ostataka, oko 92% ini ljaka, koja moe da se iskoristi u graditeljstvu ili izgradnji puteva. Ako se ljaka iskoristi ostaje samo oko 8% ostataka, najvie pepeo. Ovi ostaci se moraju odlagati kao opasan otpad.

    Spaljivanje otpada ima i svoju negativnu stranu a to je veliko zagaivanje vazduha. Ranije je prioritetni cilj ovih postrojenja bila minimizacija koliine ot-pada koji se deponuje, bez obzira na zagaenje ivotne sredine koje pritom nastaje. Sada je situacija malo drugaija, velika panja se posveuje negativ-nim uticajima postrojenja za spaljivanje otpada na ivotnu sredinu, posebno zagaivanju vazduha (nastaju dioksini koji su uzronici kancera...). Ipak postro-jenja koja ispunjavaju BAT kriterijume imaju viestepeno preiavanje emisija u vazduhu i ispunjavaju sva data ogranienja za emisije. Zahtjevi BAT tehnolo-gija obuhavtaju i higijenu radne sredine,preventivne mjere za sluaj incidenta i automatizaciju procesa (manipulacija, mjerenje,regulacija, zapisi, arhiviranje podataka). Znai radi se o kompleksnom pogledu na sistem tehnologije mani-pulacije i spaljivanja otpada.

    5.5. Kompostiranje

    Kompost, poznat kao braon ubrivo, predstvalja organsku materiju raz-graenu aerobnim putem. Koristi se u vrtlarstvu, hortikulturi i agrokulturi kao poboljiva zemljita i ubrivo. Takoe se koristi za kontrolu erozije, poboljiva zemljita i potoka, konstrukciju movara i kao prekriva deponija.

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 22

    Rani korijeni kompostovanja kao tretmana za vrsti otpad su brzo izazvali svijest o otpadnoj krizi ve ranih 50-ih, a globalni porast vrstog otpada, kom-postovanje biljaka tokom 60-ih, da bi u 70-im to bilo praktino neregulisano. EU je protiv kontaminacije zemljita na farmama i vinogradima kompostom od otpada koji sadri ostatke plastike, metala i stakla bio je podsticaj za reorgani-zaciju industrije.

    Kompost slui kao sredstvo za rast, ili kao porozni, apsorpcioni materijal, koji zadrava vlagu i rastvorne minerale, pruajui zatitu nutrijentima neophod-nim za napredovanje veine biljaka. Da bi se ubrzao rast biljaka, ponekad je neophodno razblaiti kompost sjedinjujui ga sa zemljom ili tresetnicom, radi redukcije saliniteta, dodaju se neutralizatori radi dostizanja pH = 7, ili suple-menti kao ubrivo i gnojivo, vlani agensi i materijali koji poboljavaju drenau i aerizaciju, kao to su pijesak, ljunak, strugotina, vermikulit (hidrozni silikat), granule od gline, itd.

    Tipovi i sastav komposta

    Uz dovoljno vremena, sav biorazgradivi materijal e postati kompost. Pri-marni cilj ovog procesa je da se zadri to vie razgradivog materijala, kako ne bi zavrio na otpadu. Mali kuni sistemi ne dostiu dovoljno visoku temperaturu za ubijanje patogena i spreavanje tetoina. Zato je ivotinjski izmet, otpaci od mesa i mlijenih proizvoda najbolje ostaviti operatorima viih stopa, termofil-nim kompost sistemima. Izmet ivotinja (koze, konji), otpaci od povra, i baten-ski otpad su odlian materijal za kuni kompost.

    Postoji vie naina da se kompostuje, poevi od braon i zelenog bioraz-gradivog otpada, pomijeanog sa batenskom zemljom. Braon otpad se odnosi na materijale bogate ugljenikom, kao to su slama, kartonske kutije od jaja ili rezidbeni ostaci.. Zeleni otpad se odnosi na biorazgradivi otpad bogat azotom, koji se bre raspada, kao to su ljuske od voa i povra, talog od kafe, posjee-no cvijee ili otpaci od oiane trave. Tzv. vermikompost (lat. verm - crv), koristi

  • 23

    crve, najee crvene vodene larve, kako bi ubrzale proces razgradnje organ-skog otpada.

    Kompostiranje kao alternativa deponijama

    Zbog zabrinutosti za sve veu povrinu koju zauzimaju deponije, intereso-vanje za recikliranje, u smislu kompostiranja, je poelo da raste i postalo iroko prihvaen proces prevoenja nerazgradivog otpada biolokog porijekla, u sta-bilne, sanitarne produkte korisne u hortikulturi.

    Novija primjena komposta za redukovanje velike koliine otpada ima malo toga zajednikog sa organskom proizvodnjom. Direktiva Evropske komisije za deponije iz 1999. izvrila je pritisak na Evropske zemlje da rade na redukovanju deponijskog prostora, prije svega nalaenjem alternativnih odlagaonica i treti-ranjem organskim materijalima.

    EU je propisala redukciju koliine biorazgradljivog otpada koji se odlae na deponije (Landfill Directive 99/31/EC)

    Do 2010 75% od koliine u 1995.g.; Do 2013 50% od koliine u 1995.g.; Do 2020 35% od koliine u 1995.g.

    Materijal prikladan za kompost: Biorazgradivi otpad Talog od kafe Kokosova ljuska Zeleni otpad Ljudske izluevine (humanure ) Biljne plesni Gnojivo Kompost od gljiva Oguljeno drvo Ljuska od jajeta Braon otpad Povre Voe

    Neorganski aditivi Plodna zemlja Sitan pijesak Urea Vermikulit Perlit (termomalter)

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 24

    5.6. Deponovanje otpada

    Deponovanje je najstarija metoda postupanja sa otpadom, najjednostavni-ja, najjeftinija ali i najnii oblik prihvatljivog zbrinjavanja otpada. Nain kona-nog odlaganja otpada kako u naoj zemlji tako i u Evropi gdje se preko 70% zbrinjava na ovaj nain.

    Kao deponije u prolosti su se koristile pjeane banje, predjeli sa mova-rom, povrine koje nisu mogle da se koriste u poljoprivredne svrhe itd. Ovakve divlje deponije, koje ugroavaju ivotnu sredinu, su izvorom hemijske i bioloke kontaminacije povrinskih i podzemnih voda, a samim tim ugroavaju i zdravlje stanovnitva. I danas su deponije neizbjene u sistemu upravljanja otpadom.

    Smee se sakuplja na deponiji bez obrade ili posle reciklae, sabija se i pre-kriva slojem zemlje. Koncept deponovanja otpada se znaajno mijenjao u po-slednjih pedeset godina tako da se danas koriste uglavnom tkz reaktor depo-nije koje manje zagauju ivotnu sredinu od klasinih deponija. Reaktor depo-nije koje se danas koriste u svijetu su deponije na kojima se odlae uglavnom biorazgradljiv otpad uz korienje biogasa. Smee se prije odlaganja obrauje, izdvaja se sve to moe da se reciklira i otpad se maksimalno homogenizuje dok se procesi anaerobnog razlaganja ubrzavaju. Provocira se to je mogue ranije isticanje gasa i stvaranje filtrata.

