of 69/69
Gurbetçi Freud ve “Das Unheimliche” Mehmet Yılmaz

Gurbetçi Freud ve - derindusunce.org · Sigmund Freud insandaki gurbette olma duygusunu, yabancılık, terk edilmiş hissini sorgulayan ^Das Unheimliche adlı denemesini í õ í

  • View
    216

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Gurbetçi Freud ve - derindusunce.org · Sigmund Freud insandaki gurbette olma duygusunu,...

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

1

Gurbeti Freud ve

Das Unheimliche

Mehmet Ylmaz

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

2

Bu kitap Derin Dnce Fikir

Platformunun okurlarna

armaandr.

www.derindusunce.org

http://www.derindusunce.org/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

3

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

4

indekiler

nsz ....................................................................................................................................................... 5

Be Psikanaliz Dersi ................................................................................................................................ 6

Mutsuzluk Kltr Unbehagen in der Kultur ..................................................................................... 10

Sigmund Freudun Faizme Katks(1) .................................................................................................... 16

Sigmund Freudun Faizme katks(2) .................................................................................................... 20

Bir kavanoza hapsedilmi kelebekler gibiyiz yeryznde ................................................................... 25

Gnl ister ki; gnl hereyi istemesin! ............................................................................................... 28

bn Sina Sigmund Freud ile anlaabilir miydi? ....................................................................................... 32

nsan Yalandan deil Gerekten korkar! Freud veya Hitchcock? ........................................................ 34

Sigmund Freud, akll telefonlar ve aptal insanlar ................................................................................. 37

Tfek icad olundu, namertlik kolaylat ................................................................................................ 43

Dnya bizim evimiz deil (Alfred Hitchcock) ......................................................................................... 47

Sana kanat da vermitik, neden yerde srnmeyi tercih ettin? ........................................................... 51

Vicdan azab bir hastalk mdr? ............................................................................................................. 54

Sigmund Freud, Cinsellik ve Bilimsellik .................................................................................................. 59

Kafesi z vatan sanyor Kuzgun ............................................................................................................ 62

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

5

nsz

Sigmund Freud insandaki gurbette olma duygusunu, yabanclk, terk edilmi hissini sorgulayan Das Unheimliche adl denemesini 1919da yaynlam. sminden itibaren tefekkre vesile olabilecek bir alma. Zira Unheimliche allmn dnda, endie verici bir yabanclk hissini anlatyor.

Garip / yabanc / tuhaf bir endie bu. Yani rmcek korkusu ya da isizlik endiesi gibi sebebi belli olan bir duygu deil. (Bkz. Korku matkab zek duvarn deler mi?) Korkuyorum ama neden korktuumu bilmiyorum. Korkumun sebepsiz oluu bana tuhaf geliyor; alk olmadm bir hal; kendi korkumu yadrgyorum. Aslnda bu hal sadece nsana mahsus: Kaynanda tehdit algs olmayan, hayvanlarn bilmedii bir his. Belki huu / hayet ile akrabal olan bir varolu endiesi? Gurbete benzer bir yabanclk hissi, sanki davet edilmediim bir evdeyim, kaak bir yolcuyum bu dnyada.

Nereden geliyor bu huzursuzluk hali? Neden insan istediklerini elde etse bile mutlu

olamyor? Freudun d (Alt bilin), Benlik (Ego), st Benlik (Sperego) kavramlar i

dnyamzdaki atmalara k tutabilir mi? Dnyada yaarken nsann kendisini asla evinde

hissetmeyii acaba modern bir hastalk mdr? Teknolojinin gelimesiyle ba gsteren bir

gerginlik midir? Yoksa bu korku ve tatminsizlik hali insann doasna zg vasflarn habercisi,

buz dann grnen ucu mudur?

Modern insann kalabalkta duyduu yalnzla yine insan ftratna dair cevaplar aramak iin

bulunmaz bir frsat Das Unheimliche. Ancak Freudun bu eseriyle yetinmedik; dier baz

kitaplarndan, tez ve konferanslarndan da alntlar yaptk: 1909da Massachusetts Clark

niversitesinde verdii konferanslarn derlendii Be Psikanaliz Dersi, 1929da yaynlanan

Mutsuzluk Kltr (Unbehagen in der Kultur), Uygarlk, Toplum ve Din (Zivilisation

Gesellschaft und Religion -1926), Bir Yanlsamann Gelecei (Die Zukunft einer Illusion -

1927), Kltrel Cinsel Ahlk ve ada Sinir Hastal (Die kulturelle Sexualmoral und

die moderne Nervositt , 1908) Totem ve Tabu (Totem und Tabu 1912), Sava ve lm

Zamanlar zerine (Zeitgemes ber Krieg und Tod 1915) ve nihayet 1921de yaynlanan

Sosyal Psikanaliz ve Ego (Massenpsychologie une Ich-Analyse)

Hem Sigmund Freudu tanyanlarn hem de yeni kefedecek olanlarn keyifle okuyacan

mid ediyoruz.

https://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2010%2F01%2F09%2Fkorku-matkabi-zeka-duvarini-deler-mi%2F&ei=lu-PUu2mJ4Kg0QWk5oHgCw&usg=AFQjCNGC5vRVyWMweFEIR4d09zo03ESItA&sig2=EhBJ

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

6

Be Psikanaliz Dersi / Sigmund Freud

Ynetmenliini Harold Ramisin yapt Mafia Blues (Analyze This) gerekten unutulmayacak bir filmdi. New Yorklu bir mafya babas olan Paul Vitti (Robert de Niro) ile sradan bir psikiyatristin (Billy Crystal) srad hikyesi ok komik bir ekilde anlatlyordu: Dertli mafya babas Paul Vitti sebebini anlamad korkular ve alama krizleri yznden mesleini yapamaz hale gelmiti. ok da inanmayarak

gittii doktor psikanaliz yaparak hastasnn ocukluuna uzanan bir travmay adm adm zecekti.

Mafia Blues komiklii yannda Amerikallarn psikanalize bakn gstermesi asndan da dikkate deer. Zira Freudun ve Lacan, Jung gibi bu sahaya nemli katklar yapm isimlerin aksine Amerikallar iin pratik tarafna odaklandlar. Felsefeden, psikolojik ve sosyolojik kklerinden koparlan psikanaliz adeta kiisel geliim doktrinlerine dnt hzla: 5 derste liderlik, mutlu evliliin srlar vs gibi alkasz klflara brnd.

Freud yanl m yapt yoksa yanl m anlald?

Gerek u ki insan yaamnda meydana gelen ykmlarn zeri zaman ile rtlr.Depremle yklan veya yangnla kl olan bir ehrin yeniden hayata dnmesi gibi insanlar da en byk aclarn altndan kalkp yaamaya devam ederler. Ancak bu geri dn yaralarn tamamen tedavi olduu, travmalarn silindii anlamna gelmez. nsan ocuklukta yaad bir acnn bedelini hayat boyu der. te byle zamanlarda bir arkeolog faydal olabilir. Travmann yaand an zamana yayarak hastann kendini (=gemiini) olduu gibi kabul etmesini kolaylatrabilir. Peki btn grlt ve itiraz nereden geliyor?

http://www.derindusunce.org/2013/11/02/bes-psikanaliz-dersi-sigmund-freud/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

7

Amerikallarn klieleri ve Freudun cinsellie verdii nemin ou kez yanl anlalmas gibi d faktrler bugn hl psikanalize souk baklmasna sebep oluyor. Fakat bir de i sebepler var ki bunlarn mesuliyeti dorudan Freuda ve takipilerine fatura edilebilir:

1. Freud kendi nefsinin prizmasnda meydana gelen deformasyonlar ile insan ftratna dair olan deformasyonlar birbirinden ayramad. Bu hatas yznden de ind / sbjektif gzlemlerini objektifletirdi; nce asrndaki btn insanlara ve sonra insan tabiatna ml etti.

2. 1930da yaynlanan Das Unbehagen in der Kultur (Kltr Honutsuzluklar) gibi eserlerinde aka belli ettii gibi asrna hakim olan pozitivist imana boyun emi bir bilgin Freud. Bu sebeple nsandaki uhrev boyuta madd klflar arayp durmu. (Bkz. Bir pozitivizm eletirisi)

3. Nefs-i emmare ile nefs-i levvame dnda kalan veheler Freudu dokrinin kapsama alan dnda kalm. Bu sebeple doktrinin temelleri mutluk=tatmin eklindeki bir fay hatt zerine ina edilmi. Haliyle Freud ve takipileri akl- mea sahas olan hayvan arzularn serbestliini (possibility) ftr ve meru olan insan zgrl (liberty) ile, akl- meadn sahas ile bir tutmular. (Bkz. Hayvan Serbesttir, nsan zgrdr)

4. nsann uhrev boyutunu gzard eden bu insan teorileri adalet ve merhamet gibi deerleri rlativist bir ahlk zemini zerine oturtmaya almlar. Haz veren herey iyi olmu zira dnyev fayda ile uhrev iyilik arasndaki fark grememiler.

Evet, bahsetmek istediim kitabn ad Be Psikanaliz Dersi. Bu eser Sigmund Freudun Amerikada, Massachusetts eyaletinde bulunan Worcester kentindeki Clark niversitesinde verdii bir dizi konferansn tutanaklarndan oluuyor.

Be Psikanaliz Dersi Freudu doktrinin ilk etabn aklamas bakmndan dikkate ayan bir kitap. 1909da Freudu Amerikaya davet eden nl filozof ve psikolog Granville Stanley Hall idi. Freud beraberinde Sndor Ferenczi ve Carl Gustav Jungu da gtryordu. Daha sonralar, 1913ten itibaren bamszln iln edecek olan Jung ile henz yollar ayrlmamt bu seyahate karken.

Ferenczi, Jung ve Freud byk bir gemide, Georges Washington adl bir transatlantikte seyahat ediyorlar, gndzleri birbirlerinin ryalarnn analizini yapyorlard. O srada 53 yandaki Freud Avrupada byk bir n sahibiydi. Ama hret ona yetmiyordu, o devirde yazd mektuplardan, kendisi hakkndaki pein hkmlerle ilgili yaknmalarndan anlyoruz.

Sen Amerikan ryasn analiz edebilir misin Sigmund?

Amerika o devirde Avrupallar iin hereyin mmkn olduu bir kara paras. Avrupal bilginler iin ideal bir yer bu kta. Oysa Freudun cinsellik konusuna verdii nem ve ahlk

http://www.derindusunce.org/img/pozitivizm_derin_dusunce_org.pdfhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2010%2F10%2F05%2Fhayvan-serbesttir-insan-ozgurdur%2F&ei=gYF1UraTJOLG0QX-qYCYAQ&usg=AFQjCNFu8nfUFaLoZMqvQwnfcpOvAztz2g&sig2=JBFUDEP5BgagmfSedJHevA&bvm=bv.55819444,d.d2k

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

8

rlativizmi Amerikallar korkutuyor. Hatta bu tr fikirlerin Amerikay ykaca dahi devrin gnlk gazetelerinde yazlanlar arasnda. Tabi Freud bu nyarglardan ve korkulardan habersiz deil. Atlantik kysnn saygn niversitelerinden olan Clarkta verecei konferans iin radikal bir karar alyor ve konuma metni hazrlamyor. Tamamen iinden geldii gibi, konuacak.

Konferansta sunduu doktrin bugn bildiimiz karmaklkta deil ve ne lm ne de metafizik kavram dahil edilmemi henz. Yine de az deil. Dnn, saldan cumartesiye, 5 sabah boyunca konuuyor ve konuuyor. Ne not var elinde, ne de bir metin. ok deiik mevzulardan bahsediyor: Rya yorumlar, analiz teknikleri, histeri, ocuk cinsellii ve travmalarn hal altna sprlmesi.

Hakkn teslim edelim ki Freud ok iyi bir pedagog, tam bir retmen. Fikirlerini insanlara aktarabilmek iin ok ilgin rnekler buluyor. Mesel kt anlarn bastrlmas ve tedavi yoluyla normalletirilmesini anlatrken yle diyor:

Farz edin ki ben konuurken seyircilerden birisi glyor, barp ararak konferansn akn bozuyor. Sonra iinizden birka kii onu tutup dar karyor. Bu kovulmaya duygularn, arzu ve korkularn bastrlmas diyoruz. Mesele zld m? Hayr. Zira bastrlan kii dardan da sknt verebilir bize; kaplar yumruklayabilir, barp arabilir. te dardan yani bilin altndan gelen bu rahatszla sendrom diyorum. Farz edin ki konferans dzenleyen Dr. Hall geliyor ve bu kiiyle pazarlk ederek sessiz kalmas artyla ieri alyor. te bu rol psikanalistin rol, sendromun kaynan bilin altndan karp doduu yere yani uur zeminine getirmek

Freudun konferans byk bir baar olmu, gazeteler uzun uzun bahsetmiler. Onu davet eden Dr. Hall Freudun fikirlerini orjinal, yaratc ve devrimci olarak nitelemi. Bizim Sigmund konferanstan sonra yazd bir mektupta kendisini 53 yanda ve gen hissettiini, bu seyahatin ve izleyen baarnn zgvenini arttrdn yazyor.

zleyen yllarda psikanaliz hzla moda oluyor Amerikada. Freudun belki dorudan amalamad bir ey daha gerekleiyor: Priten ahlka kar Freudun fikirleri sklkla kullanlyor ve ahlk bilimin karsnda modas gemi, terk edilmesi gereken bir kstlama gibi gsteriliyor. Kar tepki de gecikmiyor tabi ki: Geleneksel Hristiyan ahlknn savunucular psikanalize ve zelde Freuda kar sert bir direnie geiyorlar. zellikle de cinsellik konusunda.

