Demografske Metode i Modeli

  • View
    505

  • Download
    17

Embed Size (px)

Text of Demografske Metode i Modeli

DEMOGRAFSKE METODE I MODELI - materijali za ispit -

Zagreb, 2009.

Ekonomski fakultet-Zagreb

1

Katedra za demografiju DEMOGRAFSKE METODE I MODELI zimski semestar 2009. Syllabus

Izvoai nastave: Prof. Jakov Gelo, kabinet 222, konzultacije: ponedjeljak: 11-13 asistent Ivan ipin, kabinet 220, konzultacije: ponedjeljak: 11-1; utorak: 16-18

Cilj kolegija: Ovaj kolegij upoznaje studente sa metodama i modelima koji se koriste pri istraivanju promjene ukupnog broja stanovnika, fertiliteta, mortaliteta, migracije, struktura stanovnitva itd. Pomou primijenjenih zadataka u Microsoft Excelu i ostalim softverima student e moi primijeniti demografske metode potrebne da se rijee problemi iz prakse. Okvirni sadraj predmeta: 1. UVOD Jednadba demografskog knjigovodstva; osnovne demografske mjere; stope rasta/pada broja stanovnika; izvori podataka o stanovnitvu; periodske i kohortne mjere 2. MJERE MORTALITETA Metodologija izrauna opa stope mortaliteta; specifine stope mortaliteta; mortalitet dijagram; 3. TABLICE MORTALITETA (DOIVLJENJA) Vrste tablica mortaliteta; periodske i kohortne; kompletne i skraene; oekivano trajanje ivota; izrada tablica za odreeno stanovnitvo i dojenadi; stope mjerenje morbiditeta: metode usporedba mortaliteta: lexisov standardizirane mortaliteta; standardizacije;

2

primjena u praksi (primjer hrvatske tablice mortaliteta); analiza doivljenja i modeli mortaliteta: analiza vjerojatnosti umiranja i doivljenja 4. MJERE FERTILITETA Metodologija izrauna opa stope nataliteta i fertiliteta, specifine stope fertiliteta; TFR; periodska i kohortna analiza fertiliteta; odrednice fertiliteta analitiki pristup; analiza nupcijaliteta (branosti); mjere reprodukcije stanovnitva 5. MODELI STRUKTURE STANOVNITVA Tipologija dobno-spolne strukture; piramida starosti (utjecaj fertiliteta i mortaliteta na njezin oblik) ; koncept stabilnog stanovnitva i Lothkina stvarna stopa prirodnog prirasta; izrada modela stabilnog stanovnitva; stacionarno stanovnitvo; primjena modela stabilnog i stacionarnog stanovnitva u projekcijama dobne strukture 6. PROJEKCIJE STANOVNITVA Prognoze i projekcije stanovnitva; metode projekcije stanovnitvamatematika i analitika (metoda komponenta); projekcije na nacionalnoj i regionalnoj razini; projekcije stanovnitva Hrvatske Literatura: Rowland, D. Demographic Methods and Concepts, Oxford University Press, 2003. Hinde, A. Demographic Methods, Edward Arnold Publishing, 1998. Swanson, D; Siegel, J. The Methods and Materials of Demography, Elsevier, 2004. Breznik, D. Demografija - analiza, metodi i modeli, Centar za demografska istraivanja Instituta drutvenih nauka, Beograd, 1988. Obveze studenata: Od studenata se oekuje da dolaze na nastavu, izrade poster prezentaciju, aktivno sudjeluju u raspravama na satu, te da rjeavaju zadatke u statistikim softverima.

3

Nain ispitivanja i ocjenjivanja: Provjera znanja e se provoditi tijekom pedagokog rada sa studentima (predavanja, seminari, individualna nastava putem konzultacija). Konana ocjena e se formirati na temelju tih provjera znanja kao i konanog pismenog ispita. Test ini 50% ocjene dok ostali oblici nastave (poster, domai zadatci i dolasci na nastavu) ine 50% ocjene. Za studente koji nisu aktivno sudjelovali u nastavi pismeni ispit ini 100% ocjene. Formiranje konane ocjene: 1. Test 50% 2. poster 30% 3. domai zadatci, sudjelovanje na nastavi 20% Postotak Ocjena 50-64 65-79 80-89 90-100 2 3 4 5