    Deponije otpada se dijele na: Deponije inertnog otpada: inertni otpad je otpad, kod kojeg ne dolazi

    do znaajnih fiziko hemijskih ili biolokih promjena, ne rasputa se, ne gori,hemijski ne reaguje, ne podlee biolokom raspadu i ne djeluje tetno na druge materije sa kojima dolazi u kontakt na nain koji bi ugrozio zdra-vlje ljudi ili zagaenje vazduha.

  • 25

    Deponije neopasnog otpada: neopasan otpad nema ni jednu opasnu ka-rakteristiku.

    Deponije opasnog otpada

    Prema obliku, vrsti i nainu odlaganja otpada moemo deponije podi-jeliti na:

    Deponije sa pregradama: (monodeponije)-odlaganje neorganskog otpa-da iste vrste u pojedine sekcije. Deponija mora biti vodonepropusna.

    Deponije komunalnog otpada : moraju biti vodonepropusne a deponi-jski gas koji nastaje se mora sakupljati i po pravilu iskoriavati.

    Deponije kod kojih se koristi prirodni nagib, na taj nain nasipanje (glinovito zemljite i folija) deponije je na dnu kao i sa strana deponije. U sluaju nagiba veeg od 1:2 moe biti na mjestu nagiba izvreno jednos-tavno sabijanje.

    Nasipne deponije : dno deponije je obloeno prirodnim ili vjetakim na-sipama od stabilnog materijala a irina vrha nasipa je minimalno 2m. Donje zaptivanje deponije se stavlja od unutranje strane ka vrhu nasipa

    Izgradnja deponija

    Glavni kriterijum za klasifikaciju lokaliteta za deponiju je stepenpropustlji-vosti terena. Stepen propustljivosti terena odreuje propustljivost (filtracija) kf, koja je definisana kao brzina toka vode u sredini u m/s. Zemljita sa velikom propusnou imaju vrijednost propustljivosti kf,10-2, dok je kod podloge sa malom propusnou (napr.glinovito zemljite) kf10-8.

    Kljuni principi kod izgradnje sanitarne deponije ukljuuju: primjenu dnevnog pokrivaa; zatitu povrinskih i podzemnih voda od procjednih voda (filtrata) iz de-

    ponije; kontrolu deponijskog gasa (biogasa); zabranu otvorenog (nekontrolisanog) paljenja otpada.

    Osnovni kriterijumi definisani su Direktivom Savjeta 99/31/EC o deponi-jama

    Cilj direktive mjere, procedure i smjernice za smanjivanje negativnih efekata na ivotnu sredinu, i rizika po ljudsko zdravlje, koji nastaju uslijed odlaganja otpada.

    Prva direktiva koja klasifikuje otpad na optiji nain Klasifikovanje deponija prema vrsti otpada Zahtjevi za sigurne i kontrolisane aktivnosti na deponiji Problematika prihvatljivosti odlaganja

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • 26

    Uvod u EU legislative u oblasti upravlja otpadom

    Politika EU u oblasti upravljanja otpadom: Racionalno koritenje prirodnih resursa Sprijeavanje tetnih uticaja loeg upravljanja otpadom na zdravlje i

    ivotnu sredinu uopte

    Osnovni principi upravljanja otpadom: naelo prevencije naelo opreznosti naelo odgovornosti proizvoaa otpada naelo zagaiva plaa naelo blizine naelo regionalnosti

    Osnovne regulative Evropske unije o otpadu:

    Direktive o: otpadu i opasnom otpadu deponijama, insineraciji, zbrinjavanju otpadnih ulja ambalai i ambalanom otpadu baterijama i akumulatorima, elektronskom i elektrinom otpadu neupotrebljivim vozilima

    Uredbe o: prevozu otpada ivotinjskim nus-produktima statistici otpada

    Direktiva Savjeta 75/442/EEC o otpadu

    Cilj direktive uspostavljanje okvira za upravljanje otpadom Osnovne definicije i principi za ekoloki prihvatljivo upravljanje

    otpadom (otpad, proizvoa, imalac, upravljanje, sakupljanje, ponovno korite-

    nje...) Ciljevi za drave lanice (prevencija, redukcija, reciklaa, iste tehno-

    logije, otpad kao izvor energije, odgovarajui tretman, inspekcija, pri-mjena principa proizvoa plaa...)

  • 27

    Aneksi: I Kategorije otpada (Q1-Q16), IIA Operacije odlaganja, IIB- Operacije povrata komponenti

    Direktiva Savjeta 99/31/EC o deponijama

    Cilj direktive mjere, procedure i smjernica za smanjivanje negativnih efeka-ta na ivotnu sredinu, i rizika po ljudsko zdravlje, koji nastaju uslijed odlaganja otpada.

    Prva direktiva koja klasifikuje otpad na optiji nain Klasifikovanje deponija prema vrsti otpada Zahtjevi za sigurne i kontrolisane aktivnosti na deponiji Problematika prihvatljivosti odlaganja

    Evropsko zakonodavstvo on-lineEUR-Lex: http:/www.europa.eu.int/eur-lexCelex: http://www.europa.eu.int/celexCuria: http://www.curia.eu.intOeil: http://www.europarl.eu.int/oeil/ Prelex: http://europa.eu.int/prelex/apcnet.cfm?CL=en

    HIJERARHIJA UPRAVLJANJA OTPADOM

  • KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

    PROJEKAT : Odrivo upravljanje otpadom u prekograninom podruju BiH CG

    EU IPA CBC BIH-CG

    www.klasterotpadbihcg.net

  • 29

    1. ta je klaster?

    Rije klaster vodi porijeklo od engleske rijei cluster koja oznaava grozd, sveanj, jato, grupu itd.

    Klaster je geografska koncentracija meusobno povezanih kompanija, specijalizovanih snabdjevaa, pruaoca usluga, savjetodavnih, naunih i drugih institucija u odreenom sektoru, odnosno, klasteri su grupe pre-duzea i relevantnih organizacija koje sarauju u cilju poboljanja njiho-vog poslovanja, rjeavanja zajednikih problema i ostvarivanja zajedni-kih interesa.

    Klasteri se osnivaju u cilju poveanja produktivnosti s kojom e preduzea biti konkurentnija. Klaster u oblasti upravljanja otpadom je potreban da bi uslu-ge i aktivnosti upravljanja otpadom bile efikasnije i odrive.