Btn bunlarn neticesinde Freud kendisini uzun zaman srecek bir atmann gbeinde bulacakt: Bir yanda hikmetini anlamadklar emir ve yasaklar zorla insanlara uygulatan yobaz Hristiyanlar, dier yanda artk bilim var, din ve ahlk gereksiz diyen yobaz bilimciler ve

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

9

hedonistler. Psikanaliz ve sonular bu savata mhimmat olarak kullanlacak ve psikanalistler yobazlardan birinin silah tccar vaziyetine decekti. Freud ise teorisini yutup dntren Amerikay hi bir zaman affetmeyecek ve onlar ocuk yiyen dev adn takacakt (alm. oger).

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

10

Mutsuzluk Kltr Unbehagen in der Kultur / Sigmund Freud

Beyaz adam teknoloji sayesinde atalarnn vehmettii tanrlarn tahtna oturdu. Hzl uaklar ve interneti kullananlar eskiye kyasla daha fazla zamana ve mekna sahipler artk. Beyaz adamn lkesinde 3 asrdr bilim ve teknoloji ilerliyor, refah artyor. Fakat beyinler dolduka kalpler boalmakta, bilgi ve refah arttka iman azalmakta. stelik Freudun 1930 Avrupa burjuvas iin koyduu tehis Vehn hadisini [1] hatrlatan 2000 model slm burjuva iin de geerli :

ada zamanlarn olaand baarlar, her alandaki keifler ve icatlar, artan rekabetin karsnda gelimenin srdrlmesi; tm bunlar yalnzca byk zihinsel abayla [my: Akl- mea] elde edilmitir ve yalnzca onunla korunabilir. Ayn zamanda bireyin ihtiyalar ve yaamn zevklerinden beklentileri tm snflarda artmtr; daha nce grlmemi bir lks toplumun daha nce ona dokunmam katmanlarna dek yaylmtr: Geni sosyal evrelerde dinsizlik, honutsuzluk ve agzllk gelimitir. letiimin youn biimde yaygnlamas, ticaret ve alveri koullarn tmden deitirmitir (Zivilisation Gesellschaft und Religion Uygarlk, Toplum ve Din, 1926)

http://www.derindusunce.org/2013/11/10/mutsuzluk-kulturu-unbehagen-in-der-kultur-sigmund-freud/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

11

Tehisinde hakl Herr Doktor ama tedavide arza olabilir. Hem yaad devrin sekler fikirlerinden etkilenmi hem de kimi Yahudi ve Hristiyanlarn ikiyzll Freudu dinden soutmu olmal ki bir yl sonra unlar yazabilmi:

Bilim dinsel inanc zayflatt ve onu bir kenara frlatmakla tehdit ettii iin pek ok ak ve gizli dman vardr. [...] Hayr bizim bilimimiz hi de yanlsama deildir. Ama bilimin bize veremediklerini baka bir yerden elde edebileceimizi sanmak bir yanlsamadr (Die Zukunft einer Illusion Bir Yanlsamann Gelecei, 1927)

Freuda ksmen katlyorum. Bilim geldi, sev ve Musev putlar ykld. Fakat ayn zamanda Freudu son derecede dogmatik buluyorum nk pozitif bilim dnda hi bir bilgi kaynann olmadna iman ediyor. Ac gerek u ki yoklua iman eden ateistler varla iman eden teistlerden ok daha dogmatik olabilirler. (Bkz. Jean-Paul Sartre ile Kaliteli bir Ateizme Doru) Yoklua iman etmenin zorluu yznden olacak; putlarn yitiren beyaz adam ilahsz yaayamad ve yle haykrd: Ey Bilim! Benim putlarm krabildin, demek ki sensin benim ilahm! Niye byle yapt beyaz adam? Bilime kulluk etmek yerine cool bir ekilde sadece bilimsel bilgiden istifade etseydi, harbiden sekler bir yaam kursayd, vur patlasayd, al oynasayd olmaz myd?

Freuda gre olmazd. nk sev ve Musev putlar beyaz adamn beer acziyet hissi (alm. Hilflosigkeit) zerine ina edilmiti. Aalm: Beyaz adam Ortaada ocuk gibiydi. Tabiata kar zayft, acizdi. Ama bu acziyet kulluk uurundan kaynaklanan bir acziyet deildi. Beer mnda, fizik zayflktan ibaretti. Frtna, deprem, vahi hayvanlar ve zalim krallar karsnda hissedilen malub olma durumuydu yani:

Attan hzl koamazsn, ku uar ama sen uamazsn. 40 kgdan fazla kaldramazsn, ufack bir iltihaptan lrsn. Halbuki Tanr (senin var zannettiin Tanr) kk parmayla, bir bcek gibi ezebilir seni. Demek ki sen acizsin!

Yani eski ilhlarlar teknolojik ideallerden ibaretti. nsanlar eriilmez sanlan noktaya eritiler ve Spehen Hawkingin tabiriyle o tanr lzumsuz oldu. (Bkz. algam suyu varsa Tanrya lzum yoktur)

sev ve Musev inan demedik, putlar dedik.. Zira peygamberlerin yolu deil sz konusu olan; hayal gcyle retilmi sahte dinlerden bahsediyoruz. Asrlar boyu Yahudiler ve Hristiyanlar ilerine geleni alp gelmeyeni atmlar; bazen de zerini rtmler. (Bkz. Voltairein Felsefe Szl, Tahrifat meselesi ve Konsiller) Akllarn, zevk ve korkularn, ksacas nefislerini ilah edinmiler. Haliyle mtevaz grnmesine ramen kibirli ve ok tanrl bir iman ina etmi Avrupallar:

Ben varm, isteklerim, arzularm, malm mlkm, ocuklarm var. Tabi bir tanr da var, ama o tanr (imdilik) benden daha kuvvetli

Bilimsel bilgi gelince takke dm, kel grnm. Teknoloji ve tp sahasndaki cahillikler zerine bina edilen car tanrlar tedavlden kalkm nk objektif bilgi silip sprm

http://www.derindusunce.org/img/kaliteli_ateizm.pdfhttp://www.derindusunce.org/2010/10/18/salgam-suyu-varsa-tanriya-luzum-yoktur/http://www.derindusunce.org/2010/10/18/salgam-suyu-varsa-tanriya-luzum-yoktur/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

12

hepsini. Endstri devrimi, keifler, icatlar, alar, antibiyotikler, kreselleen ticaret ve biriken sermayenin gc bir tsunami gibi gelmi; car acziyete dayanan sev ve Musev putlar devirmi.

te bu sreci tahlil eden ve beyaz adamn istikbalini ngrmeye alan bir kitaptan bahsetmek istiyorum: Freudun Unbehagen in der Kultur - Mutsuzluk Kltr isimli eseri. Sigmund Freudun olgunluk dnemi eserlerinden biri bu kitap. Yazar psikanaliz teorisi kadar insanln gelecei hakkndaki fikirlerini, din ve bilimin toplumdaki yerini de tartmaya am. Tezlerini temellendirirken psikanalizden oka istifade ediyor Freud. nsan kh gldren, kh korkutan, hatta bazen oke eden yorumlar ve ngrler var:

Bilimsel keiflerle mutlu olmak ucuz bir mutluluk. Souk bir havada ayan yorgandan dar karp tekrar ieri sokmak gibi. Tren olmasayd sevdiklerimiz uzaa gitmeyecekti. Biz de seslerini duymak iin telefona ihtiya duymayacaktk. [...] Bebek lmlerini azaltmak neye yarad? imdi doum kontrol yapmak zorundayz. Yine eskisi kadar ocuk bytebiliyoruz. [...] Skc ve zevklerden mahrum isek zdraplarla dolu bir mr uzatmak, uzun yaamak neye yarar? Bir kurtarc bekler gibi lm beklemekten baka?

Karamsarm ama bi sor bakalm neden karamsarm?

Evet, bu kitapta yani Mutsuzluk Kltrnde Freudun en ok sorgulad ey modern insann mutsuz olmas. Sanki Freud iten ie bir rahatszlk duyuyor bu yzden: Ulan elimizde teknoloji var, b.k gibi para var, hl daha ne istiyoruz ki? Nevroz, psikoz, katliam, soykrm, dnya sava bitmiyor diye sorup duruyor. Tabi bu sorgulamann yapld zaman dilimi de nemli:

Birinci dnya sava yeni biteli henz 10 yl olmamken dnya ikinci bir savaa doru gidiyor. Rusyada vaadlerini tutmayan bolevikler totaliter bir rejim kurmular, devrim evltlarn yemi. Eski devrimciler bir gecede muhafazakr olmu. Yargsz infazlar, srgnler, gzaltnda kayplar, Komnizm oktan iilerin korkulu ryas olmu bile! (Bkz. Derin MA kitab, Komnizmden kaan ii olur mu? isimli blm)

Ya kapitalizm? Sigmund Freud bu kitabn el yazmalarn matbaya teslim ettikten bir hafta sonra Wall Streetteki mehur kriz patlak vermi; 1929 buhran balam. Tpk 2008de olduu gibi kendi bankalar tarafndan igal edilip yamalanan Amerika perian bir halde. (Bkz. Banka Ordudan Tehlikelidir! isimli e-kitap) Fakat Atlantikin kar yakasnda da durum parlak deil: Irkln ve faizmin ykseldii bir Avrupada Freud gibi Yahudiler iin vaziyet her geen gn ktlemekte. te byle bir ortamda insann mutlu olma imknn sorguluyor Freud:

nsan bir eyden haz alabilmek iin o eyin yokluunu, zdrabn tatmaya muhta. Alk gibi, souk gibi, yalnzlk gibi. Ama istenen bir kere ele geti mi verdii haz snp gidiyor. Yani geici ekilde tatmin olmak mmkn ama mutlu bir halde srekli kalmak imknsz. Mutlu olmak insan tabiatna aykr m yoksa?

http://www.derindusunce.org/img/marx.pdfhttp://www.derindusunce.org/wp-content/uploads/2012/12/banka-ordudan-tehlikelidir.pdf

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

13

Tabi bu satrlardan hemen anlyoruz ki Freud iki temel kavram birbiriyle kartrm: Mutluluk ve tatmin. Nedir fark? nsann scak bir evi olmas, karnnn doymas vs ancak tatmin verebilir ona. Bu biyolojik tatmin insan ile hayvanda ortaktr. Freudun dedii gibi ara sra bu nimetlerden mahrum kalmayan insanlar bir sre sonra tatmin olduklarnn dahi farknda olmayacak; dolaysyla tatmin olma hissi ortadan kalkacaktr. Kredi kart borcundan kurtulamayan milyonlarca insan, asla giyemeyecei kadar ayakkabs olan starlar, lks otomobil koleksiyonu yapan petrol zenginleri bu tatminsizlie en gzel rnek deil mi?

Yanl tanrlara kulluk etmek

Mutluluk nedir peki? Tatmin olmann zdddr. Alan insan tatmin olur. Veren insan mutlu olur. Vermek basit bir ey deildir. (Bkz. Verme Hakk) Tatmin olmamza yarayacak bir eyden fedakrlk etmek insana hayvan olmad hakikatini yaatr. Yani biyolojik lmle son bulmadn, hak ve mesuliyetinin et-kemikten te bir mns olduunu insan ancak vererek idrak eder. Tabi Freudun bu Mutluluk-Tatmin gerginliini pozitivist perspektifte anlamas imknszd. Nefs ile mcadeleyi ancak bir hastalk olarak grebilirdi:

Deneyimler bize ou insann, toplumun beklentilerine uy-A-mayacan, burada bir snr olduunu gstermitir. Ftratlarnn msade ettiinden daha erdemli olmak isteyenlerin tm nevrozun kurban haline gelirler. Daha az iyi olmak onlar iin mmkn olabilseydi daha salkl olurlard (Die kulturelle Sexualmoral und die moderne Nervositt Kltrel Cinsel Ahlk ve ada Sinir Hastal, 1908)

Daha az iyi olmak diyor Freud, ne ac deil mi? Erdemli olma abasn, bu uurda denen bedeli anlamyor. Sonra da soruyor, modern insan neden mutlu deil? diye. Nasl olsun ki? nsanlar hayvan ilevlerine sktran, ye-i-iftle, haz veren her halt ye, nefsine kle ol diyen bir anlay insan nasl mutlu etsin? Srekli daha fazla tatmin arayan, hrriyetinden koparlm, 5 duyu organndaki hazdan baka haz bilmeyen bir insan deli olmasn da ne olsun? Hele bir de Freud gibi doktorlarn(!) elinden ifa aryorsa imdi bir de nefs ile mcadele etmeyi gerek zgrlk kabul eden Aleksandr Soljenitsinin szlerine bakalm:

Ah keke her ey o kadar basit olsayd. Btn ktlkleri ii kararm birileri yapsayd ve btn mesele onlar bulup yok etmekten ibaret olsayd. Ne var ki yi ile Kt arasndaki izgi her insann kalbinden geiyor. Kim kendi kalbinin bir parasn yok etmek ister? [...] zgrlk cannn her istediin yapmak deildir. zgrlk bakalarnn mutluluu iin kendi arzularna snr koymaktr

Netice: Cool olmak ya da Kul olmak

Sigmund Freud psikanaliz zerine almaya baladnda muhatab olduu hastalar endstri devrimiyle ekillenen bir toplumun fertleriydi. Artan refah ve bollaan zaman insanlara daha fazla dnme imkn veriyordu. Nereden geliyorum? Hayatn anlam nedir? Oysa bu sorularn cevabn vermesi gereken din kaynaklar ya tahrif edilmi ya da kfirlerce rtlmt. Haliyle Avrupal mutluluun kaynan tatmin olmakta arad:

http://www.derindusunce.org/verme-hakki/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

14

Madem ki ncilde vaad edilen Cennetin yolunu kaybettik, yeryznde kendi cennetimizi kuralm: Komnizm mi istersin yoksa kapitalizm mi?

