Handreiking ethische dilemma's in de GGZ voor asielzoekers

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Handreiking ethische dilemma's in de GGZ voor asielzoekers

  • Handreiking ethische dilemmas in de GGZ voor asielzoekers

  • Colofon

    Handreiking ethische dilemmas in de GGZ voor asielzoekers is een uitgave van Johannes Wier Stichting voor

    gezondheidszorg en mensenrechten

    Auteurs: Dr. S.A. (Sander) Kramer, cross-cultureel psycholoog, onderzoeker/docent USBO/Universiteit Utrecht;

    en GGZ Kinderen en Jeugd Rivierduinen

    Dr. M.H.H. (Maritte) Hoogsteder, psycholoog en onderzoeker, Mikado/Stichting Diversiteit en Inclusie in zorg en

    welzijn; en VUmc/Sociale Geneeskunde

    E. (Erik) Olsman, MA, onderzoeker, Academisch Medisch Centrum/UvA

    Dr. L.H.M. (Loes) van Willigen, arts n.p., voorzitter Johannes Wier Stichting voor gezondheidszorg en mensen-

    rechten

    Initiatiefnemer: Johannes Wier Stichting voor gezondheidszorg en mensenrechten

    Keizersgracht 177

    1016 DR Amsterdam

    info@johannes-wier.nl

    www.johannes-wier.nl

    Vormgeving: Studio Casper Klaasse (www.studiocasperklaasse.nl)

    Drukwerk: ADMercurius, Zutphen

    ISBN: 978-90-73550-00-1

    Deze handreiking werd mogelijk gemaakt door:

    2015, Amsterdam, Johannes Wier Stichting voor gezondheidszorg en mensenrechten.

    Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of

    op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

  • Handreiking ethische dilemmas in de GGZ voor asielzoekers

    Sander Kramer, Maritte Hoogsteder,

    Erik Olsman, Loes van Willigen

  • Inhoudsopgave

    Voorwoord- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 5

    Introductie - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 6

    Wat is een ethisch dilemma? - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 6

    Beroepsethiek- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 7

    Kennis over de asielprocedure en medische zorg - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 8

    Perspectief van kinderen en jeugdigen - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 9

    Leeswijzer - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 9

    Ethische dilemmas rond vijf themas - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 10

    Thema (1) Persoonlijke betrokkenheid en afstand- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 10

    Thema (2) Diagnostiek en behandeling - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 14

    Thema (3) Beroepsgeheim en informatie delen - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 20

    Thema (4) Pleitbezorging ten behoeve van het collectief- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 24

    Thema (5) Suicide(dreiging): preventie en communicatie - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 25

    Aanbevelingen- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 27

    Literatuur - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 28

    Bijlagen - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 29

    (A) De opvang en medische zorg nader toegelicht- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 29

    (B) De werkwijze van het Bureau Medische Advisering (BMA) - - - - - - - - - - - - - - - - 30

    (C) Relevante gedragscodes in de GGZ- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 31

    Beroepscode voor psychiaters - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 31

    Beroepscode voor psychologen - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 32

    (D) Bij wie kun je terecht? - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 33

    (E) Leden project- en klankbordgroep - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 35

    4HANDREIKING ETHISCHE DILEMMAS IN DE GGZ VOOR ASIELZOEKERS

  • Voorwoord

    Vluchtelingen en asielzoekers zijn een beetje een ondergeschoven kindje van de gezondheids -ethiek. Wie de belangrijkste gezondheidsethische tijdschriften doorkijkt, vindt slechts spora-disch woorden als refugee en asylum seekers. Zijn er dan misschien geen specifieke ethische problemen in de GGZ voor asielzoekers? Dat

    lijkt me toch wel, en de grote waarde van deze handreiking is dat het duidelijk laat zien waaromde ethische problematiek vaak zo ingewikkeld en anders is dan in de gewone spreekkamer. Iknoem twee van die specifieke problemen: de behandelingsindicatie en informatieverschaffing.

    Twee citaten uit de handreiking over de indicatie, die het probleem helder weergeven en ook laten zien hoe verschillend je ermee om kunt gaan: Dat heb ik dus altijd hoog in het vaandel gehouden: als ik denk dat die behandeling goed zou

    kunnen zijn en meerwaarde heeft, dan meld ik zo iemand aan. Ook met het risico dat iemand tehoren krijgt: Je moet dit land verlaten!Ik ga niet met EMDR werken of met een andere inzicht gevende therapie, want je wil dat

    mensen in zon instabiele situatie het leven gewoon kunnen volhouden.Trauma's verwerkenvergt veel te veel stress.