    Klasteri se zasnivaju na vezama koje preduzea/institucije/organizacije ima-ju izmeu sebe, na njihovoj meusobnoj povezanosti putem istih, slinih ili komplementarnih usluga i proizvoda, slinih proizvodnih procesa ili tehnolo-gija, slinim distributivnim kanalima, resursima koje koriste itd. Oni se zasnivaju i na odreenim geografskim, prirodnim, demografskim, privrednim i drugim osobinama nekog ueg ili ireg podruja. Na stepen razvijenosti klastera na ne-kom podruju utie privredna razvijenost, ali utie i saobraajna povezanost, kulturni identitet kao i brojni drugi drutveni zahtjevi. U zavisnosti od toga na kojoj osnovi su klasteri nastali, te osobina regiona i preduzea uesnika, klasteri postavljaju svoje liste prioriteta, te uspostavljaju veze koje treba da omogue ostvarenje zajednikih interesa, koriste potrebne zajednike resurse itd.

    Klaster ne funkcionie kao skup uesnika kojima je nametnuta povezanost ili koji su primorani da stupe u klaster iz nekih razloga. Klasteri podrazumijevaju zadravanje specifinosti i kljunih osobina svakog preduzea/institucije/orga-

    1

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • nizacije i ak omoguavaju da svaki uesnik izabere u kojoj oblasti ili sa kojim proizvodom/uslugom eli da bude dio klastera, a sa kojim eli da nastavi samo-stalno. Na osnovu prepoznatih zajednikih interesa, poslovnih izazova, proble-ma, potreba i/ili zajednike lokacije, uesnici mogu vidjeti kakve koristi imaju kao lanovi jednog klastera i sami odluiti da li im se isplati da se ukljue ili ne.

    Organizovanje klastera jeste poslovno umreavanje i ono se moe primije-niti na sve poslovne sektore i djelatnosti, ali i na sektore koji su od opteg dru-tvenog znaaja kao to je upravljanje otpadom.

    Prednosti ukljuivanja u klaster

    Preduzee/institucija/organizacija moe da savreno funkcionie u klasteru ne gubei svoju individualnost i svoj identitet. Nadalje, svi uesnici su okupljeni oko zajednikog interesa odrivo upravljanje otpadom.

    Najee postavljano pitanje je: ta neko od uesnika moe da dobije uklju-ivanjem u klaster? Postoji vie oblasti u kojima klasterski vid umreavanja omoguava ostvarivanje koristi, a najee se spominju sljedei:

    Omoguava sniavanje trokova osnovnih poslovnih funkcija kao npr.o Odreene nabavke se mogu vriti na nivou klastera, to znai

    niu cijenu, nie trokove transporta za vee koliine materijala, proizvodne i druge opreme, rezervnih dijelova itd.,

    o Omoguava smanjenje zaliha uesnicima klastera, zbog boljih i vrih veza sa dobavljaima,

    Omoguava sniavanje trokova razvoja novih poboljanih usluga, Omoguava laku razmjenu savremenih tehnolokih znanja, Omoguava povezivanje i angaovanje, na nivou klastera, drugih

    organizacija, agencija i preduzea za pruanje specijalizovanih usluga (marketinke, knjigovodstvene, konsultantske, strune i druge usluge) to smanjuje trokove preduzeima uesnicima klastera,

    Pomae izgradnju javno-privatno partnerstva u oblasti tretman i zbrinjavanja otpada.

    Otvaraju se mogunosti za vee investicione i razvojne projekte koje pojedinani uesnici ne bi mogli izvesti sami,

    Olakava pristup finansijskim sredstvima i fondovima (klasteri obino imaju prednost prilikom finansiranja iz razliitih fondova),

    Omoguava dobijanje povoljnijih kredita nego to to mogu preduzea i instutucije pojedinano,

    Omoguava otvaranje novih radnih mjesta.

  • 31

    Klasteri se osnivaju sa ciljem poveanja produktivnosti i efektivnosti s kojom e preduzea/institucije/organizacije biti konkurentnije.

    ta znai ojaati konkurentnost u oblasti upravljanja otpadom? To znai: Identifikovati ciljno podruje dijelovanja i ciljne klijente (generatore otpa-

    da); Diferencirati pojedine vrste otpada da odgovaraju ciljnim klijentima i nai-

    nima njegovog rjeavanja; Poveati produktivnost i unaprijediti kvalitet usluga upravljanja otpadom; Poveati odrivost procesa upravljanja otpadom.

    Karakteristike klastera

    Razvoj klastera i klasterskog organizovanja je pokazao da svi klasteri imaju odreene specifinosti, ali i odreene karakteristike koje se mogu izdvojiti kao zajednike:

    U poetku su klasteri slabi i ne ukljuuju sve firme i organizacije koje treba da uestvuju (pratee industrije, vladine institucije, nevladine organizacije ili druge vane igrae). Oni se ukljuuju u zavisnosti od potreba i na bazi strategije razvoja klastera.

    Klasteri su bazirani i definisani na sistematskom poslovnom odnosu izme-u firmi.

    Klasteri su geografski odreeni. Klasteri imaju svoj ivotni vijek. Svaki klaster je jedinstven. Najee se javljaju u zemljama u razvoju. Preduzea su najuticajni lanovi klastera.

    Istraivanja klastera (The Cluster Initiative Greenbook) u svijetu su pokazala da: lanovi 50% klastera se nalaze na udaljenosti od 1 sata vonje 89% klastera u svijetu su razvijeni uz pomo spoljanjeg vostva 68% klastera imaju neki vid organizovane kancelarije 85% lanova klastera smatra da je klaster doprinio jaanju konkuren-

    tnosti Samo 4% lanova klastera nije bilo zadovoljno ueem.

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 32

    2. Kako razviti klaster

    Postoji vie naina, metodologija i faza razvoja klastera, koji se, u zavisnosti od autora i pristupa razliito definiu. Opredjeljenje i miljenje autora ovog tek-sta je da se kroz praksu iskristalisalo sljedeih pet faza razvoja klastera:

    Faza I - MobilizacijaFaza II - AnalizaFaza III - Strategija i akcioni planoviFaza IV - Realizacija (implementacija)Faza V - Odrivost i inovacije

    Naravno, ovih pet faza se meusobno prepliu i nisu strogo odvojene jedna od druge i mogu se odvijati paralelno i u isto vrijeme. U nastavku e ove faze biti ukratko opisane.

    2

    FazaOdrivost i

    inovacije

    Faza IIAnaliza

    Faza IIIStrategija i akcioni

    planoviFaza IV

    Realizacija (implementacija)

    Faza IMobilizacija

  • 33

    Faza I - Mobilizacija

    Cilj ove faze je da se osigura spremnost i kapacitet kljunih zaintere-sovanih (stakeholders) da uestvuju u zajednikoj klasterskoj inicijativi.

    U prvoj fazi potrebno je prije svega informisati i edukovati zainteresovane strane kako bi se osiguralo ukljuivanje kljunih zainteresovanih u kompletan proces. Ovdje je znaajno da proces bude sa tzv. all inclusive pristupom, odno-sno, po mogunosti da ukljui sve u proces. Nakon toga potrebno je organizo-vati tzv. Radnu grupu klastera.