Bugn bir ok Mslman dahi buna benzer sorunlar yayor. Sabah nihilist, akam hedonist: slmclar tandm; Filistin iin masum insanlarn (ve kendisinin) canna kymaya hazr ama namaz iin sabah uykusuna kymaya hazr deillerdi. Sigmund Freudun tedavi etmeye alt 1900 model jermanik burjuva snf ile 2000lerin slm(?) burjuvas arasndaki bu benzerlikler de dndrc. Hadiste[1] buyurulduu zere yreklere vehn atlm, lm korkusu ve dnya sevgisi ba keye reklenmi gibi gzkyor. (Namazn kime zor gelecei konusunda Bakara 45-46ya baklabilir) Kendi lmmze gerekten inanyor muyuz? Ona dnmeyi gerekten kabullendik mi? Yoksa kendi lmszlmze inandmz iin mi balandk dnyaya? Freudun kelimeleriyle ifade edersek:

Gerekte kendi lmmz dnmek imknszdr ve ne zaman bunu yapmaya kalksak aslnda kendimizin izleyici olarak hala var olduumuzu alglayabiliriz. Bu nedenle psikanaliz temelde, hi kimsenin kendi lmne inanmadn, yani bilin dnda her birimizin kendi lmszlne inandn ne srer. lmn rastlantsal sebeplerine -kaza, hastalk, enfeksiyon, ilerlemi ya- vurgu yapma alkanl yaygndr. Bu yolla insanlar lmn mecburiyetini unutup onu bir rastlant gibi vehmetmeye alrlar (Zeitgemes ber Krieg und Tod - Sava ve lm Zamanlar zerine, 1915)

Tabi insan u soruyu sormadan edemiyor: Yaznn banda sz ettiimiz beyaz adamn beer acziyetini (alm. Hilflosigkeit) reddediyorsak kulluk mnsnda acziyet nedir? Ben varm, Tanr da var diyen beyaz adamn aya kaydysa Mslmanca acziyet uuru nasl olabilir? Zannediyorum Mevln Hazretlerinin Mesnevsindeki u beyitler bu soruya cevap olabilir:

unu iyi bil ki, kinatta var olan her ey, sevgilinin tecellsinden ibrettir, onun yarattklardr. Onun kudretini, yaratma gcn gstermektedir. Aslnda, k bir perdedir. Var olan, diri olan ancak sevgilidir. k ise bir ldr. Var gibi grnen bir yoktur.

Bu hakkati sezemeyen, ilh aka meyli, istei olmayan kimse, kanatsz bir ku gibidir. Vay onun haline, yazklar olsun ona

Sevgilimin inayeti, ltfu, ihsan, nru beni aydnlatmasa, bana yol gstermese, ben nerden geldiimi, nereye gideceimi nasl anlayabilirim? (Mesnev, Cilt I, Beyit 30-32)

Dipnotlar

1 Vehn hadisi diye bilinen hadis:

Sevbandan (r.a) rivayet edildiine gre Raslullah (asm) yle buyurmutur:

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

15

Yaknda milletler yemek yiyenlerin (bakalarn) anaklarna (sofralarna) davet ettikleri gibi size kar (savamak iin) biribirlerini davet edecekler.

Birisi: Bu o gn bizim azlmzdan dolay m olacak? dedi.

Raslullah (asm), Hayr, aksine siz o gn kalabalk fakat selin nndeki rp gibi zayf olacaksnz. Allah dmanlarnzn gnlnden sizden korkma hissini soyup alacak sizin gnlnze de vehn atacak buyurdu.

Yine bir adam: Vehn nedir? ya Raslullah diye sorunca:

Vehn, dnyay (fazlaca) sevmek ve lm kt grmektir buyurdu.

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

16

Sigmund Freudun Faizme Katks(1)

Sunu: Sigmund Freudun fikirleriyle faizme ve rkla hizmet ettiini savunsak abartm olur muyuz? Devleti putlatran, iddete, niformaya taparcasna balanan faistler ile insann i dnyasn aratran bir psikanalist nasl anlaabilir?

Gerekten acayip! Nazi Almanyasnda kitaplar toplatlp yaklm bir Yahudi bizim Sigmund. Dahas 1938de Nazilerin Viyanay igal etmesinden sonra Avusturyadan kamak zorunda kalm. Gelin grn ki Adalet / Dzen / Hukuk / Vicdan konularnda savunduu tezler gerek sradan faizmin gerekse bugn hl bamza bel olan Amerikan saldrganlnn genetik kodlarn ihtiva ediyor. Derin mevzu Biz de derin bir soluk alarak balyoruz. (MY)

Avrupada ahlk, vicdan ve adalet ile inan arasndaki ba nasl koptu?

Eski Yunanca ncil nshalarnda geen (oku. Paraklitos) kelimesinin mnsn, daha dorusu bu kelimenin Aramice karln aryordum. ncil tercmelerinde uzmanlam pastrlerle tantm. Protestan ilahiyat fakltelerinde hocalk da yapan bu kymetli insanlarla bir ka hafta yazmadan sonra hayret iinde kaldm zira bir ok temel konuda kendi aralarnda hemfikir olmadklarn grdm. Mesel Bazlar Paraklitos kelimesinin sadece Hz saya (a.s.) zg bir vasfa, Kutsal ruh oluuna iaret ettiini sylyorlard. Dier bir ksm Yunancada teki anlamna gelen iki kelime olduunu hatrlatt: Birinci grubun aklamas

http://www.derindusunce.org/2013/11/16/sigmund-freudun-fasizme-katkisi1/http://www.derindusunce.org/category/fasizm/http://www.derindusunce.org/category/amerikan-saldirganligi/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

17

doru olsayd ana metinde farkl bir teki anlamna gelen, tenzih etmeye yarayan (oku. heteros) kelimesini grecektik. (Kahve deil tekini, ay istiyorum gibi) Oysa Yohanna ncilinde ben bir paraklitosum, benden sonra teki paraklitos gelecek diyor Hz sa (a.s.). Yani kendisini ayr tutacak, geri kalanlar uzaklatracak ekilde kelimesini kullanmyor; tebih mns veren (oku. allos) diyor. (Bir kahveden sonra tekini, ikinci bir kahveyi ister gibi)

Hristiyan akaidini silip atabilecek bir yorum farkyd bu! nk Hz sann (a.s.) yegne paraklitos deil bir ka tane paraklitostan bir tanesi olduu, kendinden sonra gelecek birini haber verdii mns kyor. Nasl oluyor da yllarn Eski Yunanca ncil tercmesine adam, Grek lisann Yunanllardan bile daha iyi bilen bu insanlar akaidin kalbindeki bir meseleyi zmekte aciz kalabiliyorlard? Galiba malmat oktu ama ilim yoktu

Psikanaliz ve liberal- sekler adalet

Vahiyy ile bilinen Din baka, menbandan koparlm, gkten yere indirilmi, objektif ksmlarna indirgenmi, bilimselletirilmi din malmat baka. Kitaplardan okunan Din zannetme hastal ne yazk ki bizim kyde de var. (Bkz. Soyut Sanat Mslmann Yitik Maldr isimli e-kitap, l-i mrn Suresini Okusayd slmc Olmayacakt! blm) lahiyat fakltemerimizden kymetli insanlar km ama bu durum ayn kaplardan kitap ykl eeklerin kmasna mani olmam (Cuma, 5). Nitekim kabir azab yoktur, mucize yoktur, Ak- ilh yoktur, kurban kesmek yerine ayakkab dat, namaz ibadet deildir, fazla oru tutuyoruz, teravih gereksizdir. diye konuan, adam olamad iin nemrutuk olmu ilahiyatlarmz var. Zira ilahiyat tedrisat malmat kazandryor talebelere, ilim deil.[1] Malumunuz, lim, rfan ve Hikmet kesb olduu kadar vehbdir. lm ile amel etmek, alim olmak, bir malmat toplama meselesi deildir. Alim olmak tedrisat esnasnda toplanan malmat ile talebe arasnda kurulan mnasebetin meruiyetiyle dahi alkal bir mevzudur. (Bkz. El-munkizu Min-ad-dall / Hz Gazl)

te bu lim Malmat ekseninde bakmak gerek Sigmund Freuda. zellikle de Din Vicdan Adalet ilikisine. Freud iman etmedii iin inanla ilgili mevzulara dardan grnd ekliyle, objektif olarak bakyor. Yani beyaz bir laboratuar faresini kesip bier gibi inanc bilimin konusu yapyor. Gerek 1927de yaynlanan Bir Yanlsamann Gelecei gerekse zerine konutuumuz Mutsuzluk Kltr (1929) ayn pozitivist tezi savunan iki kitap:

Tanr, cennet, cehennem, vs insanlarn korkudan uydurduklar fikirlerdir, din kollektif bir histeridir.

Aslnda bu szler elbette objektif / bilimsel bir duruu sergilemekten uzak: Freudun ateist dogmalara dayanarak ortaya koyduu bu tez znde Budist veya Mslman bir ament kadar sbjektif: Ortak bir tanr ve ahiret yok (ya da liberallerin dedii gibi tek bir din ve tek bir tanr konusuda mutabakat yok). O halde adaleti dinsel kalplardan ekip karmak, seklerletirmek gerekir diye dnyor adammz. Bir baka deyile Freudun tavsiyesi adaleti, ahlk, vicdan dnyevletirmek; bugn bir ok liberalin savunduu gibi (Bkz. Liberalizmin Kara Kitab)

http://www.derindusunce.org/wp-content/uploads/2013/10/soyut_sanat_muslumanin_yitik_malidir.pdfhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCoQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2010%2F06%2F18%2Fel-munkizu-min-ad-dalal-hz-gazali%2F&ei=1AyEUqnKNsaE4ASOjYD4CA&usg=AFQjCNFjaaAzuABtw7uHlEZAIwMXb1JBqw&sig2=tIukrfcYJk1fUoXFvGwb7g&bvm=bv.56343320,d.bGEhttp://www.derindusunce.org/wp-content/uploads/2010/06/liberalizmin_kara_kitabi.pdf

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

18

Liberaller iin fayda ve iyilik arasnda fark var mdr?

Tabi komplo yok; liberaller iyi niyetle ktlar yola. [2] Dindar insanlarla ateistleri bir arada, birbirine bask yapmadan yaatabilecek toplumsal bir dzen aray iindeydiler. Freud da bunu istiyor ite: Adalet Tanrnn szne uymak iin deil toplumda dzeni, gvenlii ve refah salamak iin tesis edilsin. Kaynan ve meruiyetini bir yaratcdan alan, lmden tesini de kapsayan, niha cezas bir cehennemde biten ilh adalet terk edilsin. Adalet hak ile deil fayda ile temellendirilsin. Kuran ya da ncilde tarif edilen iyilik yerine herkes iin ortak ve cari olan ekonomik fayda konulsun, insan kulluktan ksn, homo-economicus olsun (Bkz. Derin Lgat maddesi: nsan / Birey / Kul / Homo Economicus). Freudun kelimeleriyle sylersek:

Toplum bir insann komusunu ldrmesini yasaklar. Bu emri ortaya koyarken bunu ak olarak insann baka trl uygulanabilirlii olmayacak toplumsal var oluu iin yapmtr. nk katil ldrlen adamn akrabalarnn alma duygularn ve bakalarnn gizli kskanln zerine ekecektir. Bu insanlar byle iddet eylemlerine fiilen eilimi kendi ilerinde katil kadar tamaktadrlar. [...] Herkes iin eit bir tehlike olan yaamn gvensizlii, imdi insanlar, bireyin ldrmesini yasaklayan ve yasa ineyen herhangi bir kiiyi toplumsal olarak ldrme hakkn sakl tutan bir toplum halinde birletirir. Demek ki burada, adalet ve ceza vardr. Kendi isteimiz olan eyi artk Tanrnn istei diye gstermez ve toplumsal nedeni vermekle yetinirsek din boyutu kaybederiz ama yasa riske atmaktan da kanrz (Freud, Bir Yanlsamann Gelecei, 1927)

Bu satrlara dikkatlice bakacak olursanz Freudun tpk Jeremy Bentham ve John Stuart Mill gibi faydac / utilitarian / pragmatik bir perspektiften baktn fark edersiniz. Tanr-Ahiret tasavvurundan koparlm dnya grleri ister istemez yeryz cenneti kurmaya yelteniyorlar. znde materyalist kavramlarla ina edilen btn ideolojiler bunu sylemiyor mu? Komnizmden liberalizme, hatta bir atekes rejimi olan demokrasiye kadar btn siyas tercihler bu dogma zerine ina edilmedi mi? Ksaca zetleyecek olursak:

dini bu ie kartrmayn; zaten kt i yapmak eninde sonunda herkese zarar vermez mi? Dindar ya da ateist, hi birimiz hrszlar, katilleri sevmeyiz. Eh o halde kt = zararl demektir ve tabi ki iyi = faydal. ncildeki bir Tanrnn gkten emir yadrmasna gerek yok. Herkes kendisi iin neyin iyi (=faydal) ve neyin kt (=zararl) olduunu bilecek kadar akll deil mi?

yi Kt yerine fayda-zarar koymak

slm adan bu irktir. Din istemem, zgrm, aklm, zevk ve tercihlerim bana yol gsterir diyen insan aslnda kendi akln ve heveslerini ilah edinmitir. zgr deil nefsinin kulu ve klesidir ancak. nk insan ilhsz yaayamaz. nanmayanlarn sistemi buysa dindarlar ne yapabilir? Mslmanlarn veya Hristiyanlarn eh madem din bir dzende anlaamadk, bari sekler bir sistemi kabul edelim de bar iinde irk zere yaayalm demesi elbette bir malubiyettir. Mriklere kar m? Hayr, yine kendi nefislerine kar. Ticaretimiz aksamasn,

http://www.derindusunce.org/2013/10/30/insan-birey-kul-homo-economicus/https://www.google.fr/search?q=John+Stuart+Mill+site%3Aderindusunce.org&rlz=1C1AFAB_frFR509FR509&oq=John+Stuart+Mill+site%3Aderindusunce.org&aqs=chrome..69i57.4900j0j4&sourceid=chrome&espv=210&es_sm=93&ie=UTF-8#es_sm=93&espv=210&q=Jeremy+Bentham+site%3Aderhttps://www.google.fr/search?q=John+Stuart+Mill+site%3Aderindusunce.org&rlz=1C1AFAB_frFR509FR509&oq=John+Stuart+Mill+site%3Aderindusunce.org&aqs=chrome..69i57.4900j0j4&sourceid=chrome&espv=210&es_sm=93&ie=UTF-8

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

19

huzurumuz kamasn diye iyi Kt yerine fayda-zarar koymak adaleti pe atmaktan baka bir ey deil.