    Je wilt iemand goed behandelen, volgens de professionele standaarden, en moet je je dan latenbenvloeden door het feit dat het succes van die behandeling zou kunnen betekenen dat iemandterug moet naar een land vol gevaar waar hij of zij misschien weer terugvalt in zijn psychischeproblematiek? Hier gaat het, in elk geval deels, om een spanning tussen humanitaire betrokken-heid en professioneel handelen. Het is hulpverlenen op het scherp van de snede. Juist in de GGZ kan het beindigen van een hulpverleningscontact ingewikkeld zijn. Je hebt

    niet zoiets handigs als een genormaliseerde bloedwaarde om te zien wanneer de ziekte ondercontrole is en dus staat het besluit om de behandeling te stoppen altijd open voor discussie entwijfel, zeker wanneer er grote belangen lijken te zijn om te blijven behandelen. De diepere vraag is: voor welke effecten en vooral welke bijwerkingen van ons handelen als

    hulpverlener zijn we verantwoordelijk? Natuurlijk zijn hulpverleners niet verantwoordelijk vooruitzetting, maar het kruipt je onder de huid, zoals een van de genterviewden zegt, als dat ge-beurt na het afsluiten van een behandeling.Dan de informatieverschaffing. Ook dat gaat over de grenzen aan verantwoordelijkheid:

    schrijf ik kort en zakelijk op wat ik weet en laat ik de consequenties aan het Bureau MedischeAdvisering van de IND, of probeer ik het zo goed mogelijk voor mijn clint op te schrijven? Enwat is dat dan?

    Deze handreiking opent (eindelijk) een ondergeschoven gebied in de gezondheidsethiek. Dat ismooi meegenomen voor ethici, maar de belangrijkste reden om het te lezen zijn de heldere, em-pirisch gefundeerde adviezen over de vele ethische dilemmas die in dit gebied voorkomen. Doeer uw en uw clints voordeel mee.

    Dick Willems, hoogleraar medische ethiek Universiteit van Amsterdam

    5HANDREIKING ETHISCHE DILEMMAS IN DE GGZ VOOR ASIELZOEKERS

  • Introductie

    Je bent al dichter bij een oplossing, als je je ervan bewust bent dat er een dilemma is

    Professionals in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) ervaren regelmatig dilemmas in hunzorg aan asielzoekers. Deze handreiking biedt hen handvatten bij afwegingen, reflectie en be-sluiten hoe te handelen. De handreiking is gebaseerd op literatuuronderzoek, interviews en focusgroepsgesprekken. Het verslag van dat onderzoek is te vinden op de website van de Jo-hannes Wier Stichting.

    Asielzoekers hebben veelal schokkende gebeurtenissen in het land van herkomst en/of tijdenshun tocht naar Nederland doorgemaakt. In Nederland ervaren zij veel communicatie- en aan-passingsproblemen. In de opvangcentra zijn er vaak spanningen wegens het gebrek aan priva-cy, onderlinge conflicten en de onzekerheid over de uitkomst van hun asielprocedure. Eenrelatief hoog percentage onder hen heeft psychische problemen (Jongedijk & Hoekstra, 2006).Net als andere inwoners van Nederland hebben asielzoekers, ongeacht waar zij verblijven,recht op gezondheidszorg. Zorgverleners hebben dus een zorgplicht. Alle protocollen en richt-lijnen die in de GGZ worden gehanteerd, zijn ook op asielzoekers van toepassing. Daarom zijnsommige dilemmas die zorgverleners in hun zorg aan asielzoekers ervaren niet anders dan di-lemmas bij andere patinten. Deze publicatie gaat over dilemmas die samenhangen met despecifieke situatie van asielzoekers. Bijvoorbeeld wanneer je verantwoordelijkheid voor de be-handeling in conflict komt met juridische belangen van asielzoekers of wanneer uitzettingdreigt.

    Zorgprofessionals zijn gebonden aan wet- en regelgeving, bijvoorbeeld de Wet op de Genees-kundige Behandelingsovereenkomst (WGBO). Daarnaast hebben beroepsgroepen gedragsco-des opgesteld, bijvoorbeeld over beroepsgeheim, vertrouwelijkheid en het verstrekken vaninformatie aan derden, of over de relatie tussen behandelaar en patint.

    Wat is een ethisch dilemma?

    Een ethisch dilemma is een conflict van waarden: je wilt de ene waarde nastreven, maar ziet te-gelijk dat je een andere waarde daarmee tekort doet. Of je wilt een waarde nastreven, maar kandie in gegeven omstandigheden niet waarmaken. Waarden zijn idealen, betekenis- en richting-gevend voor handelen: denk aan eerlijkheid, rechtvaardigheid, respect, solidariteit, bescheiden-heid of veiligheid. Terwijl waarden abstracter zijn, zijn normen concreter, pragmatischer,makkelijker