Click here to load reader

Herbarij Gian Paula Cavallija iz 1719. godine Herbarij Gian Paula

  • View
    248

  • Download
    11

Embed Size (px)

Text of Herbarij Gian Paula Cavallija iz 1719. godine Herbarij Gian Paula

  • Herbarij Gian Paula Cavallija

    iz 1719. godine

    Herbarij Gian Paula Cavallija

    iz 1719. godine

  • 2 3

    NakladnikDravni arhiv u PazinuZa nakladnikamr. sc. Jakov Jelini

    Koordinatorica projektaTajana UjiIdentifikacija i determinacija biljnih vrstaSlavko BranaDigitalizacija i oblikovanjeAlfio KlariTranskripcijaTajana UjiPrijevod izvornog tekstaBranka PoropatRazrjeenje kratica za teinu lijekova i novanih jediniceGiovanni PaolettiTisakSv. German, PulaNaklada300 primjeraka

    Pazin, lipanj 2003. godine

    ISBN 953-96045-4-0 Dravni arhiv u Pazinu. Sva prava pridrana.

  • 2 3

    Dimenzije: 210 x 300 mmListovi: naslovnica, 1r 8v; 10r 49v

    Osim biljaka i njihovih naziva, u herbariju su sauvane i biljeke o upo-rabi istarskog kukurijeka, zlatinjaka i dvodomnog bljuca pri lijeenju razliitih bolesti, kao to su vruica, migrena, probavne smetnje, kaalj itd. (5v, 6v)

    Uz to su sauvana i dva popisa ljekovita bilja i lijenikog pribora naru-enog iz Venecije 1677. i 1678. godine. (39v, 46 r i v)

    Herbarij je 1974. godine pronaao i izdvojio iz fonda Vodnjanskih bi-ljenika mr. sc. Jakov Jelini. Dana 15. lipnja 1974. godine miljenje o herbariju dao je dr. sc. Ivan ugar, tada znanstveni suradnik Instituta za botaniku Sveuilita u Zagrebu, danas umirovljeni profesor botanike s Far-maceutsko-biokemijskog fakulteta Sveuilita u Zagrebu:

    (...) U pogledu njegove znanstvene i praktine vrijednosti, nedostatak herbarija sastoji se u tome to herbariziranim primjercima nedostaju najos-novniji podaci: nalazite i tono latinsko ime. Moe se svakako sa sigurnou rei da herbarizirane biljke potjeu iz Istre, ali one mogu potje-cati i iz podruja izvan nje. (...)

    (...) Meutim, Gian Cavalli nije vjerojatno ni imao pretenzija da pravi neki herbarij za znanstvenu uporabu. On se vjerojatno zanimao za floristi-ku i biljke samo toliko koliko se time mogao okoristiti u medicini i lijeenju ljudi. (...)

    Herbarij Gian Paula Cavallija iz 1719. godine

  • 4 5

    1. 1719.2. Donatiuuo fatto da m Dottor Gian3. Paulo Cavalli Medico Fisico stipendiato4. in questa Terra5. all Signor Giovan Battista 6. Benussi 7. Chirurgo

    1719.Poklon mene, doktora Gian Paula Cavallija, lijenika fizika, slubenika ove komune, gospodinu Giovanniju Battisti Bennussiju, kirurgu.

  • 4 5

    Herbariji prikupljeni prije 1753. godine rijetkost su u Hrvatskoj.Prema l. 13. Meunarodnog kodeksa botanike nomenklature, godina

    1753. smatra se ishodinom za valjanu objavu imena sjemenjaa (Sper-matophyta) i papratnjaa (Pteridophyta). Te je godine, naime, objavljeno Linneovo djelo Species plantarum, kojim se uvodi binarna nomenklatura biljnih vrsta.