Son tahlilde Staline veya Hitlere kle olmak insann kendi nefsine kle olmasndan daha az kt bir durum. Zira zalim efendilerden kap kurtulma imkn vardr. Ama insan kendi nefsinden kaamaz. Ancak onu Din ile terbiye edebilir.

Evet, Freudun psikanaliz projesi ne yazk ki nefs-i emmare ile nefs-i levvamenin baz vehelerini kefetmekten teye geememi. stelik kendi nefsinde yaad skntlar btn insanla, insan ftratna atfettii iin insan toplum ilikisine baknda cidd arzalar olduunu teslim etmeliyiz:

Kltrmz arzularn ve igdlerin bastrlmas zerine ina edilmi. Her bir ferd sahip olduu haklarn bir ksmndan -her eye gc yetecei duygusundan ya da kiiliindeki saldrgan veya alc eilimlerinden vazgemi. Bu katklardan uygarln ortak malvarl maddi ve dnsel zenginlik olarak gelimi. [...] Din adna yaplm olsa da bu zveriler kltrmzn gelimesi iin faydal. her bir ferdin zveride bulunduu igdsel doyum paras bir kurban olarak Tanrya sunulmu ve bu biimde edinilen toplumsal malvarl kutsal olarak ilan edilmi. Kendine hakim olamayarak bu igdy bastrmay kabul edemeyen adam toplumun gznde bir sulu, bir yasad haline gelir. Ya da toplumsal konumu ve istisnai yetenekleri onu byk bir adam, bir kahramanolarak topluma kabul ettirir (Totem und Tabu Totem ve Tabu, 1912)

Freud hemen btn eserlerinde olduu gibi meru olan ftr temayl ile insan nefsinin azgnlklarn bir tutuyor. Oysa toplumun/dinin/gelenein bastrd her arzu ayn merulukta olmayabilir. Mesel insann sevdii kiiyle evlenme zgrl ile fuhu serbestlii bir tutulamaz. Keza ailenin ocuk says konusunda verecei karar ile krtaj konusunda verecei karar ayn ahlk zeminde deerlendirilemez.

(Gelecek blm: Freudun adalet tasavvuru neden hakk deil kuvveti yceltir? Toplum lehine bireyin ezilmesi ve bunun gvenlik adna savunulmas, Dzen ve adalet arasndaki farklar, vicdan azab ve otorite korkusu mnasebeti, liberalizmin faizme benzeyen ynleri )

Dipnotlar

1 Bu minvalde, slm bilgi bile gayrmeru olabiliyorsa dier malmat insan nasl ak yapmaz? Evet, meslek malmatn doruklarda gezmesi ahlk tercihlerin yerlerde srnmesine, solucan ve akreplerden bile daha aada olmasna engel deil. (Araf, 179)

2 Ama unutmamak gerekir ki Cehenneme giden yollar iyi niyet talaryla denmitir (Fransz atasz)

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

20

Sigmund Freudun faizme katks(2)

Avrupallar iin Hitler, bizden birisi idi. Kendi nefislerinden sudur eden kin, fke, gadap (Hallar, smrgecilik, emperyalist istila) Hitlerde ete kemie brnm, mahhas hale gelmi. Bu adamla aralarnda bir nevi yaknlk hissediyorlar ama kabul etmiyorlar (Tanry Hatrlamak / Sidi Hasan Abdullah Abdlhamid[1])

Faizm neden bu kadar dzenlidir hi dndnz m? kinci dnya savandan kalma fotoaflara bakn. Pantolonu, gmlei buruuk askerler vardr: Amerikal, Fransz veya Rus. Ama Almanlarn niformalar, hele SS subaylarnnki jilet gibidir. Faist ordular bir gruha, ne yapaca belli olmayan bir kuru kalabala benzemez. Tersine, dzenlidir. Herkesin grevi bellidir. Tutuklanacak olanlar filenmitir. Kim ikence grecek? Hangi kitaplar yaklacak? Herey bir dzen, nizam ve intizam iinde yaplr. Trenlerde de en dzgn yryen askerler faist ordularn askerleridir. Organize olmu yani organ-lam insanlardr faistler. Vicdanlar yoktur, dili arklara benzerler: Gayr-insan, otomatik, ngrlebilir, birbiri yerine ikame edilebilen yedek paralar gibidirler. Faist insanlar Varlm devletime/rkma armaan olsun diyerek insanlktan, haliyle hrriyetten ve mesuliyetten vazgemilerdir. Onlar makinelemilerdir. Hrriyetten istifa edip determinizme tabi olduklarndan hayvanlarlar. Sorgusuz, sualsiz ama hep dzenli bir ekilde zulm ederler.

http://www.derindusunce.org/2013/11/19/sigmund-freudun-fasizme-katkisi2/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

21

Cesaret deildir onlar saldrgan yapan, tersine korkaklktr. Zira faistlerde hrriyet (=mesuliyet) korkusu vardr. Bu yzden yeni durumlarn yol at belirsizliklerden nefret ederler; hep bir dzen isterler. Mesel Sigmund Freud kendi hrriyet korkusunu yle izhar etmitir:

Dzen bir tekrar etme mecburiyetidir. Bir eyin ne zaman, nerede, nasl yaplaca nceden bir kural ile belirlenir. Bu sayede ayn durum ortaya ktnda hi ekinmeden yaplmas gereken yani kuraln emrettii ey yaplr. Kurallar insanlarn zaman ve mekn daha verimli kullanmasn salar. Daha batan herkesin dzene meyletmesini beklerdik. Ama insan tabiatnda ihmal, dzensizlik ve tembellik var. Semav modellerin taklid edilmesi iin insanlarn nce ar bir eitimden gemesi gerek (Mutsuzluk Kltr, 1929)

Dzen Masum grnne ramen ne kadar tehlikeli bir kelime deil mi? Ve Freud ne byk bir yanlg iinde. srarla savunduu dzen insan bir deer deil madd bir avantaj. nk iyi ve gzel iler kadar zulm de dzenli yaplabilir. Freudun Londraya kamasndan sonra Nazilerce toplanan Yahudiler ne kadar da dzenli bir biimde konmutu trenlere ve dzenli bir ekilde frnlarda yaklmt. Azlarndan sklen altn dileri, ayakkablar ve gzlkleri ayr ayr kutulara dzenli olarak tasnif edilmiti.

Dzen fetiizmi ve faist hukuka gei

Tabi yle bir savunma yaplabilir Freud hakknda: Kardeim adam jermanik kltrde bym, dzenli ileri seviyor, ne ktlk var bunda? tl pantolonlar ve senkronize saatler adam faist yapmaz ki Elbette dzenin sevilmesi deil mesele. Faizm madd bir deer olan dzenin insan deerler mertebesine yceltimesiyle balyor. Yine Sigmund Freudun szleriyle ispat edelim tezimizi:

kltrn en nemli unsurlarndan biri insanlar aras mnasebetleri dzenlemesidir. Komu , hizmeti, cinsel arzunun yneldii kii , aile ferdi, vatanda olarak. [...] Eer bu dzenleme olmasa gc yeten zayfa istediini yaptrr. nsanlarn ortak yaamas iin tek tek bireylerden daha gl olan bir ounluk olumal. Bu topluluun gc hukuktur, karsnda direnecei bireysel g ise kaba kuvvettir. Kaba kuvet yerine hukukun gemesi kltre giden yolda belirleyicidir. Bir kiinin arzularna btn cemiyetin boyun emeyecei bu dzenin garanti edilmesi adalettir. [...] Bireyler arzularndan fedakrlk ederler ama kaba kuvvete kar cemiyet tarafndan korunurlar (Mutsuzluk Kltr, 1929)

Hak kudrette midir? Yoksa kudret hakta mdr? Sekler bir adalet tarifi yapmak ne kadar zor deil mi? Yukardaki satrlar yazan Sigmud Freudun hukuka ve adalete bak elbette ok

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

22

edici. Kollektif baskya ve iddete boyun een bu dnce tarz faizme gebe. Bunu syleyebilmek iin ne siyaset felsefesine lzum var ne de Avrupa tarihine. Fizik gvenlik uruna, asayi ve dzen uruna bireysel zgrlklerden koulsuz vazgeilebilmesi, kollektif basklarn otomatik olarak meru iln edilmesi Fakat Freudun kitap ve konferanslaryla btn dnyaya yayd faizan fikirler bunlarla snrl deil. nsan hrriyetini reddeden, vicdan azabn otorite korkusuyla eitlemeye alan bir insan Freud. Yaramazlk yapan bir ocuun muhtemel bir cezadan korkmas gibi dnyev kurallara kar gelmenin madd, dnyev bir bedeli olacan, vicdan azabnn da byle bir endieden ibaret olduunu sylyor. (Bkz. Mutsuzluk Kltr, blm VII) Bu perspektifte israr ettii iin insan topluluklarn makine veya hayvan srs gibi determinist kurallara sktrmas kanlmaz:

Ortak korkularla maniple edilen, akln kullanamayan, sr gibi davranan insanlar iin iin sayg denen mevhum da znde bir egemenlik trdr: Eletirel yeteneklerini tmyle fel eder ve onlar aknlk ve korkuyla doldurur. Ancak bu korkaklarn saygs baarya baldr ve baarszlk durumunda yok olur

Ne acayiptir ki Freudun 1929daki faizan duruuna eletiri gibi duran bu szler yine Sigmund Freuda ait, 1921de yaynlanan Sosyal Psikanaliz ve Ego (alm. Massenpsychologie une Ich-Analyse) isimi kitabndan. Eletiriye, bireysel yarglara, vicdan ile sr baskna direnmeye bu kadar nem veren Freud nasl oldu da faizme anak tutacak ekilde dzenli toplum (Bkz. alm. Volksgemeinschaft) saplantsna girdi? Nasl oldu da toplumun gcn adalet gibi bir deer ile eletirdi? Zannediyorum glenen rklk Freudu da korkuttu ama bizim psikanalist areyi maneviyatta deil de rk serserileri dzenleyecek bir madd gte, Weberin tabiriyle meru devlet iddetinde arad. Eer doruysa bu aray onu ok sert bir dille eletirdii srlemi grhlara dahil eder tabi; bu da ac bir gerek. Lisandaki bozukluk konusuna gemeden Freudun Sosyal Psikanaliz ve Ego kitabndan bir ka satr daha paylamak isterim. 1921de hakl olarak eletirdii bir duruma 8 yl sonra kendisinin de dmesi ne kadar ibret verici :

McDougall daha dk zekallarn aklnn daha yksek zekallar kendi dzeylerine ektiklerini syler. kincilerin etkinlikleri engellenmitir nk genelde bir duygu iddetlenmesi mantkl entelektel alma iin uygun olmayan koullar tekil eder. Zira bireyler grup tarafndan rktlmlerdir, akllar zgr deildir ve her bireyin kendi eylemlerine kar sorumluluk duygusunda bir azalma vardr.Ortak akl tatil edilmi insan gruplar ar duygusal, drtsel, iddetli, maymun itahl, kararsz olurlar. Yalnzca en kaba duygular sergileyebilirler. Aldatlmaya msait, kararlarnda zensiz, yarglarnda aceleci, basit ve en eksik mantk yrtmeler dnda dnce kabiliyeti olmayan gruplardr bunlar. Kendine sayglar ve sorumluluk duygular kalmamtr. Bu nedenle grubun davran ortalama bir yesinden ok, ba edilmez bir ocuun ya da insandan ok vahi bir hayvann davranna benzer

Lisan bozulursa vicdan da bozulur

Nazilerin ok kulland bir kelime vard Gleichschaltung. Sadece propaganda amal bir kelime deildi, Hitler meclisi ve anayasay by-pass etmek iin (Hukuktan kurtulmak iin) bu

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

23

kelimeyi feti haline getirdi ve halkn korkularn kulland. Gleichschaltung saatlerin ayarlanmas, elektrikli aletlerin senkronize edilmesi mnsna gelen gleichschalten fiilinden tremi. Peki insan topluluklar saat gibi ayarlanrsa, dzenlenirse, hizaya getirilirse ne olur? Halkn olduu gibi kabul edip ona hizmet eden bir devlet yerine makbul vatanda tarifi yapan bir devlet nerede durur? (Bkz. alm. Volksgemeinschaft) Bizim bir Kemalizm tecrbemiz var. Devletin msade ettii kadar Mslman, devletin istedii kadar Krt vs olmak gerekiyordu mesel. Halkn yedek para gibi gren Kemalizmin standartlarna uymayan bozuk Dersim halk imha edildi, sene 1938.