    U fazi Mobilizacije neophodno je prepoznati optu mogunost i opti inte-res uspostavljanja saradnje izmeu preduzea, organizacija i institucija te njiho-vu generalnu poslovnu slinost (npr. svi uesnici se bave pitanjima upravljanja otpadom, pruaju sline usluge, posluju na istom ciljnom tritu, itd.). Ova faza se moe pokrenuti od strane nekog od uensika ali se najee provodi uz spo-ljanju pomo fasilitatora (npr. konsultant, razvojna agencija).

    Korak 1: Identifikacija klastera.

    Potrebno je identifikovati klaster odnosno sektor u kojem se klasterska inici-jativa organizuje. Ovo je esto rezultat prepoznate mogunosti ili potrebe za sa-radnjom izmeu preduzea. Analiza stanja na lokalnom nivou moe dati dobru sliku o situaciji u sektoru. Neki od kriterija za identifikaciju mogu biti:

    Odluka o klasterskom umreavanju moe biti bazirana na obimu poslovnih mogunosti. Svaka industrija ima teoretsku ansu da se razvije u klaster, ali praktino mnoge klasterske inicijative propadnu jer vanjske i unutranje mogunosti nisu dovedene na nivo prikladan za akciju, uprkos odlinom angaovanju fasilitatora i kljunih uesnika (stakeholder-a).

    Ve postoji neka infrastruktura i saradnja. Trenutna situacija kod kljunih uesnika preduzea. Snage i slabosti uesnika. Postoji izraena elja uesnika da sarauju.

    Za identifikaciju klastera neopohodno je poznavanje situacije u sektoru kao i informacije o optim potencijalima vezanim za sektor industrije, trite, proi-zvode/usluge, kupce, zakonodavstvo i sl. Zbog toga se neke od aktivnosti Faze I i Faze II u razvoju klastera moraju provoditi istovremeno (npr. sektorske analize, SWOT analize, analize trendova).

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 34

    Korak 2: Identifikacija uesnika

    ta preduzee/organizacija/instutucija treba da zna o sebi da bi uestvovalo u klasteru?

    Da bi se odgovorilo na prethodno pitanje, neophodno je da uesnici odgo-vore na sljedea pitanja:

    Da li vlasnik/direktor firme eli da uestvuje i da rjeava svoje i zajednike probleme u klasteru?

    Da li eli da sarauje? Da li eli da gradi strategiju i planira rad za dui period? Da li moe da bude otvoren? Da li je identifikovao svoje poslovne interese u klasteru?

    Postoje tri pristupa koja se preporuuju: Od gore ka dole (Top-down). Ovaj pristup preporuuje poetak sa malom

    grupom veih preduzea i institucija a potom proirenje klastera u veu mreu.

    Od dole ka gore (Bottom-up). Ovaj pristup poinje sa veom grupom zain-tresovanih uesnika i ide ka suavanju grupe ka onim koji ele da uestvu-ju. Ovo je pristup u kome su svi pozvani da uestvuju a onda uesnici sami odlue o svom ueu kroz definisanje zajednikih interesa.

    Kombinovani pristup. Ovaj pristup je kombinacija prethodna dva pristupa i moe imati razliite varijante. Jedan koji se preporuuje je da se obave preliminarni razgovori sa najjaim konkurentima i da se s njima usaglase poetne take. Ovdje je vano da se identifikuju i brzo ostvare prvi jed-nostavni rezultati saradnje. To e motivisati uesnike da dalje uestvuju i investiraju u razvoj klastera.

    Sljedee korake treba da provede fasilitator da bi identifikovao kljune uesnike (stakeholders) i poeo sa klasterskom inicijativom:

    Korak 3: Odrati seriju sastanaka sa kljunim uesnicima

    Upoznavanje, objanjenje i usaglaavanjea)Treba diskutovati vie ciljeve klasterskog organizovanja:

    Upoznavanje sa relevantnosti klasterskog razvoja. ta uesnici imaju na umu o specifinom klasteru? Obezbjeivanje neformalnog pregleda koristi od klasterskog

    organizovanja. Potvrditi da glavni uesnici ele da rade na formiranju klastera. Pomoi glavnim uesnicima da definiu klaster koji e biti prihvatljiv. Koristiti priliku da se razmjene informacije o trendovima i pitanjima u

    sektoru. Prezentovati najbolje prakse i primjere.

  • 35

    b) Definisati i objasniti ulogu Lidera Ko su Lideri i zato ih je potrebno odrediti? Da li Lideri ele da se posvete radu u organizovanju i ueu na

    sastancima? Koji Lideri su spremni da obezbjede: salu za sastanke, kancelarijski

    materijal, kopiranje, kompjuter, kafu, ruak, itd.c) Definisati i objasniti ulogu fasilitatora

    Objasniti: ta je klaster? ta je svrha i koristi razvoja klastera? ta su mogunosti i prepreke klasterskog organizovanja?

    Asistiranje u planiranju i provoenju sastanaka. Moderiranje sastanaka. Obezbjeenje govornika, pregleda i drugih informacija. Asistiranje u organizacije komunikacije izmeu uesnika. Pomoi u pristupu imenima i kontaktima koji treba se pozovu na

    sastanke. Pomo u izradi poslovnih profila uesnika, Lidera i drugih stajkeholder-a. Voenje sastanaka definisanje odnosa fasilitatora i predsjedavajueg

    na sastancima. Pomo u pripremi zapisnika sa sastanaka, zakljuaka, akcionih planova Pomo u izradi nacrta strategije.

    Planiranje Sastanaka klasterske inicijative. a) Odluka o veliini, svrsi i ciljevima prvog sastanka.

    Tri naina: Organizacija malih pred-sastanaka sa kljunim uesnicima (Od gore ka

    dole) (Top-down). Ovi sastanci treba da daju odgovore:o Da li su potrebni dodatni manji pred sastanci?o Pred sastanci treba da budu uvod i brainstorming za vee sastanke

    i poduhvate. Ovo moe da pomogne Liderima u planiranju cijelog projekta klasterske inicijative. Takoe ovako bi se moglo neformalno pomoi kreiranje tzv. Odbora ili Radne grupe klastera.

    Organizacija veih sastanaka (Od dole ka gore Bottom-up). Ovo moe pomoi stvaranju snane klasterske inicijative, ali moe voditi u pogrenom pravcu rasipanja energije i posveenosti provoenju inicijative. Nadalje, poetak sa principom svako moe da uestvuje moe da pomogne da kljuni uesnici i fasilitator identifikuju lanove koji e pomoi raznolikost u klasteru, imajui na umu da je ovo pristup da svi mogu da se ukljue a ne princip iskljuivosti i ekskluziviteta.

