Click here to load reader

Demokracja jako fasada: przypadek III RP · PDF fileDemokracja jako fasada: przypadek III175 RP pili z funkcji (odpowiednio w roku 1995 i 1996) w efekcie działań prowadzonych przez

  • View
    217

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Demokracja jako fasada: przypadek III RP · PDF fileDemokracja jako fasada: przypadek III175...

Andrzej Zybertowicz

Demokracja jako fasada: przypadek III RP

5 czerwca [1991 - AZ] , w nocnej audycji programu III Polskiego Radia, Jolanta K u charska zapytaa [premiera] Bieleckiego: Dlaczego tylko 'Art B' udao si zrobi tak wielkie pienidze w tak krtkim czasie?". Na antenie zapada cisza. Po bardzo dugim namyle premier powiedzia tylko: Zawieszam odpowied na to pytanie" 2 .

Dlaczego Polska?

Prezentujc badania n a d z a k u l i s o w y m i w y m i a r a m i transformacji w s c h o d n i o e u r o p e j s k i e j za granic 3 n ie jednokrotn ie spotykaem si z uwag, e demokrac ja ma fasadowy charakter w w i e l u krajach, nawet w tych o u g r u n t o w a n y c h tradycjach d e m o k r a t y c z n y c h i Pol ska nie wyda je si p o d tym wzgldem wyjtkowa. Sdz, i jest to b dne s tanowisko.

1 Artyku stanowi poprawion wersj referatu wygoszonego na Oglnopolskim Zjedzie Socjologicznym w Rzeszowie, we wrzeniu 2000 roku. Uczestnikw dyskusji oraz Janusza Much prosz o przyjcie podzikowania za zgoszone uwagi.

2 Jerzy Andrzejczak, Przemysaw wikliski i jacek Ziarno, Art B bluff, Warszawa: B G W , 1991

3 Zob, Maria o i A. Zybertowicz, Covert Action: The Missing Link in Explanations of the Rise and Demise of the Soviet Bloc, Periphery", vol. 3, 1/2, 1997, 16-20; ci, Is Revolution a Solution? State Crime in Communist

174 Andrzej Zybertowicz

S p e c y f i k a d e m o k r a c j i w E u r o p i e postkomunis tyczne j wyrasta m i n . z faktu, i m a m y do c z y n i e n i a z d z i e d z i c t w e m pastw pol icy j n y c h 4 , w ktrych w y t w o r z o n e zostay rodzaje kapitau spoecznego (w sensie nawizujcym do idei Pierre'a B o u r d i e u ) nie majce swoi ch o d p o w i e d n i k w w krajach, ktre nie przebyy dugotrwaej fazy rzdw k o m u n i s t y c z n y c h . Znaczenie tego d z i e d z i c t w a oraz jego wpyw na f u n k c j o n o w a n i e d e m o k r a t y c z n e g o pastwa ilustruje nastpujca sytuacja.

Podczas w y b o r c z e j k a m p a n i i prezydenckie j w 2000 r o k u sporo z a m i e s z a n i a wywoaa lustracja Lecha Wasy i A l e k s a n d r a K w a niewskiego. W 1992 r o k u p r e m i e r Jan O l s z e w s k i zosta usunity z urzdu tego samego dnia , g d y A n t o n i M a c i e r e w i c z , szef M S W jego rzdu, dostarczy do Sejmu list o s b zare jestrowanych jako tajn i wsppracownicy sub spec ja lnych P R L 5 . H a n n i e Suchockie j , p r e m i e r o w i w okresie 1992-1993, ju jako m i n i s t r o w i sprawiedl i woci w i a t a c h 1997-2000, z a r z u c o n o , i o d p o w i a d a za uycie U O P do w a l k i z p r z e c i w n i k a m i p o l i t y c z n y m i w okresie swego premierostwa. D w a j ko le jn i p r e m i e r z y W a l d e m a r Pawlak i J z e f Oleksy, ust-

and Post-Communist Poland (1980-1995), w: Martin Krygier i Adam Czarnota (red.) The Rule of Law after Communism: Problems and Prospects in East-Central Europe, Aldershot: Ashgate, Dartmouth 1999, 261-307; ciz, Privatizing the Police-State: The Case of Poland, London: Macmillan 2000; A. Zybertowicz, A Neglected Dimension of Contemporary Social Movements Dynamics: Secret Services in the Field of Constraints and Facilitations for Social Movements", Working Paper, no. 15, Advanced Study Center 1995-96, International Institute, University of Michigan; The Art of Forgetting: The Communist Police State as a Non-reality, w: Susan Karstedt (red.), w druku;