Bu zaviyeden baknca Nazilerin Alman halkn hizaya getirmesi (alm. Gleichschaltung), dzenli ve homojen, saf, temiz bir Alman rk tesis etmek iin Yahudileri, Romanlar, ecinselleri, sakatlar, akl hastalarn imha etmeleri elbette rasyonel bir tercih. Zira onlar nazi dilinde insan-alt idi! (alm. Untermenschentum) Polis onlar gzaltna alnca tutuklama saylmazd, yakalama deniyordu. (alm. Holen) ldrlmeleri idam deil zel muamele idi, (alm. Sonderbehandlung). Toplama kamplarna gnderildiklerinde Nazi lisan dikkati insanlara deil binalara yneltiyordu ve boaltma deniyordu. (alm. Evakuierung) Bylece bina insan-alt(!)Yahudilerden veya zencilerden, sakatlardan vs kurtarlyordu. Fark ettiyseniz tercih edilen lisan fare gibi, hamam bcei gibi istenmeyen bir eyin temizlenmesini, binann arndrlmasn dndryor. Binann akibeti belli, insanlarn akibeti ise nemsizdi.

Dikkat ederseniz slmn akl tasavvuruna zt olan Nazi rasyonalitesi Freudun dzenli toplum ideolojisiyle ve gce tapan adalet anlayyla son derecede uyumlu. Zira slmda akl hak ile batl ayrd etmeye yarayan ilh bir nrdur. Maneviyattan koparlm pozitivist akl ise akl- meatan ibarettir ki hayvanlarda ve robotlarda da vardr. (Bkz. Derin Lgat Maddesi: nsan / Birey / Kul / Homo Economicus)

Neticede Nazi lisan insanlara (zalimlere ve mazlumlara) insan olduklarn unutturan, onlar makineletiren bir lisan. (Bkz. Bir dilbilimcinin gnl - Notizbuch eines Philologen / Victor Klemperer) Ortak korkular yoluyla halkn vicdann susturmak, zulmn her trlsne boyun emelerini salamak Naziler bu amalarna polis gc ve iddetle deil kelimeleri kirleterek ulatlar.

Freudun az once dzen-adalet-eitim zerine syledii szleri hatrlayn: insan tabiatnda ihmal, dzensizlik ve tembellik var. [...] nce ar bir eitimden gemesi gerek derken ifade ettii eitim anlay zannediyorum daha net sezilebilir bu noktada. Kurallara uymas iin insanlar artlandrmak istiyor Freud. Eitmek dedii bu. Yoksa iyi, gzel ve doru iler uruna zveride bulunacak hr insanlar yetitirmekten bahsetmiyor.

Netice

https://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&cad=rja&ved=0CDMQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F10%2F30%2Finsan-birey-kul-homo-economicus%2F&ei=J7DAUtrPJ-nQ0QW3_oCQDQ&usg=AFQjCNH-HSQJ66P7db8_AZSL3PPPL7wtVQ&sig2=zDIE8aEEa

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

24

Sigmund Freud iki dnya sava arasnda skp kalm yaam, Yahudi kimlii ve cinsel sorunlar sebebiyle skntl bir yaam srd. nsan nefsi konusunda arpc tespitleri oldu ama zaman zaman kendi korkular sebebiyle bir ok yanlgya dt. Zira insanlar hep kendi prizmasndan okumaya alt. Faizm konusuna gelince Bizler Freudun hatalarn Trkiyenin yakn tarihi zerinden okuyabiliriz. Ya da slm corafyasnda halen sren zulmleri anlamak iin bu hatalardan istifade edebiliriz.

Evet Freud pozitivist felsefeyi benimsem bir insand. Mslmanca tabir ile irk zere dnen ve irk zere yazan bir aratrmac. Bu sebeple lisan da pozitivist idi. Kelimeler, vehmettii mevhumlar hep nsan eyalatran tasavvurlara varyordu. Dzenli toplum adna halk organ-ize ederken organ-lama yoluyla insan da eyletiren, yedek para haline getiren bu lisan faizme hizmet etti.

Bizim hl vatanseverlik ile kartrdmz rklk, henz ulus-devlet ufkunu aamayan mmet uurumuz, henz iktisad olamayan ekonomimize bakarak kelimelerimizin pozitivizm ile yani irk ile kirlendiini Freud sayesinde fark edebiliriz. Aydn / gazeteci / profesr / ke yazar diye adam saydmz bir ok Mslmann hl Freuda has kelimelerle dnp yazdna ahid olabiliriz diye dnyorum. Bu hafife alnmamas gereken bir fikir hastaldr. Zira faizmin gemite kaldn dnenler cidd biimde yanlyorlar.

Dipnotlar

1 ngiliz mhtedi, yazar ve diplomat, eski ad Gai Eaton

http://www.derindusunce.org/wp-content/uploads/2013/11/kafa_tasi-olcmek.jpg

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

25

Bir kavanoza hapsedilmi kelebekler gibiyiz yeryznde

Freud ve Das Unheimliche mevhumu

Gazeteci-yazar Jean-Dominique Bauby bir beyin kanamas sonucu komaya girdi, sene 1995. Uyandnda vcudunun hi bir yerini hareket ettiremiyordu, dardan yardm almakszn nefes bile alamyordu. Evin anahtarn kaybetmi bir insan gibi vcut hanesinde kilitli kalmt, doktorlarn tabiriyle lock-in sendromu idi bu durumun ad. Bauby artk srgndeydi, gidemeyenlerin lkesinde, bitmek bilmeyen bir gurbet balyordu onun iin. Hapishane-bedenin iinde sadece bir gz kapan oynatabiliyordu. Bu iaret bedenin ierisi ile

dars arasnda tek balant oldu: Bir defa krparsa evet, iki defa krparsa hayr demekti. Bu yolla alfabe zerinden harfleri seerek bir kitap yazd: Le Scaphandre et le papillon.

Barollerini Mathieu Amalric ve Emmanuelle Seignerin paylat, ynetmenliini Julian Schnabelin yapt Le Scaphandre et le papillon (Dal kombinezonu ve Kelebek) adl film gerek bir hayata alan bu pencereyi, biraz da bizim bu dnyadaki halimizi anlatr.

Yoksa biz bu dnyadan deil miydik?

Fel olmu birini grnce acyoruz ve kendimizi ansl kabul ediyoruz. Oysa 5 duyu ile kelepelenmi olan biz normaller de ten kafesi iinde mahpus deil miyiz? Ele geer gemez kymetini yitiren arzular ve zevkler yznden fel olduumuzu bile fark etmiyoruz ou zaman. Farknda olanlarmz ise Sisifosa benziyor. Aa deceini bile bile, defalarca dtne ahid olmasna ramen kan ter iinde o kayay yukar kartyor Albert Camusnn Sisifos Mitindeki gibi (fr. Mythe de Sisyphe, 1942)

http://www.derindusunce.org/2013/11/23/bir-kavanoza-hapsedilmis-kelebekler-gibiyiz-yeryuzunde/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

26

Mutlu olup ge ermek iin kk tatminleri stste koyuyoruz. Ama ina ettiimiz haz binas deil mimarn, kendi arln bile tamaktan aciz. Her gn rzgrla yklan yuvasn yeniden yapmaya alan beceriksiz bir kua benziyor insan. Yanl iklimlere, gurbet ellere dm ama kendini vatannda zannediyor.

Gurbeti Freud

Aristoteles insan nefsi zerine yazd (oku. Peri Pske) adl eserde her hayvann dnyaya hazr olacak ekilde krkle geldiini, boynuzla, zehirli dikenlerle donatldn yazar. Sonra insann fakirliine dikkat eker. (Bkz. bn Rdn bu kitaba yazd orta erh: Telhsu Kitabin-Nefs) ki bin ksr senedir ne deiti? Etrafnzdaki insanlara dikkat edin: Genlerde bir daral, gidecem buralardan sendromu, yallarda ise idealletirilen, sadece gzel yanlar hatrlanan bir mazi: Eskiden herey daha gzeldi. Kh zamanda, kh meknda gurbetteyiz bu dnyada ve bir vuslat aryoruz. Uzun sre yurt dna kapa atma fantezisi vard Trkiyedekilerin. Gurbetiler ise biraz para biriktirip memlekete dneceklerdi:

Trkiyeye tatile gelen her gurbetinin karlat bir soru vardr : Dnmeyi dnyor musunuz? Yani kesin dn yapmay? [...] Evleri Trk bayraklar, ezan okuyan alar saatler, Trkiye harital duvar hallaryla dolu bu gurbetiler neden dnmezler? [...] Yaz gelirken uak fiyatlar ykselir. Kimse tatile nereye gideceksin? diye sormaz. Hedef hep ayn yerdir, memleket. Ama Kapkuleyi geince memleket kelimesinin anlam deiir, o artk Kastamonudur, Gazianteptir, Ardr. Ama gene de Trkiyeye yeni ayak basm gurbetide bir geveme vardr. Daha havaalanndaki pasaport kontrolnde gemeden topuklarn srterek yrmeye balamtr. Uzun sre nefesini tuttuktan sonra su yzne km bir dalg gibi yeniden nefes alyordur o. (Bkz. lrsem beni kymn yamurlarnda ykasnlar!)

Sigmund Freud insandaki gurbette olma duygusunu, yabanclk, terk edilmi hissini sorgulayan Das Unheimliche adl denemesini 1919da yaynlam. sminden itibaren tefekkre vesile olabilecek bir alma. Zira Almanca heim kelimesi ngilizcedeki home gibi; sadece ev mnsna gelmiyor; tandk, bildik, allm, gven verici vb armlar yapyor. Zaten Freud da eserine balarken bu mny veren heimlich, heimisch, vertraut kelimelerini sralyor. Haliyle bunlarn zdd olan Unheimliche allmn dnda, endie verici bir yabanclk hissini anlatyor.

Lisann ve kelimelerin ehemmiyeti

Freudun bu eserinde kelimelere ok byk bir nem verilmi. Bu elbette artc deil. Psikanaliz neticede bir konuma tedavisi deil midir? (Bkz. Be Psikanaliz Dersi) Tedavi ya da daha dorusu kendini olduun gibi kabul etmek, gemini, travmalarn konuma yoluyla hazmetmek diyelim isterseniz. Zira konuma yoluyla bir travmann, hazmedilmemi bir gerein aklda, hafzada, hastann deerler sisteminde layk olduu yeri almas sz konusu. Bylece insanlar bir boanma, vefat veya ar hastalk ardndan normal hayata dnebiliyorlar. Mesel uak kazas geirmi bir insann yeniden uaa binemediini farz edelim. Psikanalist o

http://www.kitapyurdu.com/kitap/default.asp?id=119267http://www.derindusunce.org/2007/08/01/olursem-beni-koyumun-yagmurlarinda-yikasinlar/http://www.derindusunce.org/2013/11/02/bes-psikanaliz-dersi-sigmund-freud/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

27

insana geirdii kazay unutturamaz, zaten bu istenen bir ey deil. Ama kaza o kadar hzl olmutur ki insan bana gelenlere anlam verecek zaman bulamamtr. te bu durumdaki bir insan konuma yoluyla ac bir olay yaadn kabullenebilir; grd yaral ve lleri unutmak deil ama kabul etmek noktasna gelebilir.

Konumann terapi iinde bu kadar nemli bir yer tutmasndan dolay Sigmund Freud Das Unheimlich adl eserinde hakl olarak kelimelere byk yer ayrm. zellikle de heimat ve Heimatland zerinde durmu; yani ev, vatan, anavatan, doup byd yer, memleket, vb anlamlar.

Bunlarn yannda ve dier lisanlardaki muhtemel karlklar aram. lgin bulduum bu listeden bir ka kelimeyi aktaryorum. Korkunun ve yabanclk hissinin ne kadarnn ftr olduunu anlamak iin ilgin bir yol:

Latince : locus suspectus ; (Gvensiz yer) intempesta nocte (Tekin olmayan bir vakit) ngilizce : uncomfortable, uneasy, gloomy, dismal, uncanny, ghastly. Bir ev sz

konusu ise: haunted. Bir insan iin: a repulsive fellow. Franais : Inquitant, sinistre, lugubre, mal son aise. Espagnol (Tollhausen, 1889) : sospechoso, de mal aguro, lugubre, siniestro.