    Kombinovani nain. Rjeenje moe da bude kombinovani nain u kojem e se u isto vrijeme pridobiti vei konkurenti na istu stranu a takoe se mogu ukljuiti manja preduzea u incijativu razvoja klastera.

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 36

    Koji pristup izabrati?

    To e zavisiti od toga hoe li kljuni uesnici ozbiljno i predano pristupiti klasterskoj inicijativi. Nadalje, to e zavisiti od procjena i miljenja kljunih ue-snika o tome da li e organizacija vee grupe voditi ka ostvarenju ciljeva ili e razliiti suprotni interesi biti nepremostivi.

    Obezbjediti pomo u pristupu imenima i kontaktimaa. Upotreba poslovnih baza podataka b. Razvoj i odravanje baze podataka za klaster.c. Ukljuiti to vie preduzea koja treba da imaju veinu i kontrolisati

    odnos ukljuenosti preduzea i drugih organizacija (vladine institucije, konsultanti, obrazovne institucije, itd.)

    Identifikovati i pozvati predstavnike sljedeih grupa:a. Optine i optinske institucije,b. Javna komunalna preduzea,c. Privatna preduzea,d. Dobavljai,e. Predstavnici poslovnih udruenja iz sektora,f. Nevladine organizacije iz oblasti zatite okolineg. Profesionalni konsultanti: strunjaci iz oblasti upravljanja otpadom,

    inenjering, pravnici, raunovoe i finasijski menadment, marketing, menadment, kontrola i praenje kvaliteta, itd.

    h. Specijalizovane istraivake organizacija.i. Razvojne agencije (posebno opstinske agencije) i privredne komore.

    Korak 4: Identifikacija kljunih uesnika i Lidera.

    Veoma je vano identifikovati i ukljuiti sve kljune uesnike stake-holder-e u klastersku inicijativu od poetka. Kljuni uesnici moraju da budu motivisani za rad na razvoju klastera.

    Razviti motivacioni pozivno-infomacioni paketa. Vjerovatno e se desiti da e mnogi od potencijalnih uesnika klasterske

    inicijative prvi put uti o klasterima tako da je neophodno odgovoriti na njihovo interesovanje i objezbjediti informacije o klasterima.

    b. Treba donijeti odluku ta treba staviti u informacioni paket npr. profil industrije, opte informacije o trendovima, primjer klastera u sektoru iz drugih drava itd.

    c. Fasilitator moe da pripremi informacioni dokument o klasterskoj inicijativi.

    d. Poziv na sastanak bi trebalo da potpie Lider u sektoru koji e uestvovati u klasterskoj inicijativi.

    Priprema sastanakaOvdje su date neke smjernice za pripremu sastanka klastera:

  • 37

    1. Pripremiti teme i ciljeve sastanaka

    a. Mogui ciljevi sastanaka Uspostaviti jasno razumjevanje klastera i poeti sa razumjevanjem

    potencijalnih koristi od klastera; Staviti na dnevni red sva pitanja o koristima od klasterskog organizovanja

    ovo se moe uraditi u neformalnom razgovoru; Inicijalna rasprava (brainstroming) o potrebama klastera da bi se bilo

    u mogunosti vezivati budue sastanke; Identifikovati druge tipove preduzea, dobavljaa i pruaoca usluga koje bi trebalo ukljuiti u sljedee korake;

    Oznaiti i objasniti bitna pitanja i mogue prepreke moda e biti potrebno dovesti nekog govornika koji ima iskustva sa klasterima i poslovnim mreama kao i obezbjediti primjere dobre prakse, posebno u istom sektoru ako je to mogue;

    Poeti sa pripremom kataloga (spiska) potreba i kljunih komponenti klasterske inicijative (Napomena: S ovim moe da se pone i na prvom sastanku ali moe da se uradi i na narednim sastancima.)

    2. Obezbjediti i uputiti (orijentisati) govornikeTreba odgovoriti na sljedea pitanja Koliko edukacije i orijentacije grupa treba o sektoru (upravljanje otpadom)? Koliko edukacije i orijentacije grupa treba o klasterima? Treba pomoi Lideru da upravlja dnevnim redom ako vie uesnika eli da

    ima svoje prezentacije i govore.

    3. Razviti format sastankaOvdje treba odgovoriti na sljedea pitanja

    a. Koliko dug e biti sastanak? Da li e biti potrebno imati vie od jednog inicijalnog sastanka?

    b. Ko su govornici i uvodniari?c. Da li organizovati diskusije u manjim grupama? Sa ili bez fasilitatora?

    Ako je bez fasilitatora, treba pripremiti jasne i napisane instrukcije za diskusiju u manjim grupama.

    Ako je sa fasilitatorom, treba obezbjediti da fasilitatori znaju ciljeve diskusije.

    d. Ako su grupe manje, da li elite da osigurate mjeovite grupe s obzirom na vrstu i prirodu preduzea/organizacija? Veliina ili lokacija?

    e. Diskusije u velikim grupama? Ustanoviti specifine teme kao i metode diskusije kako bi obezbjedili uee i doprinos svih uesnika. Obezbjediti razne metode, npr. rasprava, istraivanje, glasanje, konsenzusi.

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 38

    Korak 5: Ustanoviti Radnu Grupu (Lidersku Grupu).

    Radna Grupa je jezgro klasterske inicijative i najvanije operativno tijelo kla-stera. Nadalje, Radna Grupa je kljuno tijelo za proces izrade strategije klastera. To je tim ljudi koji se sastoji od predstavnika preduzea, predstavnika vladinih i nevladinih institucija i predstavnika prateih industrija (npr. dobavljaa). Kla-sterska inicijativa i rad Radne Grupe zahtjevaju: komunikaciju, posveenost radu i ukljuenost.

    Pri formiranju Radne grupe, potrebno je uraditi sljedee: Provjeriti da li postoji infrastruktura? Identifikovati postojanje eventualnih lidera Iskazivanje interesa za formiranjem klastera Ispitati mogunost za razvoj klastera Objasniti kako grupa konkurenata moe da sarauje? Identifikovati prve mogunosti Treba ubrati prvo voe prve pozitivne rezultate

    Za fazu Mobilizacije karakteristino je da treba obezbijediti direktne kontak-te izmeu ljudi, kako bi se mogla lake usvojiti zajednika strategija, odnosno obezbijedio konsenzus o kljunim pitanjima. Da bi se to postiglo potrebno je ostvariti saradnju na razliitim nivoima, odnosno obezbijediti i ire ukljuivanje zajednice u procesu izgradnje novih veza izmeu preduzea i vlade, ali i lokalne zajednice. Sve ovo podrazumijeva kvalitetnu komunikaciju i jaanje meusob-nih odnosa i veza.

    U ovoj fazi treba poeti raditi na prikupljanju informacija o:- Zajednikim problemima.- Zajednikim prioritetima.- Zajednikim akcijama.- Zajednikim interesima.- Zajednikim poslovnim aktivnostima.