    Za najstariji sauvani herbarij prikupljen u Istri, smatra se onaj Zani-chellijev, naslovljen 1722. Racolta in Istria koji se danas uva u Padovi. U njemu su pohranjene 72 vrste vaskularne flore i 12 algi. Zannichelli, Giovanni Girolamo (16621726) bio je ljekarnik i botaniar u Veneciji. U dva navrata (1722. i 1725), u drutvu s firentinskim botaniarem Pier Antoniom Micheliem, skupljao je biljke u Istri. Poevi od Kopra, Izole i Pirana, obiao je dalje obalom Umag, Pore, Pulu, Verudu, Medulin, te na koncu i Uku.

    Herbarij iz 1719. godine skupljen je u lijeniko-ljekarnike svrhe, to potvruje odabir biljnih vrsta. Autor je herbarizirao uglavnom ljekovito bilje koje je tada bilo u uporabi. Biljke su skupljane i herbarizirane parci-jalno, izgleda samo poradi prepoznavanja, odnosno edukacije. Svakoj je vrsti dodana etiketa s tadanjim nazivom.

    Predlinneovska polinominalna nomenklatura (bauhiniana) u herbariju, uglavnom, odgovara nazivlju koje je upotrijebio novigradski biskup Giacomo Filippo Tommasini (15951654) za svoj popis biljaka u djelu De Commentari storici-geografici della Provincia dellIstria. To, zajedno s vrstama koje dolaze u herbarij, upuuje da je herbarij nastao zasigurno u

    Determinacija biljnih vrsta u herbariju iz 1719. godine.

  • 6 7

    Istri. Vrlo je teko odrediti gdje su prikupljene s obzirom da su zastupljene i primorske i kontinentalne vrste, no brojna zastupljenost kontinentalnih brdskih vrsta (npr. Inula helenium), ukazuje na sredinji dio Istre.

    Jedan dio naziva iskvaren je lokalno (Ecimoidis itd.). Budua detaljnija istraivanja o odnosu naziva u herbariju prema tada valjanim nazivima, mo-da razjasne neto vie i sam nastanak ovog herbarija. Premda je herbarij, naalost, gotovo u potpunosti uniten, on je vrijedno svjedoanstvo biljnog nazivlja (nomenklature) predlineovskog razdoblja u Istri i Hrvatskoj.

    Biljne su vrste razvrstane prema rednom broju strane u herbariju koja je obiljeena tintom u desnom gornjem kutu svakoga herbarijskog lista.

    Strana 9. s pripadajuim biljnim vrstama nedostaje. Prvi je naveden naziv biljne vrste s etikete u herbariju. Slijede odgovarajui nazivi kod razliitih predlineovskih autora (referentna djela) koji determiniraju odreenu vrstu, a zatim Linneov naziv prema Species Plantarum (1753), odnosno validni latinski naziv biljne vrste, usklaen prema Index Florae Croaticae I-III (Nikoli, 19942000) i Flora Europaea I-V (Tutin & al., 19641980). Dodani su vaniji sinonimi te odabir narodnih naziva.

    Na koncu, dodani su i nazivi biljnih dijelova koji su se koristili u ljekar-nike svrhe.

    Vrste koje poradi kratkoga vremena nisu identificirane oznaene su oznakom NI. Kratice autora (referentna djela), podvuene su onako kako su upotrijebljene u tekstu.

    Slavko BranaNatura Histrica, [email protected]

  • 6 7

  • 8 9

  • 8 9

    5v1. Eleboro negro2. Lusso di questo elleboro pericollosso ma nei corpi pi3. robusti si p Sicuramente Usare pur che non Si4. eceda il pesso di una drama il Suo Rimedio il latte5. Caprino la infussione si p Sicuramente dare il ogni6. Corpo per purgar senza molestia alcuna datto In polvere7. con Vino Veramente pi Valorosso et solve per dissolto8. tanto nera quanto gialla Vsarssi nelle febre periodiche 9. Lunge darsi Colloro che In paciscono nel dollore Antico10. della metta del Cap, il qualle chiamano Emicranea et11. questo elleboro Comodissimo alle Viscere et alla Madrice et alla Vesica12. quando ano Bissognio di medicina purgativa.