Neden korktuunu bilmemekten kaynaklanan bir korku!

nl psikanalist Sigmund Freud hastalarndan sk sk duyduu bu kelime yani Unheimlich zeri dnrken bir baka anlamn daha kefetmi: Garip / yabanc / tuhaf bir endie. Yani rmcek korkusu ya da isizlik endiesi gibi sebebi belli olan bir endie deil. (Bkz. Korku matkab zek duvarn deler mi?) Korkuyorum ama neden korktuumu bilmiyorum. Korkumun sebepsiz oluu bana tuhaf geliyor; alk olmadm bir hal; kendi korkumu yadrgyorum. Aslnda bu nsana has bir korku: Kayna tehdit algs olmayan, hayvanlarn bilmedii bir korku. Belki huu / hayet ile akrabal olan bir varolu endiesi? Gurbete benzer bir yabanclk hissi, ama akn bir turist gibi deil, ok daha endie verici bir durum. Sanki bulunmamam gereken bir zaman ve/veya yerdeyim. Kendimi yanllkla bakasnn evine girmi biri gibi veya istemeden kadnlar tuvaletine girmi bir erkek gibi hissediyorum. Hmanist ve ateist Fransz dnr Jean-Paul Sartren tabiriyle:

Hilik karsnda duyulan kayg? Kierkegaarda gre zgrlk karsnda hissedilen kayg. Bence ikisi de ayn ey. nk zgrlk Hiin dnyadaki tezahrdr. zgrlk olmadan dnya neyse odur, kocaman hantal bir hamur. [Ancak] zgrlk var olduktan sonra farkllam varlklar var olabilir nk zgrlk reddetme imkn verir. Reddetme zgrlkle dnyaya gelebilir nk Hilik zgrle tamamen nfuz etmitir (Tuhaf Savan Gncesi, fr. Carnets de la drle de guerre, 1939-1940)

https://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2010%2F01%2F09%2Fkorku-matkabi-zeka-duvarini-deler-mi%2F&ei=lu-PUu2mJ4Kg0QWk5oHgCw&usg=AFQjCNGC5vRVyWMweFEIR4d09zo03ESItA&sig2=EhBJhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2010%2F01%2F09%2Fkorku-matkabi-zeka-duvarini-deler-mi%2F&ei=lu-PUu2mJ4Kg0QWk5oHgCw&usg=AFQjCNGC5vRVyWMweFEIR4d09zo03ESItA&sig2=EhBJ

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

28

Gnl ister ki; gnl hereyi istemesin! Ya Freud?

inizde birden fazla kii varm gibi gelmiyor mu size de? Birinin istediini teki reddediyor. Rejime balyorsunuz, sonra gece kalkp buz dolabndaki pastay yutuveriyorsunuz. I amyoruz oumuz nk bu tknma harektn yaparken kendimize bile grnmek istemiyoruz! Ardndan bitmeyen pimanlklar ve sululuk duygusu.

Twitterda bir mesaj grdm: Gnl ister ki; gnl hereyi istemesin Hilal Hanma ait olan bu cmle insan ftratndaki oklu altyapy ne de gzel anlatm. Sigmund Freud olsayd bu kadar veciz ifade edemezdi. Belki yle derdi: st-benim ister ki egom, alt-bilincimin her dediini yapmasn! Biz elhamdlillah Mslman olduumuz iin kolay var: Nefsim beni ordan oraya srklemesin, ALLAH beni nefsimle babaa brakmasn diye dua edebiliriz.

Neyse. ster nefsimizden bahsedelim, istersek Freudun d (Alt bilin), Benlik (Ego), st Benlik (Sperego) lsnden; ieride yalnz deiliz. dnyamz biraz kalabalk, bir ka pilotu olan bir uak gibiyiz; ara sra aklyoruz ama pilot kabinindeki ekime bitmiyor bir trl Tam bir izofreni!

http://www.derindusunce.org/2013/11/25/gonul-ister-ki-gonul-herseyi-istemesin-ya-freud/https://twitter.com/hilal_ckr

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

29

Sigmun Freuda gre ben kimdir?

Freud durmadan pasta isteyen bu yaramaz ocua id ismini vermi. inde hapsolduumuz bedenin, ten kafesinin canl kalma arzusunun Freudas id (alt bilin). d ocuk gibi tutturuyor; ayp, gnah bilmiyor. Aslna bakarsanz Freud da bilmiyor ayp ve gnah! Hereyi toplumsal basklar ve nefsan tepkilerle aklamaya alyor. Vicdan azabn, iyilik ve ktlk hissini evrime balyor mesel. (Bkz. Mutsuzluk Kltr Unbehagen in der Kultur) Oysa insan nefsinin oyunlar ktlk emreden nefs-i emmare ve kendini hor hakir gren, azarlayp baa kakan yani levm eden nefs-i levvameden ibaret deil ki. Freud efendi keke Grek mitolojisi okuyacana biraz Mesnev okusayd diye mrldanyorum Nasibi deilmi.

Geen blmde ayrntl ekilde konumutuk: Ten kafesinde bulunmaktan rahatsz, asl vatann zleyen bir insan var. (Bkz. Bir kavanoza hapsedilmi kelebekler gibiyiz yeryznde) Gadap ve ehvet gibi hayvan hislerle kuatlm bir haldeyim! Bu arzulara sahip olan beden var, o beden Bene ait ama Bene eit deil. Ya Ben? ine hapsedildiim bedenin hayvan arzularn yerine getirmezsem binek hayvan ile aram bozuluyor. Her dediini yaparsam bu defa isteklerini arttryor. Hem kendisine hem de Bene sknt verecek eyler istiyor. stelik baz isteklerini kendime yaktramyorum. Neden byle bu? Binek hayvan rolndeki bedenime haz veren her eylemi tasdik etmeyen kim? Ben? Aklm? Kalbim? Neden baz fiilere iyi ya da kt diye mhr vuruyorum?

Mantk ile olmayan Sanat ile olur

Evet, Sigmund Freudun 1919da yaynlad Das Unheimliche adl denemesi zerine konumaya devam ediyoruz. Geen blmden hatrlayacaksnz, nl psikanalist bu eserinde insandaki gurbette olma duygusunu, yabanclk, terk edilmilik hissini ve varolu korkusunu sorguluyordu. Bu korkuyu dnyev korkulardan ayr tutmak iin varolu diye nitelemek istedim. Yani kpek korkusu, terk edilme korkusu gibi nefsimize ar gelecek, bedensel mahrumiyetlerle ilgili korkular ayr tuttum.

Tabi ister dnyev olsun ister uhrev, hisler aklmzn lisanndan kaar. Zekmzn lego gibi birletirdii sentetik kelimeler dar kutucuklar gibidir, mn smaz oraya. nk akln ihata ettii, (=kavrayp kuatt) kelimeler gibi kelimeyi ihata eden zaman da blnebilir. Cmleler kelimelere, kelimeler de harflere blnebilir. izgideki nokta, zamandaki an gibi olan, blnme kabul etmeyen bir mny felsefeyle, matkla deil sanat ile hissedebiliriz ancak. Zira lisan anlatr; sanat ise hissettirir. (Bkz. Telhsu Kitabin-Nefs / bn Rd)

https://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F11%2F10%2Fmutsuzluk-kulturu-unbehagen-in-der-kultur-sigmund-freud%2F&ei=-UWRUt6nFMTD0QXLgYHoDw&usg=AFQjCNHjTfVBnRJ6EEzjn3ydVhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F11%2F10%2Fmutsuzluk-kulturu-unbehagen-in-der-kultur-sigmund-freud%2F&ei=-UWRUt6nFMTD0QXLgYHoDw&usg=AFQjCNHjTfVBnRJ6EEzjn3ydVhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F11%2F23%2Fbir-kavanoza-hapsedilmis-kelebekler-gibiyiz-yeryuzunde%2F&ei=PUyRUoLDAaKN0AXdoIGoAg&usg=AFQjCNHvf9Z1ifVLGQf6fCpHUbhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F11%2F23%2Fbir-kavanoza-hapsedilmis-kelebekler-gibiyiz-yeryuzunde%2F&ei=PUyRUoLDAaKN0AXdoIGoAg&usg=AFQjCNHvf9Z1ifVLGQf6fCpHUbhttp://www.derindusunce.org/2013/11/23/bir-kavanoza-hapsedilmis-kelebekler-gibiyiz-yeryuzunde/https://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=3&cad=rja&ved=0CDsQFjAC&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F01%2F05%2Ftelhisu-kitabin-nefs-ibn-rusd%2F&ei=k2aSUp24MOKt0QWyuoEo&usg=AFQjCNGZ7VN_A-IdGRSUrxX_VOuueELgfA&sig2=_O4WdJNMxts3S

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

30

u halde dnyev bir tehditle gelen korkulardan farkl olan; Benin ikilik uurundan kaynaklanan Korkuyu sorgulamak iin sanattan faydalanmak meru bir yol; takdir edersiniz. Korku ve kaygdan bahsedince akla hemen Maupassant geliyor. Fransz romanc Guy de Maupassantn Horla adl eserinden bir alnt yaparak Freudun Das Unheimliche adn verdii varolu endiesini, gurbetteki insan daha iyi anlayabiliriz diye dnyorum. Ancak evvel Horla ismine dikkat. Franszca iki kelimeyi birletirmi sanki yazar: Hors ve l: Darda ve burada mnsna gelen iki kelime. Ya dndasn bu dnyann ya da iinde! Murathan Mungann o mehur iirini hatrlatmyor mu size?

Ya dndasndr emberin ya da iinde yer alacaksn..

Kendin iindeyken, kafan dndaysa

aresi yok kardeim

Her akam byle iip kederlenip

Mutsuz olacaksn

Meyhane masalarnda kahrolacaksn..

iirlerle arklarla kendini avutacaksn

Ya dndasndr emberin ya da iinde yer alacaksn..

Evet Guy de Maupassantn romanna verdii bu Horla (darda-ieride) ismi bir rastlant deil. Hem dnyadayz hem de dnyal deiliz. Almanyadaki bir Trk iisinin memleketini dnmesi gibi. Kafa darda (memlekette) ama beden ieride. Fiziken bulunduu Almanya ne kadar rahat olursa olsun ii Mehmet kyn zlyor. Almanya onu tatmin ediyor ama mutlu edemiyor. (Bkz. Derin Lgat, Mutluluk ve Tatmin maddesi ve ayrnt iin Derin nsan isimli e-kitap)

Guy de Maupassant seveceksiniz zira dier korku roman yazarlarnn aksine Maupassant hikyelerinde Korkuyu en saf, en su katlmam ekliyle aktarr. Roman kahraman defalarca korkuyorum Ama neden? diye sorar. Sonra da deli olmadna ikna etmeye alr kendini. Akla ve manta sarlr, 5 duyusuna ve tabi bilimsel dnceye. Ama bir trl beceremez. Maupassantn kaleminde bu dnyann bilimi ve akl br dnyann korkusuna fayda etmez.

Zaten kahraman korktuu eyi tespit dahi edemez ki. Maupassant delilik ve intiharla ok ilgili bir yazar. Salptrire HastahanesindeProfesr Jean-Martin Charcot tarafndan sunulan hipnoz ve histeri konulu konferanslar takip etmi. Tp dergilerini okumu. Kafay takt mevzu ise banalit de la dmence dedii ey yani delirmenin/bunamann sradanl; herkesin delirebilme ihtimali:

https://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=3&cad=rja&ved=0CDcQFjAC&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F11%2F12%2Fmutluluk-ve-tatmin%2F&ei=oYiSUo3AIoeU0AWi7IGgAw&usg=AFQjCNHnQJEKcKOWfefJqUfjgfO3Q2qfEw&sig2=GKE3xbViOx32JF2ApbEFsQhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=3&cad=rja&ved=0CDcQFjAC&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2013%2F11%2F12%2Fmutluluk-ve-tatmin%2F&ei=oYiSUo3AIoeU0AWi7IGgAw&usg=AFQjCNHnQJEKcKOWfefJqUfjgfO3Q2qfEw&sig2=GKE3xbViOx32JF2ApbEFsQhttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2F2010%2F01%2F14%2Fdikkat-kitap-matkapoloji%2F&ei=KYaSUtLgKorM0AXXx4DwDw&usg=AFQjCNHmNDeS2q6w2VwiVpgEXhU53tFHqQ&sig2=kVsKrocl9TkhSwLFhttp://fr.wikipedia.org/wiki/H%C3%B4pital_de_la_Salp%C3%AAtri%C3%A8rehttp://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Martin_Charcot

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

31

25 Mays Durumumda hi bir deiiklik yok. Gece yaklarken anlalmaz bir endie kaplyor iimi. Sanki gece benim iin korkun bir tehdit saklyor. Hzla yiyorum akam yemeimi. Biraz okumaya alyorum ama kelimeleri anlamyorum. Harfleri zor ayrd ediyorum. Salonumda volta atyorum kar konulmaz ve karma kark korkular iinde. Uyuma korkusu, yatak korkusu

Saat 10a doru odama kyorum. eri girer girmez anahtar iki kez eviriyorum. Korku iindeyim. Ama neden korkuyorum? imdiye kadar bir ey yoktu. Dolaplarm ayorum. Yatamn altna bakyorum. Dinliyorum. Neyi? [...] Ardndan yatyorum. Cellat bekler gibi uykuyu bekliyorum. Korkuyla bekliyorum gelmesini. Kalbim arpyor. Bacaklarmda titreme, terliyorum. Birden uykuya dyorum Bir durgun su ukuruna boulmak iin der gibi (Le Horla, 1887)

http://www.derindusunce.org/wp-content/uploads/2013/11/beden_nefs_psikanaliz_freud.jpg

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

32

bn Sina Sigmund Freud ile anlaabilir miydi?

Ben var mym yoksa varmm gibi mi geliyor Bene?