    Vane orijentacione take Faze I:Identifikacija i mapiranje klastera.Svrha klasterske inicijative.Obezbjeenje posveenosti i ukljuenost.Magneti koji e privui uesnike.Poetak izgradnje strukture.Razmjena ideja i usaglaavanje opteg vienja klastera.Razumijevanje prirode i koristi od klasterske inicijative.

  • 39

    Faza II - Analiza

    U drugoj fazi potrebno je izvriti sve potrebne analize, odnosno doi do kvalitetne dijagnoze stanja. Ova faza moe i esto je neophodno da se odvija paralelno sa Fazom I.

    Cilj ove faze je da se analiziraju domai i meunarodni tokovi u spe-cifinom sektoru, kao i struktura ponude i potranje na tritu, definiu-i konkurentske prednosti, ali i zahtjeve.

    Dobra dijagnoza stanja podrazumijeva obezbjeenje ili provoenje vie studija i analiza kao to su:

    - Sektorske Studije- Socio-ekonomske analize- SWOT analize- Troak efekat (cost effectiveness) analize,- Dijamant konkurentnosti- Statistiki podaci- Analiza infrastrukture- itd.

    Provoenje svih ovih analiza e za rezultat imati dijagnozu stanja, koja u sutini, treba da sadri odgovor na pitanja o poznavanju sektora u kojem se obavlja poslovna aktivnost, poznavanju konkurencije na tritu i poznavanju okruenja u kojem se kompletna poslovna aktivnost odvija.

    Dobra dijagnoza stanja e omoguiti preduzeima lanovima klastera da u narednoj fazi donesu adekvatne strateke odluke.

    Korak 1: Pregled postojeih studija i provoenje istraivanja

    Sektorske studije.Postoji mnogo sektorskih studija koje su pripremljene i koje mogu da po-

    mognu da se dobije ira slika o stanju u ciljnom sektoru. Veoma esto statistiki podaci mogu da vode ka pogrenim zakljucima. Treba biti oprezan sa upotre-bom ovih podataka!

    Socio-ekonomske analize.Ove analize esto daju uoptene podatke o socioekonomskom stanju ali su

    dobra osnova za dalju analizu i prikupljanje specifinih informacija o sektoru.

    SWOT analizaSWOT (Strength-Weakness-Opportunities-Threats) predstavlja analizu

    unutranjih (Snage i Slabosti) i spoljanjih faktora koji utiu na rad sektora ili samih preduzea. SWOT analiza je dobar alat za razumijevanje situacija u indu-

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 40

    striji i/ili sektoru, kao i percepcija mogunosti (ansi) i prijetnji (prepreka). Ovaj alat daje obino dobar pogled na industriju/sektor i situaciju izvana, te je zbog toga prilino objektivan. On ne daje sliku elje i planova unutar industrije/sek-tora. Moe se desiti sluaj u kome jedna stvar predstavlja mogunost (ansu) za jedan klaster, a prijetnju za drugi klaster.

    Statistiki podaci.Statistiki podaci se mijenjaju i esto se desi da nisu obnovljeni, ali oni mogu

    da daju dobre orijentire o situaciji u industriji/sektoru kao i podatke o deavanji-ma u prethodnom periodu.

    Analiza infrastrukture.Infrastruktura je veoma vaan segment razvoja klastera. Zbog ovoga je

    vano ukljuiti vladu i vladine institucije u inicijativu razvoja klastera u cilju traenja podrke i pomoi oko kljunih pitanja. Klaster mora da zagovara i lo-bira za razvoj prikladne infrastrukture koja treba da bude vezana za inicijativu razvoja klastera.

    Vane orijentacione take Faze II:Upotrijebiti prethodne podatke i informacije o ekonomiji, industriji i

    sektoru.Upotrijebiti statistike podatke, ali treba biti oprezan s njima.Provesti SWOT analize na vie nivoa uz aktivnu ukljuenost uesnika

    (Swot analize: ekonomije, industrije, sektora, grupa preduzea, pratee industrije, preduzea, itd.)

    Analiza vrste infrastrukture.

    Faza III - Strategija i akcioni planovi

    Rezultati prethodnih faza omoguavaju da se uspostavi strateki dijalog uesnika lanica klastera odnosno uspostavi meusobna saradnja, kao i kon-senzus oko kljunih pitanja i upotrebe postojeih resursa na novi nain. Ovo po-drazumijeva konsenzus o viziji razvoja budueg klastera, odreivanje stratekih ciljeva budueg klastera kao i izradu strategija i odgovarajuih akcionih planova koji e omoguiti ostvarenje zacrtanih ciljeva.

    Cilj ove faze je da se definie zajednika strategija i pokrene klaster kao organizacija koja radi na definisanju konkurentskih izazova, speci-finih akcija na kojima uesnici ele da rade zajedno, razvoj planova i zajednikih poslovnih aranmana.

  • 41

    Da bi klasterska inicijativa uspjela neophodno je imati strateki pristup nje-govom razvoju. Meutim, da bi se privukli uesnici neophodno je imati prve re-zultate veoma brzo kao bi se obezbjedila istinska ukljuenost lanova klastera.

    Zbog toga se preporuuje da se ova faza podijeli u dva dijela:1. Izrada i provoenje akcija za brze rezultate2. Izrada strategije razvoja klastera.

    1. Izrada i provoenje akcija za brze rezultateOvaj dio predvia sljedee korake:

    Definisanje zajednikih problema i izazova.U ovom koraku svi uesnici iznose svoje najvee probleme i/ili izazove koje

    treba rjeavati. Ovdje se preporuuje da za poetak svaki od uesnika ne daje vie od svoja tri kljuna problema/izazova.

    Usaglaavanje i donoenje konsenzusa o prioritetima.U ovom koraku se izvri evidencija problema te njihovo grupisanje ako su

    istovjetni ili slini.

    Usaglaavanje i donoenje konsenzusa o potrebnim akcijama.U ovom koraku uesnici glasaju o iznesenim problemima/izazovima te se

    napravi lista prioriteta prema dobijenim glasovima. Ovako se osigurava kon-senzus i saglasnost oko problema koje treba odmah rjeavati. Svi ostali proble-mi ostaju na listi i njih takoe treba rjeavati.

    Izrada akcionih planova.Poslije definisanja problema/izazova provodi se slina aktivnost u cilju defi-

    nisanja ta to treba uraditi tj, koje akcije treba preduzeti da se rijee prioritetni problemi. Kada se napravi lista akcija slijedi izrada jednostavnih akcionih plano-va. Akcioni planovi mogu da imaju sljedei sadraj:

    Problem/Izazov/Poslovna mogunost: *Definisani specifini prioritetni problem*

    Akcija: *Definisana akcija koju treba preduzeti da se problem rijei.*Cilj: *ta je cilj akcije?*Zadaci: *Koji su postavljani zadaci za provoenje akcije?*lanovi tima: *Ko su lanovi klastera koji uestvuju u provoenju akcija?*

    Ovdje treba napomenuti da lanovi tima treba da budu oni koji su naznaili zajedniki problem kao svoj. Takoe treba osigurati da ima vie akcija i da su svi lanovi klastera ukljueni u tim za rjeavanje barem jednog problema.