    13. Asplenio14. Beutta per 40 giorni la decocion delle frondi fatta in15. Acetto minuisce la Milza la decottion fatta con Vino rissolve16. La Opilatione nel fegatto et della Miliza Conferisce al traboco17. del fielle et alla pietra delle reni et della Vessicha gioua 18. quelli che ano la quartana in peroche purga lumor male19. cossiche rissolue il Sangue Congellatto nel petto per cadutta 20. per altra Cagione gioua alla dificolta del Vrina

    21. Vrb di fori 22. Le fronde Inpiastrate con Vino s la Milza la Sminu-23. iscono Credessi che legatte dosso alle done esse solle con Milza24. di mullo le facino deventar Sterille colte di notte per quando non25. Luce la Luna

    5v

    Crni kukurijekPrimjena je ovog kukurijeka opasna, ali se moe dati snanijim osobama, ukoliko se ne prekorai teina jedne drahme. Njegov je protuotrov kozje mlijeko. Pripravak se moe sa sigurnou dati svima, bez tetnih posljedica, kako bi proistio tijelo. Dan u prahu s vinom jo je uinkovitiji. Obino se koristi, kako crni tako uti kukurijek, kod povratnih groznica. Daje se onima koji pate od stare bolesti glave koju nazivaju migrena. Osobito je pogodan za unutarnje organe, maternicu i mjehur te kao sredstvo za ienje.

    Zlatinjak Ako se pije kroz 40 dana, duljim

    kuhanjem lia u octu, smanjuje slezenu. Kuhanjem u vinu rjeava zaepljenje u jetri i slezeni. Pogoduje pri povraanju ui i lijeenju kamenca u bubrezima i mjehuru. Koristi onima koji imaju povratnu grozni-cu tako to rastapa zgruanu krv u prsima, bilo uslijed pada ili neeg drugog. Pomae kod urinarnih infekcija.

    (?)Lie umoeno u vino, stavljeno na sle-

    zenu, smanjuje slezenu. Vjeruje se da, ako ga se ubere u noi bez mjeseca i ako ga se stavlja na ene, samog ili sa slezenom od mazge, ini enu sterilnom.

  • 10 11

  • 10 11

    6v

    1. Brionia2. Le fronde et il frutto et la radice ano Virtt Acutta3. il perche Si mettano con Acetto et Salle sopra Pulcere 4. che li Chiamano Chironie et in quelle Che li Con Verti-5. no in Canchrene il frutto Cotto con il granno Beutto fa6. abondanza di Latte darsi per tuto un Anno ogni giorno 7. Bevere con Vino al pesso di una drama la radice Colloro8. che patiscono il Mal Caducho dassi nel medessimo modo alli9. Atonitti et ai Vertiginossi gioua Beutta al pesso di due drame10. al morsso delle Vipere ma non da dare alle done grauide11. per che amazza la creatura nel Corpo Conturba qualche Volta12. Lintelletto et provoca Vurina fassene Elettuario con mele 13. per Colloro che malagiuolmente Respirano et che sono in pericolo14. di strangolarssi per la Tosse per li Spasemetti rotti et per li dollori15. del Costato Beutta con Acetto al pesso di tre obolli 30 giorni16. Consuma la Milza

    6v

    Dvodomni bljutacLie, plod i korijen imaju intenzi-

    vnu mo te se stoga stavljaju s octom i solju na pulcere koje zovu Chironie i one ih pretvaraju u gangrenu. Ako se plod skuha sa zrnom i ako se tako popije dovodi do izobilja mlijeka kod ena. Korijen, u teini od jedne drahme, daje se za pie s vinom svaki dan tijekom cijele godine onima koji boluju od padavice. Na isti se nain daje onima koji imaju psihikih proble-ma i onima koji boluju od vrtoglavice. Pomae kod ugriza zmije kad se popije u teini od dvije drahme, ali se ne smije dati trudnicama jer ubija plod u tijelu. Ponekad pomuuje razum i potie uriniranje. Od njega se pripra-vlja ljekovit pekmez s medom za one koji teko diu i kojima prijeti opasnost guenja uslijed kalja, greva i bolova u prsnom kou. Ako se pi