4 Zob. A. Zybertowicz, Niewidoczna wadza: komunistyczne pastwo policyjne w Polsce lat osiemdziesitych, w. Roman Backer i Piotr Hubner (red.), Skryte oblicze systemu komunistycznego, Warszawa: Wydawnictwo D i G 1997, 153-192, 244-247; tene, Sztuka zapominania:pastwo policyjne jako nierzeczywisto, w: Wojciech Wrzosek (red.), wiat historii, Pozna, IFI U A M , 1998, s. 429-439; M. o i A. Zybertowicz, Privatizing..., wyd. cyt., s. 17-18.

5 Materiay przekazane przez Macierewicza do Sejmu zawiera publikacja: Tajni wsppracownicy. Dokumenty, Wyd. S" (bez daty i miejsca wyd.). Cz osb z tej listy bya take na wykazie sporzdzonym rok wczeniej przez kierujcego wtedy UOP-em Andrzeja Milczanowskiego -zob. Gazeta Polska", 2 czerwca 1994, s. 1-3.

Demokracja jako fasada: przypadek III RP 175

p i l i z funkc j i ( o d p o w i e d n i o w r o k u 1995 i 1996) w efekcie dziaa p r o w a d z o n y c h przez UOP (k ierowane wtedy przez l u d z i w y w o dzcych si z SB) 6 . W padzierniku 2000 r o k u sd lustracyjny niep r a w o m o c n y m w y r o k i e m uzna, i Oleksy wsppracowa z w y w i a d e m w o j s k o w y m PRL i zatai to w s w o i m owiadczeniu lustracyjn y m . W 1996 r o k u kole jny premier , Wodzimierz C i m o s z e w i c z oraz w i c e p r e m i e r jego rzdu, R o m a n Jagieliski, objli swe funkcje m i mo o b e c n o c i na tzw. licie M a c i e r e w i c z a . J e r z e m u B u z k o w i , prem i e r o w i od r o k u 1997, posowie wczeniej nalecy do u g r u p o w a nia s tanowicego zaplecze par lamentarne jego rzdu zarzuci l i , i by ta jnym wsppracownikiem SB. P o d o b n y zarzut w o b e c Jana Tomaszewskiego ( w i c e p r e m i e r a rzdu B u z k a ) doprowadzi do jego ustpienia po wszczciu postpowania przez sd lustracyjny.

Wrd ministrw sprawiedliwoci ostatniej d e k a d y na w s p o mniane j licie f igurowal i : A l e k s a n d e r B e n t k o w s k i , Wiesaw Chrzan o w s k i , C i m o s z e w i c z i J e rzy Jaskiernia . Minis ter S u c h o c k a z kole i , miast pracowa n a d reform p r o k u r a t u r y i sdownictwa (o ktrych zapaci mwi si od lat), od pocztku zmagaa si z p r o b l e m e m o d powiedzialnoci za tajne operacje sub z okresu jej premierostwa. Na licie M a c i e r e w i c z a f i g u r o w a l i te dwaj szefowie M S Z - K r z y sztof S k u b i s z e w s k i i A n d r z e j O l e c h o w s k i (ten ostatni by take m i nistrem f inansw w rzdzie O l s z e w s k i e g o ) . W o b e c byego sekreta-: rza stanu w kancelar i i p r e m i e r a B u z k a , Michaa Kuleszy, toczyo si postpowanie lustracyjne ( s twierdzono prawdziwo owiadczen ia lustracyjnego). M n i e j l u b bardziej powane zarzuty (zarwno w ramach dzikie j lustracji, jak i tej legalnej) w o b e c o s b penicych s tanowiska minister ia lne w kance lar i i prezydentw Wasy i K w a niewskiego, podsekretarzy stanu i nisze p o m i j a m 7 .

