DE KARAKTERISERING VAN LIVIA, AGRIPPINA DE OUDERE EN 2017-08-03¢  DE KARAKTERISERING VAN LIVIA, AGRIPPINA

  • View
    0

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of DE KARAKTERISERING VAN LIVIA, AGRIPPINA DE OUDERE EN 2017-08-03¢  DE KARAKTERISERING VAN...

  • DE KARAKTERISERING VAN

    LIVIA, AGRIPPINA DE OUDERE EN

    AGRIPPINA DE JONGERE IN DE

    ANNALES VAN TACITUS

    Emma Staelens

    Stamnummer: 01300103

    Promotor: Prof. Dr. Koen De Temmerman

    Masterproef voorgelegd voor het behalen van de graad van Master in de richting Taal- en

    Letterkunde: Nederlands – Latijn

    Academiejaar: 2016 – 2017

  • Voorwoord

    Met deze masterproef neem ik afscheid van de opleiding Taal- en Letterkunde. Zoals het cliché

    inderdaad wil, zijn de vier jaren op de Blandijn voorbij gevlogen. De opleiding heeft mijn blik

    op literatuur, op taal, maar ook op de wereld verruimd. Het voelt raar en onwezenlijk om dit

    hoofdstuk in mijn leven af te sluiten, maar ik verlaat het studentenleven nog niet helemaal.

    Volgend jaar volg ik immers de Specifieke lerarenopleiding. Ik hoop om mijn passie voor de

    talen te kunnen overbrengen aan leerlingen uit het middelbaar onderwijs.

    Maar eerst moet natuurlijk de masterproef nog geschreven worden. Reeds in het

    middelbaar werd duidelijk dat de feministe in mij naar bovenkwam bij onderzoek. In mijn

    onderzoekscompetenties bestudeerde ik Helena in de Ilias en Livia in de Annales. Ook in mijn

    papers voor Nederlandse letterkunde tijdens mijn bachelor richtte ik mij op vrouwelijke

    schrijvers of vrouwelijke personages. Ik wist meteen dat ik in mijn bachelorproef een vrouw

    zou bestuderen. Zo kwam ik opnieuw terecht bij Livia. In mijn masterproef voeg ik daar twee

    vrouwen aan toe: Agrippina de Oudere en Agrippina de Jongere.

    Mijn dankbaarheid gaat in de eerste plaats uit naar mijn promotor, prof. dr. Koen De

    Temmerman, die enthousiasme toonde voor mijn onderwerp. Hij hielp me om mijn vage

    ideeën naar concrete analyses om te zetten en hij gaf me advies bij mijn schrijfproces. Ik

    bedank ook mijn ouders, die mij steeds de keuze hebben gelaten om te studeren wat ik wou. Ik

    kan ook altijd op hen rekenen. Graag bedank ik ook mijn vrienden, bij wie ik telkens

    terechtkon: Lien, Stef, Stijn, Kirsten en Eline.

  • Inhoud

    1. Inleiding .................................................................................................................................. 2

    2. De Annales van Tacitus .......................................................................................................... 4

    3. De Annales van Tacitus: positie tegenover vrouwen ............................................................. 6

    4. Methode.................................................................................................................................. 9

    5. De karakterisering van Livia ................................................................................................. 12

    6. De karakterisering van Agrippina de Oudere ...................................................................... 25

    7. De karakterisering van Agrippina de Jongere ...................................................................... 39

    8. Conclusie .............................................................................................................................. 64

    Referentielijst ........................................................................................................................... 66

    Bijlage: vertalingen................................................................................................................... 69

    1. De karakterisering van Livia ............................................................................................. 69

    2. De karakterisering van Agrippina de Oudere ................................................................... 72

    3. De karakterisering van Agrippina de Jongere .................................................................. 75

    Woordenaantal (zonder citaten): 28958

  • 2

    1. Inleiding

    Vrouwen en macht blijken geen goede combinatie te zijn. Zeker mannen blijken hier een

    probleem mee te hebben. Vrouwen die topfuncties bekleden blijven in de minderheid. Ook de

    Romeinse mannen hadden problemen met machtige vrouwen, waarvan de neerslag te vinden

    is in hun teksten. De oudheid wordt klassiek voorgesteld als een mannenbastion, maar enkele

    vrouwen konden toch macht uitoefenen. Één van de bekendste voorbeelden is Cleopatra, maar

    ook Olympias en de keizersvrouwen zijn voorbeelden. In mijn masterproef richt ik me dan ook

    op enkele belangrijke vrouwen van het imperium. Mijn interesse voor hen werd aangewakkerd

    tijdens mijn bachelorproef, waarin ik een plotanalyse presenteerde van Livia in Tacitus’

    Annales. In mijn masterproef breid ik mijn visie uit en ik bespreek naast Livia ook Agrippina

    de Oudere en Agrippina de Jongere.