    Vrijeme: *Do kada tano akcija treba da bude izvrena?*Oekivanja: *Koja su oekivanja lanova klastera od ove akcije?* Provoenje akcija.Kada su akcioni planovi pripremljeni akcije treba da se provedu i da se izvi-

    jeste lanovi klastera o rezultatima. Treba biti vrlo oprezan da se ne postave za-daci koje nije mogue izvriti nego one koji su realni da se postignu za poetak klasterske inicijative.

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 42

    3. Izrada strategije razvoja klastera.

    U izradi strategije potrebno je provesti korake prikazane na slici:

    3

    1. Analiza situacije

    2. Vizija

    3. Misija

    4. Ciljevi (zadaci)

    5. Formulisanje strategije

    6. Implementacija strategije

    7. Kontrola i Ocjena

    Strategija Taktika

  • 43

    Glavne strategijske vrijednosti su: inovacija, kvalitet, fleksibilnost i konti-nuirana poboljanja to zahtijeva brze i efikasne odgovore od strane lanova klastera, kao rezultat sve brih promjena. Nijedna dobra strategija ne moe se graditi na nepotpunom znanju ili analizi.

    1. Analiza situacije. Ovo podrazumijeva koritenje svih informacija dobije-nih u Fazi II Analiza, prvenstveno SWOT analiza.

    2. Vizija. Potrebno je definisanje i usaglaavaje Vizije klasterske inicijative.Vizijom

    treba da se opie kako lanovi klastera ele da klaster izgleda u odreenom trenutku u budunosti. Ona moe da sadri miljenje koje e okolina imati o klasteru i Vizija je ono to moe biti. Prilikom definisanja Vizije treba odgovoriti na pitanje: ta je savrena budunost klastera?

    Takoe treba: Iskoristiti vjerovanja, misiju i okolinu klastera. Opisati ta lanovi ele vidjeti u budunosti. Biti specifian o svakoj organizacija. Biti pozitivni i inspirirajui. Ne pretpostavljati da e sistem imati isti okvir rada kakav ima danas. Biti otvoren za dramatine modifikacije trenutne organizacije, metodolo-

    gije, okruenja, sredstava, itd. Nadalje potrebno je sjediniti vjerovanja uesnika klasterske inicijative: Vizija mora sadravati vjerovanja lanova. Vjerovanja moraju biti u skladu sa organizacionim ciljevima pojedinanih

    uesnika kao i sa ciljevima klastera. Vjerovanja su stav vrijednosti lanova. Vjerovanja su javna/vidljiva potvrda ishoda koji se oekuje. Vjerovanja moraju biti precizna i praktina. Vjerovanja e voditi radnje svih uesnika. Vjerovanja odraavaju znanje, filozofiju i radnje svih. Vjerovanja su kljuna komponenta stratekog planiranja.

    3. Misija. Definisanje Misije klastera je veoma bitno i izjava o Misiji je osnovni element

    u stratekom planiranju. Definisanje misije je jedna od prvih akcija koju klaster treba da preduzme. Misija moe da bude kamen temeljac za definisanje strate-gije klastera. Definisanjem misije klaster pravi izjavu svojoj svrsi i Misija je ono to elimo da bude. Pri definisanju Misije treba odgovoriti na sljedea pitanja:

    Ko smo mi? Zato smo tu? ta elimo da budemo?

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 44

    Koja je naa svrha postojanja? ta pokuavamo da postignemo?

    4. Ciljevi (zadaci). Ciljevi su neophodni u svakoj oblasti gdje rezultati utiu na opstanak i pros-

    peritet klastera. Potrebno je definisati:Opte ciljeveSpecifine ciljeveCiljevi treba da budu: specifini, mjerljivi, dostini, realni i relevantni, i vre-

    menski odreeni.

    5. Formulisanje strategije. Formulisanje (definisanje) strategije predstavlja odreivanje metodologije,

    vremenskih okvira, resursa (ljudski, materijalni i finansijski) potrebnih za njeno provoenje. Plan strategije je kako to postii. Formulisanje strategije predstavlja izbor osnovnih puteva i naina za ostvarenje definisanih ciljeva i misije klastera.

    Ovo znai da mora odgovoriti na sljedea pitanja: TA? KO? ZATO? GDJE? KAD? KAKO?Strategija su velike odluke koje organizacija treba da donese. To podrazu-

    mjeva da treba da se radi na izgradnji snaga, rjeavanju slabosti, iskoritenja mogunosti, izbjegavanju prijetnji, i treba misliti dugorono. U formulaciji stra-tegije treba da se izrade i detaljni akcioni planovi, programi i projekti koji treba da se provedu. Ovi dokumenti e biti neophodni za uspjenu klastersku inicija-tivu.

    6. Implementacija strategije. Provoenje strategije i stratekog plana je praktino sljedea i veoma vana

    Faza u rezvoju klastera.

    7. Kontrola i ocjena. Potrebno je ustanoviti sistem kontrole i ocjene provoenja strategije. Pri

    provoenju strategije te njenoj kontroli i ocjeni treba voditi rauna da je strate-gija neto to je usaglaeno i treba da se provodi u skladu sa planom a s druge strane mora se voditi rauna o odstupanjima i promjenama koje se mogu desiti. Zato je neophodno posmatrati strateki plan i strategiju kao iv i dinamian dokument koji se moe modifikovati da bio to efikasniji i realniji. Da bi klaster-ska inicijativa uspjela potrebna je saradnja izmeu lanova.

  • 45

    Primjeri saradnje i koristi za preduzea u klasteru mogu biti: Zajedniko lobiranje kod lokalnih i dravnih vlasti Zajednika pruanje usluga i/ili proizvodnja Zajednika nabavka sirovina i repro-materijala Zajednika promocija Zajedniki nastup na tritu Zajedniko planiranje poslovnih projekata Zajedniki nastup kod banaka i drugih kreditnih institucija Itd.

    Za odrivo upravljanje otpadom potrebno je umreavanje ali je:

    Neefektivno Efektivno

    Fokus samo na operativni nivo Strateki pristup

    Pojedinano djelovanje Mrea i partnerstvo

    Ad-hoc poslovanje Definisana vizija

    Pravljenje ustupaka Zajednika odgovornost

    Pojedinane ideje o poslu Definisani zajedniki prioriteti

    Suprotstavljeni stavovi Zajednike pozicije

    Baziranje posla na poslovnim anegdotama

    Podaci, informacije i analize

    Konkurenti i neprijatelji Partneri i saradnici

    Usamljenost nije zadravanje samostalnosti

    Saradnja uz zadravanje samostalnosti

    Vane orijentacione take Faze III:Definisati elemente strategije.Formulisati i usaglasiti strategiju sa lanovima klastera.Napraviti i usaglasiti strateki plan.Napraviti akcione planove, programe i/ili projekte neophodne za imple-

    mentaciju (provoenje) strategije.