W sumie , w gronie kierujcych pastwem w ostatniej dekadzie ( o d p o z i o m u minis tra rzdu w gr) co najmniej os iemnac ie o s b

6 Bliej zob. A. Zybertowicz, Urzd Ochrony Pastwa jako podmiot gry politycznej, Zeszyty Naukowe WSO im. T. Kociuszki, red. Tadeusz Le-czykiewicz i Zdzisaw Zagrski, wyd. specjalne, Socjologiczne aspekty bezpieczestwa narodowego, Wrocaw 1999, s, 141-155.

7 Zob. Tadeusz Kosobudzki (pseudonim), B e z p i e k a w MSZ. Suby specjalne w polityce zagranicznej RP w latach 1989-1997, Kielce: Wydawnictwo ELIPSA 1998, 165-166. Wbrew tytuowi ksika szkicuje, dajcy si odtworzy w wietle materiaw publikowanych, wpyw tajnych sub (gwnie UOP) na rne instytucje pastwowe, nie tylko na MSZ.

176 Andrzej Zybertowicz

musiao w s w o i c h dziaaniach liczy si, w sposb dalece wykraczajcy p o z a i ch z a d a n i a konstytucyjne, z m i n i o n y m i lub o b e c n y m i tajn y m i p o l s k i m i subami ub jakimi n i e f o r m a l n y m i ukadami dysponujcymi i n f o r m a c j a m i z g r o m a d z o n y m i przez te suby. Rzecz dotyczy d w c h prezydentw, szeciu spord omiu premierw, dwch wicepremierw, czterech spord dziewiciorga ministrw sprawiedl iwoci 8 , d w c h szefw M S Z oraz sekretarza stanu w kancelari i p r e m i e r a .

C z y sytuacje tego t y p u naley uzna za niepowizane ze sob p r z y p a d k i , c z y te badacz w i n i e n szuka tu jakiego w z o r u , mechanizmu? Jes tem skonny przychyli si do drugiej opc j i . I chocia o p i n i a , e tajne suby ( lub jakie i n n e n ie formalne ukady wpyw u ) rzdziy l u b rzdz Polsk lat dziewidziesitych, jest za mocna, to w wietle z a s y g n a l i z o w a n y c h wyej faktw trzeba uzna, i wywieray o n e istotny, bodaj c z y nie paraliujcy, wpyw na polsk scen polityczn. Jak na s tandardy nowoczesne j d e m o k r a c j i trzeba uzna t sytuacj za w y s o c e niepokojc.

Istotni a k t o r z y sceny pol i tyczne j m o g l i znale si w j e d n y m z trzech typw sytuacji :

(a) byli/s m a r i o n e t k a m i wykonujcymi z lecenia i n n y c h aktorw; z na tury swej u k r y t y c h (np . g r u p b i z n e s o w o - k r y m i n a l n y c h ) ub j a w n y c h prowadzcych tajne dziaania (w t y m sub specjalnych) ;

(b) o s o b y te miay z t a k i m i ak torami przesze lub o b e c n e k o n takty znaczco ogranicza jce s w o b o d postpowania;

(c) o wspprac /kontakty z t a k i m i aktorami o s o b y ze sceny byy oskarane b e z p o d s t a w n i e .

J ed nak ju s a m o is tnienie tego t y p u oskare w dyskurs ie p u b l i c z n y m w y t w a r z a fakty po l i tyczne : p o z b a w i a poli tykw s w o b o d y dziaania (co na jmnie j zmuszajc i c h do powicania sporej energi i na zmaganie si z zarzutami) , w y t w a r z a p e w i e n k l imat w klasie pol i tycznej oraz wsp tworzy nastroje o p i n i i publ i czne j . W y d a j e si, e sytuacja tego t y p u c h o nie jest m o e niezwyka d la p o s t k o m u n i s t y c z n y c h kra jw E u r o p y rodkowowschodnie j , to jednak nie ma - w p o d o b n y m nateniu - s w o i c h o d p o w i e d n i k w w krajach np. U n i i Europe j sk ie j .

8 Cimoszewicz i Suchocka wystpili w dwch rolach - premiera i ministra.

Demokracja jako fasada: przypadek III RP 177

Wszelako, jak czyte lnicy ninie jszego tekstu zorientuj si, jestem p r z e c i w s p r o w a d z a n i u wpywu tajnych sub i i n n y c h dziaajcych z a k u l i s o w o podmiotw wadzy i wpywu na polityk do p o z i o m u jedynie dyskursu . Powodw jest wie le , teraz przytocz najprostszy. Jest mao p r a w