Tanrnn varl tartlp durur da kimse kendi varlndan phe etmez. Ben varm, buradaym ite! deriz. Zaten kendisinden phe edene, kendi varln sorgulayana deli damgas vurulur. Oysa her sabah ayn bedene uyandmz bize garanti edebilecek kim/ne var? Bizi tanyanlar? Kendi hafzamz? Nfus kd? Kredi kartlar? Arkanza yaslanp iki dakika dnn, be duyunuz ve tekilerin ahitliinden baka ne var elinizde? Kendi varlklarn bile ispat etmekten aciz bir sr vehim deil mi bunlar?

Gerek u ki kendimizin var olduu bilgisi yani varlk uuru be duyu ile elde edilen bir netice deil.

nk kendi varlmz bilimsel bir bilgi deil, bir inan. Zira bilimsel yolla ispat edilebilecek olan varlmz vcuttan ibaret. Kilo alp veren, salar, trnaklar uzayan, her dakika binlerce hcresi len bu deiken vcuda nasl ben deriz? Mmkn deil ki.

Demek ki vcuda eit deiliz. Vcut bize ait ama bizde et ve kemikten baka blnmez bir ben var. Bu yle bir ben ki cismimiz 4-5 kiloluk bir bebekken 80-90 kiloluk bir adam oluyor ama Benimiz hep ayn kalyor. Blnmeyen ve zamanla eskimeyen Ben inanc okadar gerekli ki laik devletler bile bu iman reddetmiyorlar. Nasl reddetsinler? O zaman her sulu mahkemede yrtard:

Hakim bey cinayeti ben ilemedim, geen seneki Bendi o. Kimbilir ka hcrem ld o gnden beri, 4 defa berbere gittim, 50 defa trnaklarm kestim. Cisim ayn cisim deil ki, bulun eski Beni, atn hapise, ama beni rahat brakn!

http://www.derindusunce.org/2013/11/28/ibn-sina-sigmund-freud-ile-anlasabilir-miydi/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

33

Evet Varlk uuru be duyunun ve bilimsel bulgularn bir neticesi deil. Olsayd ya uur maddeden ibaret olurdu ya da madde dediimiz her trl cisman, objektif varoluun bir tr uur olduunu iddia etmek gerekirdi. Yani materyalizm ve idealizm adl iki yanl yoldan birini semek zorunda kalrdk. nc bir yol daha var, dalizm. Ama bu da sakat; nk iki dnyann, yani fikirlerin ve cisimlerin nasl ilikilendirildiini aklamyor. liki derken neyi kastediyoruz? Kt bir haber fikir dnyasnda kalmyor, midemizi ya da bamz artyor. Ya da tersi, uzun sren, tedavi edilemeyen fizik bir hastalk insan depresyona sokabiliyor. Yani madde alemiyle snrl kalmayp mn alemine sirayet ediyor.

Varlk uuru ve Benlik algs bn Snnn El-rt vet-tenbht ( ) isimli kitabnda yle anlatlyor:

Her ne kadar kendilerinin temsili hafzalarnda sabit olmasa da uyuyan kii bile uykusunda, sarho da sarholuunda kendisinin varlndan tamamen habersiz deildir. Eer sen zatn ilk yaratlnda salkl ve akll bir yapda vehmedersen ve onun btnyle paralar birbirine bitiik olmayan bir konum ve yap btnnde olduunu ve organlarn birbirine deymeyip aksine ayr ayr durduunu ve de yaltlm havada bir an asl durduunu varsayarak vehmedersen kendini hereyden habersiz ancak varlnn subtundan haberdar olarak bulursun. [...] zatn neyle alglyorsun? Zatn alglayan ey nedir? Sana gre alglayan, gzlemle seni bilinlendiren be duyundan biri midir? Yoksa akln ve be duyundan baka onunla bantl olan bir kuvve midir? [...] Senden alglanann, gznn cildinden algladi ey olduu sonucunu mu elde ediyorsun? Hayr, zira sen ondan soyunduunda ve cildin deitiinde yine sen, sen olarak kalrsn. [...] senden algladn senin sen olmanda zorunlu olarak bulunmayan [MY: cevher deil araz olan?], kendini alglar halde alglamadn eylerden baka bir eydir. Bu durumda senden alglanan hi bir ynden duyu olarak algladn eylerden deildir

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

34

nsan Yalandan deil Gerekten korkar! Freud veya Hitchcock?

Korku filmleri giderek pornolayor. nk ynetmenler insan korku ile hayvan korkular ayrd edemiyorlar. Bir baka deyile korku hissi ile korkulan eyler birbirine karm. Testereli sapklar, kesik balar, gcrdayan kaplar ve istemediiniz kadar hemoglobin. Sinema lisanndaki tektipleme ve retim kalitesindeki d daha ne kadar srecek? Sonunda bir uyank mezbahalara webcam yerletirecek ve seyircisiz (=mterisiz) kalan korku filmi endstrisi kecek.

Kansz korku filmi olur mu?

Alfred Hitchcockun Vertigo (Ykseklik/Dme korkusu) adl filmi bu soruya gzel bir cevap. Tabi Kular (The Birds) veya Arka Pencere (Rear Window) gibi filmleri de anlabilir ama Vertigo zel bir nemi haiz. Zira korku hissi ile korkulan eyler arasndaki fark ok iyi anlam olan Alfred Hitchcock bu filmde btn dehasn konuturmu. Mesel ters zoom (contra-zoom) tekniinin kullanld ilk filmdir Vertigo. Bizzat Hitchcockun icad ettii bu yolla ileriye doru zoom yapan kamera raylar zerinde geriye ekilir. Netice? Gerek hayatta asla gremeyeceiniz bir ey, acayip bir endie ekranda gerek olur: Cisimler byrken gr as beklenenin aksine geniler. (Siteden iyi bir rnek)

Peki nereden gelir bu acayip bir endie; neden korkarz bu grntden? nk insan gzyle (=akl ile) mekn alglarken iki farkl mihenk noktas kullanr: Perspektifi ve cisimlerin boyunu. Sol gz ile sa gz arasndaki bir ka santimetrelik aklk sebebiyle iki farkl adan gelen ve iki boyutlu (2D) olan grnt beyinde boyuta (3D) tercme edilir. Biz cisimleri tutarken, araba kullanrken veya yrrken aklettiimiz dnyada yrrz, grdmz dnyada deil. Zira beyin sa ve sol gzden gelen iki yanlgy dorultur, vehimlerden, illzyonlardan bir gereklik sentezi yapar. Ksacas Hitchcockun ters-zoom teknii ile

http://www.derindusunce.org/2013/11/29/insan-yalandan-degil-gercekten-korkar-freud-veya-hitchcock/http://www.imdb.com/title/tt0052357/releaseinfohttp://www.imdb.com/name/nm0000033/http://www.derindusunce.org/2013/11/13/yakinda-yabancilik-hissi-freud-ve-das-unheimliche/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

35

kandrd gzmz (=aklmz) bu iki referans hakknda elikili grntler/bilgiler toplad iin grme sreci aksyor ve seyirci mthi tedirgin oluyor. Bu tedirginlik bulank bir cam veya karanlk bir odaya kyasla ok daha acayip, ok daha zahatsz edici. nk d sebeplere balayamadmz bir grme bozukluu bizi kendi benliimizden phe etmeye kadar gtrebilir! (Bkz. Derin nsan isimli e-kitap) Neyse zetlersek, Hitchcock seyircisini adam yerine koymu; filmerinde insan korkular anlatm. Eekleri ve rmcekleri de korkutabilecek olan biyolojik tehditlerle megul olmam. Biraz zorlama ile bu tehditlerin baz Hitchcock filmlerinde rumuz olarak kullanld iddia edilebilir ama o da baka bir makalenin konusu olsun. [Bkz. The Birds(1963), North by Northwest(1959), vs] Freudun kitaplarn okumu mudur Alfred Hitchcock? Gerek u ki tiksindirici grntleri bir kenara koyarsak korku filmlerinde bizi korkutan aslnda hayalet, hortlak gibi yalanlar deil Gerekin ta kendisi. Ben varm derken ayaklarmz bastmz zeminin mutlak deil greceli oluu.

Gerekten korkun olan, benlik hissimizin, varlk uurumuzun dayana olan sebep-sonu ilikilerinin (illiyet / ing. Causality) birer vehim olmas. Bir baka deyile: 5 duyumuz ve zekmzla, bilimsel keiflerle zihnimizde ina ettiimiz Gerek dnyann koskoca bir yalan olduu gerei! (Bkz. Derin Lgat Maddesi: Sebep-Sonu) Danimarkal deha Sren Kierkegaardn 1844te yaynlanan Kayg Kavram (dan. Begrebet Angest) adl kitabnda ok gzel ifade ediyor nsana has olan bu korkuyu:

Kayg zgrlk ihtimalidir. man sayesinde bu kayg eitici bir deeri haiz olur. nk kayg madd olan hereyi eritip yok eder ve dnyann bir vehim olduunu btn plaklyla gzler nne serer

Peki Sigmund Freud ne diyor bu konuda? ki haftadr incelemekte olduumuz (1, 2) Das Unheimliche isimli denemesine bakarsak Freud bir baka doktorun almalarna dikkat ekiyor:

Endie verici yabanclk hissini (alm. Das Unheimliche; ing. Uncanny) uyandran kiileri, eyalar, izlenimleri, olaylar ve durumlar gzden geirirsek [Alman psikiyarist] Ernst Jentschin rnekleri iyi bir seenek tekil eder. Jentsch, endie verici yabanclk hissi iin en iyi rnek olarak yayormu gibi grnen bir varln canl olmadnn fark edilmesi ve cansz olmas gereken bir eyde hayatiyet belirtisi grlmesine iaret eder. Balmumu bebekler, kprdayan ve konuan otomatlar byle rneklerdir. Bu misallerden sonra Jentsch, sara nbeti geirenlerin ve delilik belirtisi gsterenlerin seyirci konumundaki insanlara yapt etkiden de bahseder. [...]Bu tr bir olaya ilk defa tank olan kii o gne kadar aklna bile gelmeyen baz i glerin etkisini arkadanda/akrabasnda grnce kendi Benliinin derinliklerinde de byle gler olduunu fark eder

http://www.derindusunce.org/2010/01/14/dikkat-kitap-matkapoloji/http://www.derindusunce.org/2013/11/06/sebep-sonuc-nedensellik-illiyet-causality/http://www.derindusunce.org/2013/11/23/bir-kavanoza-hapsedilmis-kelebekler-gibiyiz-yeryuzunde/http://www.derindusunce.org/2013/11/25/gonul-ister-ki-gonul-herseyi-istemesin-ya-freud/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

36

Evet ou insan delilerden korktuunu dnr ama aslnda kendimizin de birgn deli olma ihtimalidir bizi rperten! br tarafa getik mi yoksa farknda bile olmadan? Bylesi bir kimlik frtnasnn yol aaca hasar, zavall bir delinin verecei fizik zararla kyaslandnda elbette dnyev korkularn ok ama ok fevkinde. Freud takip eden satrlarda Alman korku hikayecilerinden bahsederek kesik balarn, ellerin ve ayaklarn sadece biyolojik / dnyev korkulara sebebiyet vereceini sylyor. Sonra insan sarsan, kendinden bile phe ettiren o derin korkuya vurgu yapyor. Dnyadan olmayan, hayvanlarn bilmedii o insana has varolu endiesi Bu korku kanla, bakla harekete gemiyor. Ama cansz olmasn beklediimiz o kesik el ve ayaklarn kprdamasyla, hatta baz romanlarda dans etmesiyle tetikleniyor. Bu adan bakldnda herhangi bir eyann sebepsiz yere kprdamas da ayn derecede korkun olabilir sanrm. Kurandaki gurbet Freudun varolu korkusu ve endie verici gurbet hissi konusunda yazdklarn okuyanlar iyi ama, madem gurbet insan ftratna dair bir histir, neden daha nce ortaya kmad? diye sorabilirler. Elbette ortaya kt. Trkeye tercme edilmeden ok nce ngilizceye kazandrlan bir Kuran tefsirine bakabiliriz mesel; Mevln Hazretlerinin Mesnevsine:

Dinle bu ney nasl ikyet ediyor, ayrlklar nasl anlatyor, Beni kamlktan kestiklerinden beri feryadmdan erkek kadn herkes alayp inledi. Ayrlktan para para olmu kalp isterim ki itiyak derdini aaym, Aslndan uzak den kii yine vuslat zamann arar

Bu kitapla bir para megul olmu olan, Mesnev sohbetlerine itirak eden okurlarmz ok iyi bilirler; ayrlk ve vuslat Mesnevde youn olarak ilenen bir konudur. Peki tefsir dedik, o halde ayrlk ve vuslat Kuranda da olmal deil mi? Araf suresine bakalm; ayetler 172-174:

Hani Rabbin (ezelde) demoullarnn sulplerinden zrriyetlerini alm, onlar kendilerine kar ahit tutarak, Ben sizin Rabbiniz deil miyim? demiti. Onlar da, Evet, ahit olduk (ki Rabbimizsin) demilerdi. Byle yapmamz kyamet gn, Biz bundan habersizdik dememeniz iindir. Hakka dnsnler diye ite yetleri bylece ayr ayr aklyoruz

slmn kaynaklaryla Freudun hastalarnda gzledii skntlarn kesimesini bir ka bakmdan dikkate deer buluyorum. Bir kere Ondan geldiimiz ve lm ile Ona dneceimiz bilgisi ezbere kabul etmemiz gereken bir ilke deilmi, bu sonucu karyorum. ster ateist olsun ister Mslman, biz insanlara muazzam bir otoyol alm tefekkr ile. Mslmanca iman ettiimiz bir hakikatin sekler yollarla, adeta ampirik bir ekilde bilinebilmesi nemli. Yani akl ile, tefekkr ile, murakabe ile, nefsin hallerini gzleyerek Ona yaklamann ne kadar kolay olduunu kefediyoruz bu sayede. Elbette akl vahyin yerini tutamaz, bunu savunmuyorum. Ama zdd ynde ifrada gidilmesi de byk ihtimalle Onun rzasna aykr bir i olur. Yani elimizde Kuran var; artk akla, ilme, irfana, hikmete, tefekkre gerek yok gibi iddialar Kuranda akl kullanmay emreden ayetlere ve tefekkr ven hadislere muhalif.