    Wat we weten over Tacitus is zeer beperkt. Bovendien kennen we de informatie enkel

    uit zijn eigen geschriften. Zijn geboortejaar is vermoedelijk 55, maar verder weten we weinig

    over zijn afkomst, behalve dat hij een homo novus is. Dudley (1968) geeft een kort overzicht

    van zijn politieke en literaire carrière. Tacitus schrijft dat zijn carrière gelanceerd wordt door

    Vespasianus. Tacitus is getrouwd met een dochter van Agricola en hij schrijft ook over zijn

    schoonfamilie. Tijdens de regeerperiode van Domitianus raakt het rijk in verval en

    waarschijnlijk vat Tacitus in deze periode het idee op om historiografische werken te schrijven.

    In 98 verschijnen Germania en Agricola. De Historiae verschijnen rond 108 en vertellen over

    de Flavische dynastie. Hierna is hij gouverneur in Azië en wanneer hij bijna zestig is, keert hij

    terug naar Rome, waar hij werkt aan de Annales. Hij had het plan om ook te schrijven over de

    regeerperiode van Augustus, maar dit project is nooit tot stand gekomen (Dudley 1968:13-15).

    Syme zegt over Tacitus: “for the arrangement of facts and the build of a plot Cornelius Tacitus

    has no equal” (1967:306). Dat zal een belangrijk element zijn in de bespreking van de vrouwen.

    Volgens Syme zijn de Annales bovendien een werk zonder licht en hoop. Humanitas en

    integritas zijn niet meer aan de orde, maar de tirannen vieren hoogtij (1967:545).

    De visie op geschiedenis was toen helemaal anders dan vandaag. Geschiedenis is nu een

    academische discipline, die zich bijvoorbeeld amper bezighoudt met moraal. Tacitus

    daarentegen schenkt aandacht aan moraal en aan hoe het menselijk karakter bepalend is bij

    gebeurtenissen (Dudley 1968:10). Zijn visie is natuurlijk wel beperkt tot Rome en de hogere

    laag van de bevolking. In de Annales beschrijft hij de Julisch-Claudische dynastie, die volgens

    Fischler (1994) een periode van transitie is. Er moet een evenwicht gezocht worden tussen de

    absolute monarchie en de republikeinse instellingen. Geschiedschrijvers schrijven over de

    sociale en politieke ontwrichting in deze periode. In de literaire traditie worden de

    keizersvrouwen negatief beschreven. Zij komen immers dicht bij de macht te staan, wat

    voorheen in de republiek nooit mogelijk was geweest (1994:120-122). In de geschiedschrijving

  • 3

    wordt de beschrijving van vrouwen dus een standaardmotief en ze worden gebruikt om de

    kwaliteit van de keizers te bepalen (1994:127). In de gouden eeuw krijgen de vrouwen dus een

    grotere rol in het publieke leven. Politiek gezien krijgen ze echter geen macht of toch althans

    niet openbaar. Tacitus toont hoe achter de schermen de vrouwen de touwtjes in handen

    hadden. Want wat doen vrouwen die zelf niet openlijk macht kunnen hebben? Ze ijveren voor

    politieke macht voor hun zonen. De drie vrouwen die ik bespreek zijn alle drie moeders van

    een keizer.

    In deze masterproef onderzoek ik hoe Tacitus Livia, Agrippina de Oudere en Agrippina

    de Jongere karakteriseert. Veel onderzoekers hebben deze vrouwen al apart bestudeerd of Livia

    met Agrippina de Jongere vergeleken. Ik heb echter geen enkel onderzoek gevonden die deze

    drie vrouwen met elkaar verbindt. Op het eerste zicht lijkt de opvallendste gelijkenis tussen

    hen dat ze alle drie moeders zijn van de keizers. De vrouwen staan dus dicht bij de macht en

    proberen elk op hun manier invloed uit te oefenen. Tacitus gebruikt gelijke

    karakteriseringstechnieken om deze vrouwen negatief weer te geven. Toch zijn er ook heel wat

    verschillen. Ik geef dan ook een vergelijking van deze technieken en ik probeer een voorzichtige

    reden hiervoor aan te bieden.

    In de eerste twee hoofdstukken bespreek ik de Annales en de positie van de vrouwen in

    dit werk. Na deze status quaestionis zet ik de methode uiteen en geef ik aan wat de voornaamste

    karakteriseringstechnieken zijn van Tacitus. Vervolgens presenteer ik mijn analyses via een

    close reading van de passages over Livia, Agrippina de Oudere en Agrippina de Jongere. Ik

    bestudeer welke methodes typisch zijn voor ieder personage en welke methodes Tacitus

    gebruikt om hen te verbinden.

  • 4

    2. De Annales van Tacitus

    De Annales schetsen de periode vanaf het einde van Augustus tot het einde van Nero. Het werk

    kan in drie delen verdeeld worden, die telkens zes bo