4

1. UVOD Demografija je znanost o stanovnitvu i po svojoj prirodi je kvantitativna i statistika, premda neki demografi koriste i kvalitativne metode. Demografija je puna brojki, tablica i grafikona. U okviru demografije uimo pojedine demografske metode i modele koje emo u okviru ovog kolegija detaljnije upoznati kao i mnoge druge tehnike koje se u okviru kolegija demografija ne obrauju. Demografske metode i podaci koriste se, meuostalim, u biznisu, vladi, aktuarskim znanostima, osiguranju, urbanom planiranju, javnom zdravstvu i mnogim drugim podrujima. Dva su alternativna pristupa izuavanju demografije, i ovdje emo naglasak staviti na onaj koji u prvi plan stavlja demografske metode. U okviru demografije mogu se istraivati samo demografske varijable (fertilitet, mortalitet, migracije i sl.) i tada govorimo o formalnoj demografiji ili demografskim metodama. Formalna demografija (eng. formal demography) bavi se iskljuivo samim demografskim fenomenima, ne i sa njihovom interakcijom sa ekonomskim, socijalnim i drugim fenomenima. Primjerice kod analize fertiliteta (promjenu kojeg promatramo kao uzrok) i promjena u dobnoj strukturi (kao posljedica) prouavamo samo utjecaj promjene stope fertiliteta na dobnu strukturu dotinog stanovnitva. U svakom sluaju rije je uglavnom o mjerenju demografskih procesa, a ne o objanjenju uzroka i posljedica odreenih demografskih pojava, barem ne onih koji izlaze iz striktnih okvira demografije kao discipline. Napomenimo kako se ira veza demografije sa drutvom, ekonomijom i kulturom prouava u okviru materijalne demografije (eng. population studies- prouavanje stanovnitva) i ona prouava, ne samo vezu izmeu demografskih varijabli, ve i vezu izmeu demografskih i nedemografskih varijabli, te posljedice utjecaja demografskih varijabli na demografske,

5

drutvene, ekonomske i ostale procese. Koliki je utjecaj demografskih varijabli u drugim disciplinama pokazuje i injenica da postoji socijalna demografija, ekonomska demografija, antropoloka demografija, povijesna demografija itd. Posebna je veza izmeu demografije i statistike, te su statistike metode od velike vanosti prilikom demografska statistika. Demografska statistika je posebna grana primijenjene statistike koja izuava specifinosti u pogledu prikupljanja podataka o stanovnitvu (metode popisivanja stanovnitva, provoenje anketa o stanovnitvu, organizacija popisa stanovnitva, statistike prirodnog i mehanikog kretanja stanovnitva), demografska obiljeja i klasifikacije, kao i problematiku u vezi s obradom i prikazivanjem podataka o stanovnitvu. Poeci demografske statistike, a u velikoj mjeri i statistike teorije uope kao i demografske analize, datiraju iz vremena Johna Graunta i Williama Petteya (politika aritmetika - sredina 17. stoljea), koji su teili da analizom osnovnih podataka o prirodnom kretanju stanovnitva otkriju zakonitosti u kretanju mortaliteta i fertiliteta. Tako nastaju prve tablice mortaliteta, koje su kasnije postale osnova za izraunavanje premija u osiguranju ivota, kao i osnova za izradu analitikih projekcija stanovnitva unutar same demografije. U okviru demografske statistike pored opih statistikih metoda se razvila i specifina demografska metoda koju su preuzele i druge samostalne znanosti za svoja istraivanja. Ova metoda se pored demografske statistike razvijala i u okviru demografske analize ili demometrije odnosno demografskih metoda i modela. Podjela demografske statistike:1. populacijska statistika ili statistika stanovnitva (prouava broj,

mjerenja odreenih

demografskih procesa. Unutar same statistike znaajno mjesto zauzima i

razmjetaj i strukturna obiljeja stanovnitva)2. vitalna statistika ili statistika prirodnog kretanja (registrira raanje,

umiranje, sklapanje braka, razvod braka)6

3. migracijska statistika (registrira unutarnje i vanjske migracije zemlje,

ukljuujui useljenja i iseljenja) 4. statistika domainstava, kuanstava i naselja 5. popisna statistika

Jednadba demografskog knjigovodstva Na kretanje stanovnitva, njegov porast ili smanjenje odnosno promjene u ukupnom broju stanovnika na odreenom podruju (bilo da je rije o gradu, opini, upaniji, regiji, dravi itd.) utjeu prirodne i migracijske sastavnice. Prirodna sastavnica podrazumijeva rezultantu nataliteta (broja ivoroenih) i mortaliteta (broja umrlih). Migracijska (mehanika) sastavnica predstavlja razliku izmeu imigracija (broja useljenih) i emigracija (broja iseljenih). Prisjetimo se, natalitet i imigracija predstavljaju pozitivne sastavnice i utjeu na porast, dok su mortalitet i emigracija negativne sastavnice i utjeu na smanjenje ukupnog broja stanovnika. Upoznavanje sa pojmovima prirodna i mehanika sastavnica kretanja ukupnog broja stanovnika omoguava nam definiranje jednog od osnovnih pojmova demografskih metoda, osnovne demografske jednadbe ili kako se jo naziva tzv. jednadba demografskog knjigovodstva. Pretpostavimo da u nekoj zemlji u vremenu t imamo Pt osoba, i da nakon odreenog vremena (primjerice nakon jedne godine) imamo Pt+1 osoba, tada moemo zapisati sljedeu jednadbu:

7

Pt+1= Pt + Nt Mt + It - Et (1) gdje je: Nt broj roenih u periodu izmeu t i t+1 Mt broj umrlih u periodu izmeu t i t+1 It broj doseljenih u periodu izmeu t i t+1 Et broj odseljenih u periodu izmeu t i t+1 Osnovnu demografsku jednadbu dalje moemo ralaniti na dvije osnovne sastavnice: Nt Mt prirodni prirast It - Et neto migracije

U sluaju da je Nt>Mt, prirodni prirast je pozitivan, u obratnom sluaju je negativan prirodni prirast ili prirodni pad. Kada je It >Et govorimo o pozitivnim neto migracijama (vanjske migracije su pozitivne). U obratnom sluaju (It