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

37

Sigmund Freud, akll telefonlar ve aptal insanlar

Ampuln neden k verdiini bilmeyen bir insan elinde tuttuu akll telefon ile salkl bir iliki kuramaz; bilgisayarlam telefon onun iin adeta sihirli bir cisim, gizli glere sahip bir fetitir. Teknolojiyi anlamayan, merak bile etmeyenler iin teknolojik rnler byclerin satt dmlenmi iplere, tlsml(!) muskalara benzerler.

Yar iletkenler, optik veri alar, haberleme uydular, yapay zek gibi farkl sahalarn dorudan mterisi deiliz. Biz sradan lmller bu teknolojilerin egdm ile hareket etmesi sayesinde gnlk hayata kazandrlan rnler kullanyoruz. Bunlar kendi karmak yaplarnn tesinde; iktisad bakmdan da karmaklk arz eden bir ekosistemin mahslleri. Adeta insansz bir cemiyetin, tekno-sosyal bir rgtlenmenin paralar. rnlerin zeks ile onlarn kullanan insanlarn zeks arasndaki uurum giderek byyor: Futbol ve aptallatrc TV dizileri ile gnde en az 4 saatini israf bir insan topluluu bu derecede ilerlemi olan teknolojinin efendisi deil ancak klesi olabilir. Ksacas rnlerin insana uyduu devirler kapand. Artk insan kendi elleriyle yapt rnlere boyun emek zorunda. nsan iin yeni bir gurbet oluyor teknoloji. Modern insan kendi lkesinde yabac durumuna dyor. Ama bu defa insan deil gurbete giden, gurbet ona geliyor. Makinalarn ritmi ve bilgisayarlarn zeks ile ekillenen modern dnya gnlk hayat kolaylatrrken insan kalmay zorlatryor. Hannah Arendtin nsanlk Durumu adl kitabnda dedii gibi:

Makina ile alet arasndaki en nemli fark belki de Makine mi nsana uymal yoksa nsan m makineye? eklindeki soru etrafnda bitmeyen tartmalarda sakl. [...] Eer insan karlat her yenilii ve rn yarnna dahil ediyorsa, insanlarn makinelere icad edildikleri andan itibaren uyumlu olduklarn syleyebiliriz. Makineler gemi zamanlarn basit aletleri kadar hayatmzn ayrlmaz birer paras oldular. Bizce ilgin

http://www.derindusunce.org/2013/12/01/sigmund-freud-akilli-telefonlar-ve-aptal-insanlar/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

38

olan bu uyum sorusunun hl sorulabilmesidir. Aletlere uyum salamamz hi sz konusu oldu mu? Bari ellerimize de uyum salayalm!

Makinelerin durumu ise farkl. Aletler elin hizmetisi iken makine insann kendisine uymasn bekliyor. Vcut ritmini ona ayarlamasn, hareketlerini mekanikletirmesini. Bu elbette insann makineye hizmet etmesi demek deil. Ama alma sresi boyunca mekanik sre vcudun ritmine ikame ediliyor. En gelimi, en hassas bir alet bile elin hizmetindedir. Ne onu ynetir ne de yerini alabilir. Oysa en basit bir makine bile bedensel almay gdebiliyor ve hatta tamamen insan emeinin yerini alabiliyor.

Arendtin dikkat ektii bir vasf var makinann: Ritim vermek. Yani makina kendine has bir alma temposunu haiz, bunu iiye dayatyor. Elbette bu ritim de bir insan tarafndan verilmi; yani tasarm yapan mhendis tarafndan. Ama mhendis-ii ilikisi eskiden beri sregelen usta-rak ilikisi gibi deil. Mhendis finansal ve teknik kstlar dikkate alarak tasarlyor makinay. Ama makina vastasyla bu tercihler insanszlayor, ii ile mhendisin arasna almaz bir duvar oluyor makina. insandan ok daha byk bir enerjiyle ve hzla kesen, delen, tayan makinalarn iiye kendi parametrelerini dayatmas kanlmaz.

Daha geni adan bakacak olursak makina iin makina yaplmyor. Yani icad etmeketen duyulan bir haz, Ortaadaki gibi bir merak deil sz konusu olan. iiye dayatlan, makina ile kelepe gibi bileine vurulan aslnda bal gibi kapitalizm. Daha dorusu kapital sahibi insanlarn birbiriyle rekabeti. Bu daha fazla/daha ucuz retme rekabeti (=mecburiyeti) yznden iilerin daha hzl retmesi isteniyor. Eski usl atelyelerde belki ii direnebilirdi, beyim daha fazla mmkn deil diyebilirdi. nk ritmi veren usta iilerdi, insan tecrbesiydi. Oysa makinalam bir retim hattnda ritmi takip etmeyen ii tembel, beceriksiz damgas yer. blm sebebiyle kolaylkla ikame edilebileceinden iten atlma tehdidi hayat boyu devam eder. Kapitalizmin resm din olduu her corafyada makina iiyi kleletirmitir.

Ya gnnmzdeki bilgisayarlar ve akll telefonlar, tabletler? Bunlarn toplumla ilikisini anlamak iin bilgisayar kullanan insanlarn lisanna bakn. Bilgisayarn hafzas... sistem kabul etmiyor... kaytlarda yok demek ki demediniz... Kullanclar bilgisayar ve programlar kiiletiriyor. Hatta paralel bir hiyerari var artk. Patrona hayr diyemeyen biri kolaylkla sistem isteinizi reddetti diyebiliyor mesel. Hafza gibi nsana has olmasna altmz vasflar makinalara transfer edildi. Sonu? Endstri devriminde iiye yaplan asrmzda beyaz yakalya ve tketiciye de yaplyor. Ekonominin btn faaliyetlerinde insan kenara itildi. Eyalaan, eyleen nsan artk iktisadn amac deil ekonominin araci. (Bkz. Derin Lgat maddesi: Deer / Kymet / Value) i, mhendis, muhasebeci, sekreter... Bunlar hem pahal kaynaklar hem de ngrlemez duygular, vicdanlar, inanlar sebebiyle kapitalizm nnde engel tekil ediyorlar.

http://www.derindusunce.org/2013/11/06/deger-kiymet-value-valeur/

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

39

Neden Bat? Neden 20ci yzyl?

Gurbet hissinin veya Freud lisanyla Das Unheimliche olgusunun insan tabiatna dair olduunu ve bu his zerine akln younlatran insanlarn kendi i dnyalaryla ilgili keifler yapacaklarn geen blmlerde anlattk:

Bir kavanoza hapsedilmi kelebekler gibiyiz yeryznde Gnl ister ki; gnl hereyi istemesin! Ya Freud? bn Sina Sigmund Freud ile anlaabilir miydi? nsan Yalandan deil Gerekten korkar! Freud veya Hitchcock?

Ancak btn bu bilgiler yine de u soruyu cevapsz brakyor:

Neden bu yabanclk duygusu Sigmund Freudun yaad devirde bir hastalk haline geldi? Ve neden bu hastalk 20 yzylda kt ortaya? Neden bir baka blge deil de Bat Avrupa?

Yazmza balarken teknolojinin nsan iin yeni bir gurbet olduundan bahsetmitik. Bugn bizim yksek teknoloji ile ahid olduumuz yabanclama Freudun devrinde endstri ile tetiklenmiti. te bu sebeple unutmamak gerekir ki Freudun yaad zaman dilimi (1856-1939) Avrupada maneviyatn hzla zayflad, maddiyatn, parann, teknolojinin ve kaba kuvvetin ba tac edildii bir dnemdi. 1856 ylnda Avusturya-Macaristan mparatorluunda doan kk Sigmund ulus-devletlerin, laikliin, faizmin ykselie getii yllarda yaad. Birinci dnya savan grd. ilerin ellerini koparan makinelerle zengin olan kapitalistleri grd. Polonyada, talyada kmr iilerine makineli tfekle ate aan askere ve polise tank oldu. (Bkz. Liberalizmin Kara Kitab) Avrupallar vahi kapitalizme cevap olarak en az kapitalizm kadar vahi bir komnizm rettiler. Adalet deil bir intikam sistemiydi bu. Fakirin zenginden intikamyd. Ama uygulamada tam tersi oldu: Fakirin almak istedii intikam g sofrasna meze yapld. Komnist Rusya kendi vatandalarn a brakarak yamyamlk derekesine drd. iler komnizmden kamak iin kapitalizme doru tneller atlar. Freud, Rusyadaki toplama kamplarnn, yargsz infazlarn ve ikencelerin kokusunu ald. Bu zulmlerin devrimin ilk yllarna, bir gei dnemine has olmadn ok iyi biliyordu. Kar devrimci diye filenen milyonlarca insann devlet eliyle katledileceini fark etmiti. (Bkz. Derin MA)

Faizm geliyor!

Freudun yaad devir alkantlarla dolu bir devirdi. Doumundan lmne kadar da bu i savalar, devrimler, ani deiimler bitmek bilmedi. Koloniler vastasyla dnyay yneten Bat Avrupa insan sadece kendi corafyasn deil btn dnyay kana bulayp durdu. 1939 senesinde Londrada hayata gzlerini yumarken Freudun vatan oktan silinmiti haritalardan. nsanlk btn tarihinin en kanl savana hazrlanyordu. 6 yl boyunca srecek olan sava bir kyma makinasna benziyordu. lecek olan sivil says dakikada

http://www.derindusunce.org/2013/11/23/bir-kavanoza-hapsedilmis-kelebekler-gibiyiz-yeryuzunde/http://www.derindusunce.org/2013/11/25/gonul-ister-ki-gonul-herseyi-istemesin-ya-freud/http://www.derindusunce.org/2013/11/28/ibn-sina-sigmund-freud-ile-anlasabilir-miydi/http://www.derindusunce.org/2013/11/29/insan-yalandan-degil-gercekten-korkar-freud-veya-hitchcock/https://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&ved=0CCwQFjAA&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2Fwp-content%2Fuploads%2F2010%2F06%2Fliberalizmin_kara_kitabi.pdf&ei=ZbeaUtTxIeyr0gXMwoHYAw&usg=AFQjCNFqi4RtbepRxeC8xExSPPHLZBD9fA&sihttps://www.google.fr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&cad=rja&ved=0CDMQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.derindusunce.org%2Fimg%2Fmarx.pdf&ei=HLiaUsbhO9GU0QWw_IDgDg&usg=AFQjCNGHAwOIvvjoVB_Ntz5v53sYikmQdQ&sig2=EZqeTmpAvuidNnjuAQIplg&bvm=bv.57155469,d.d2k

Gurbetteki Freud ve Das Unheimliche

www.derindusunce.org Fikir Platformu

40

onbinlerle lecekti. Kafa derisi yzen ya da insan eti yiyen topluluklarn hayal bile edemeyecei bu vahet uygar(!) Batnn eseri olacakt.

Henz balamamt ama bu vaheti mmkn klacak olan fikr zemin hazrd: Pozitivizm. Bilimi, analitik zeky, akl- mea putlatran sekler ve hmanist dnya gr Bat Avrupann etkli ve yetkili insanlar zerine hakim olmutu. Tarm toplumundan gelen sradan Avrupal, bu sessiz ve masum byk insanlk ite bu ortamda kendini yabanc gibi hissediyordu. Ne dinsel ne de geleneksel mihenk noktalarn bulamayan insanlar uursuz halk ynlarna dntler. Irkln ve totaliter rejimlerin nn aan ite bu ksz, kksz ve korkak insan topluluklaryd. Bu zavalllarn faizm, kemalizm ve komnizm gibi totaliter rejimlere nasl alet edileceini anlamak iin Freudun 1921de yaynlad bir kitaptan istifade edelim; Sosyal Psikanaliz ve Ego (alm. Massenpsychologie une Ich-Analyse):

Aidiyet duygusu fazla gl olan insan topluluklar olaand derecede saf ve d etkilere aktr; hibir eletirel yetenekleri yoktur. Byle bir grubun duygular her zaman ok basit ve ok abartldr. Eer bir kuku ifade edilirse anszn kar klmaz bir kesinlie dntrlr. Bir antipati belirtisi ise lgn bir nefrete. Sr haline gelen byle bir topluluk zerinde etki salamak isteyen birisinin mantkl dnmeye, ikna etmeye ihtiyac yoktur. Szlerini en arpc renklere boyamal, abartmal ve ayn eyi durmadan yinelemelidir.

Bu gruh dorular ve yanllar konusunda hibir kuku tamaz. [...] Gce sayg duyar ve salt bir zayflk biimi sayd nezaketten ok az etkilenir. Kahramanlarndan beklentisi gllk ve hatta iddettir. Efendileri tarafndan bask altnda tutulmay ve korkutulmay isterler. Tutucudurlar, tm yenilik ve ilerlemelere kar derinden bir nefret, statkoya kar ise snrsz bir ballk duyarlar.Sz konusu insan topluluklar bir efendi olmakszn asla yaayamayan boyun eici srlerdir. Boyun eme al o derecededir ki kendini efendisi olarak atayan