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

  • 46

    Faza IV - Realizacija (implementacija)

    Cilj ove faze je provoenje usaglaene strategije i poslovnih akcija, izgradnja operativne strukture i implementacija zajednikih projekata.

    Implementacija (provoenje) je veoma bitan trenutak za uspjenost kla-sterske inicijative. Jedini dokaz strategije je u njenom izvrenju. Razlika izmeu uspjene i neuspjene klasterske inicijative, lidera i njegovih pratilaca, prepo-znaje se u najvanijem diferencirajuem faktoru, a to je implementacija (provo-enje) strategije.

    Da bi klaster ostvario svoju misiju i ciljeve, nije dovoljno formulisati, odno-sno izvriti izbor adekvatne strategije, ve je neophodno i izvriti strategijsku promjenu tj. provesti strategiju. Bez obzira na koji je nain napravljena strate-gija, u vidu formalnog ili detaljnog plana ili ne, treba je provesti u odgovarajue taktike akcione planove, programe, projekte i budete.

    Operacionalizacija strategije u svakodnevni ivot klastera provodi se opera-tivnim planovima, koji obuhvataju detalje potrebne da se strategija, odnosno strategijski planovi ukljue u svakodnevno poslovanje. Kada se uspostavi os-novna strategija, klaster e svakodnevno raditi na taktinoj osnovi (operativno planiranje) kako bi ispunio svoje tenje. U kratkom periodu trebae izmijeniti dosadanju radnu praksu i politiku.

    U provoenju strategije treba voditi rauna o sljedeim elementima:

    Struktura klastera predstavlja rezultat organizovanja-fleksibilnost i prila-godljivost na promjene.

    Strategija prethodi strukturi - u praksi formulisanje strategije predstavlja manji problem od njene implementacije, tj. provoenja u ivotnu stvar-nost.

    Sistemi obuhvataju sve procedure, formalne i neformalne, koje omogu-uju organizaciji da funkcionie svakodnevno i dugorono (sistemi obuke, raunovodstveni sistemi, budetski sistemi).

    Stil - nain ukupnog ponaanja i akcija koje preduzimaju Top menaderi. Kadrovi-osoblje je jedini resurs koji nije limitiran-mogue je beskrajno ra-zvijati ljudske resurse

    Vjetine se odnose na ona znanja i sposobnosti koja doprinose da organi-zacije neke aktivnosti obavljaju najbolje po osnovu kojih stiu konkurent-ske prednosti (trina snaga, inovacija-kvalitet, proizvodne sposobnosti, projektno upravljanje...)

  • 47

    Zajednike vrijednosti-integrisani ciljevi predstavljaju koncept vrijedno-sti i aspiracija koje ujedinjuju organizaciju nekim zajednikim ciljem.

    Veoma vaan dio provoenja strategije je njena kontrola i ocjena. To je naj-lake uraditi koristei jednostavan Ciklus poboljanja (tzv. Deming toak). Ovaj ciklus obuhvata planiranje, provoenje plana, provjeru da li je postignuto ono to je planirano, napraviti izmjene (poboljanja) plana i ponovo ui i ciklus (kao na sljedeoj slici).

    Provoenje strategije klastera podrazumijeva provoenje definisanih zajed-nikih akcija unapreenja konkurentnosti, npr.:

    Umreavanje ljudi Umreavanje firmi Stalna komunikacija i informisanje Provoenje zakona Promocija i irenje postojeih firmi (lanova klastera) Organizovanje treninga i tehnike pomoi (konsalting) Zajedniko nastupanje na tritu i kod finansijskih institucija Organizacija marketinkih kampanja Uspostavljanje brenda proizvoda klastera Privlaenje stranih i domaih investicija Lobiranje (npr. za infrastrukturu ili subvencije) Koordinacija nabavke, proizvodnje i prodaje Uspostava tehnikih standarda Smanjenje konkurencije meu lanovima klastera

    KLASTERSKO ORGANIZOVANJE U UPRAVLJANJU OTPADOM

    Planirati(ta elite postii, kako?)

    Provjeriti(Dostiete li ono to ste htjeli

    (planirali) dosei)

    Uraditi(Implementirati, provesti

    planirano)

    Popraviti(Napraviti poboljanja)

  • 48

    Vane orijentacione take Faze IV:Provesti usaglaenu strategiju klastera kroz provoenje akcionih

    planova, programa i/ili projekata.Ustanoviti sistem kontrole i ocjene provoenja strategije.Vriti stalnu kontrolu i praenje provoenja strategije.Vriti potrebna poboljanja i izmjene strategije u skladu sa promjenama

    u poslovnom okruenju.

    Faza V - Odrivost i inovacije

    Kao i svaka druga poslovna aktivnost i klastersko organizovanje e prolaziti kroz odreene faze ivotnog ciklusa. U tom smislu, kao poslednja faza, a istovre-meno i poetna faza novog ciklusa se moe smatrati faza postizanja odrivosti i kreiranja inovacija kako bi se na to bolji nain odgovorilo prijetnjama koje dolaze iz razliitih razloga.

    Cilj ove faze je osiguranje finansijske i operativne odrivosti klaste-ra, uvoenje inovacija u pruanje usluga i poslovanje, jaanje informa-cionih sistema i novo programiranje sa novim stratekim prioritetima.

    U ovoj fazi je akcenat na: Aktivnostima za stimulaciju inovacija i preduzetnitva Aktivnostima u jaanju javne svijesti i marketingu Aktivnostima novih investiranja Podrci poslovnim projektima baziranim na klasteru Tehnolokom umreavanju.

    Vane orijentacione take Faze V:Stimulisati inovacije u proizvodnji, pruanju usluga, menadmentu itd.Zajedniko poslovno planiranje i promocija.Saradnja sa inovacionim centrima, nauno-tehnolokim parkovima itd.Jaanje infomacionih sistema i upotreba informaciono-komunikacijskih

    tehnologija.Praenje trendova.

    Prethodnih pet faza razvoja klastera se ne mogu i ne trebaju shvatiti kao striktno odvojene i definisane. U poslednjoj fazi razvoja klastera, dolazi do broj-nih izazova na koje treba odgovarati na adekvatan nain i stoga mnoge opera-cije koje su predstavljene u ranijim fazama treba ponoviti. Cilj je da se obezbije-di odrivost i napredak, a to je mogue samo kontiniuranim procesom istraiva-nja, analize i praenja okruenja, konkurencije i iznalaenjem novih, inovativnih mogunosti za rad i razvoj klastera.