Aneta .Aneta Mazur Archeologia dziewiętnastowiecznej pamięci w insurekcyjnym tryptyku Jarosława

  • View
    215

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Aneta .Aneta Mazur Archeologia dziewiętnastowiecznej pamięci w insurekcyjnym tryptyku Jarosława

Aneta Mazur

Archeologia dziewitnastowiecznejpamici w insurekcyjnym tryptykuJarosawa Iwaszkiewicza ("Nocczerwcowa", "Zarudzie","Heydenreich")Wiek XIX : Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza 6(48), 393-423

2013

W i f . k XIX. R o c z n i k T o w a r z y s t w a L i t e r a c k i e g o i m . A d a m a M i c k i e w i c z a

ROK VI (XLVIii) 20 13

A n e t a M a z u r

A r c h e o l o g i a d z i e w i t n a s t o w i e c z n e j p a m i c i w INSUREKCYJNYM TRYPTYKU

Ja r o s a w a Iw a s z k i e w i c z a(Noc c z e r w c o w a , Z a r u d z i e , H e y d e n r e i c h )

T r y p t y k Jarosawa Iwaszkiewicza z lat 1963-1974 wpisa si, jak wiadomo, do kontrowersyjnie w hod skadany dziewitnastowiecznym insurekcjom przez kilkupokoleniow sztafet literack. Utwory renomowanego pisarza PRL-u, uwikane w kontekst biograficzny, historyczny oraz polityczny, w ywoyway i nadal jeszcze wywouj rozmaite reakcje czy komentarze1. Jak zwykle w prozie Iwaszkiewicza, motywacje ideowe tak splecione s z motywacjami intymnymi, niejednokrotnie dwuznacznymi moralnie, e rozpltywanie ich, pozostawione czytelnikowi, przynajmniej z pozoru wolne od autorskich sugestii, wymaga jednoznacznych ocen moralnych2. Jednoznaczno ta czasami pojawia si w zabiegach interpretatorskich. Trzy pne opowiadania autora Sawy i chway odczytywane s jako dowd obrzydliwego oportunizmu czy antypeerelowski bunt o stpionym ostrzu z jednej strony, albo jako powie czczca romantyczny gest i apoteoza

1 Zob. H. Zaworska, Pierwsze: Nie zabijaj!, Twrczo 1977, nr 4; M. Janion, Iwaszkiewicza mit powstania i ironia czynu dziejowego, w: O twrczoci Jarosawa Iwaszkiewicza, red. A. Brodzka, Krakw 1983; S. Melkowski, wiat opowiada. Krtkie form y w prozie Jarosawa Iwaszkiewicza po roku 1939, Toru 1997, s. 257-263; A. Czyak, Najpikniejsze opowiadanie?, w: Powroty Iwaszkiewicza, red. A. Czyak, J. Galant, K. Kuczyska-Koschany, Pozna 1999; P. Maochleb, Stpione ostrze, Dekada Literacka 2011, nr 1-2 oraz Filtry i klisze - powstanie styczniowe w literaturze polskiej po 1956 roku, Nowa Dekada Krakowska 2013, nr 1-2.

2 A. Zawada, Wstp, w: J. Iwaszkiewicz, O powiadania wybrane, opra. A. Zawada, Wrocaw 2001, s. LXVIII.

3 9 3

A n e t a M a z u r

powstaczego heroizmu z drugiej3. Ale midzy biegunami alternatywy pozostaje szeroki obszar wieloznacznoci, ktry interpretatorzy zajmuj najchtniej, asekurowani przez programow niejednoznaczno4 samych tekstw Iwaszkiewicza oraz zmienne oczekiwania odbiorcw, take podlege fluktuacjom. Tote niektrzy poprzestaj na tej wieloznacznoci, podsumowujc powstaczy tryptyk seri pyta bez odpowiedzi5. Inni zwracaj uwag, e trzy pne utwory Iwaszkiewicza kontynuuj w pewien sposb powojenn dyskusj prowadzon wok twrczoci Josepha Conrada i bohaterstwa, a porednio wok bohaterw powstania warszawskiego. W dyskusji tej pisarz zdecydowanie broni heroizmu jako autonomicznej decyzji egzystencjalnej, cho w swojej prozie artystycznej - od Bitwy na rwninie Sedge- moor z 1942 roku po Srnit z roku 1974 - mia niejednokrotnie dawa wyraz historiozoficznemu zwtpieniu6. Ocen Nocy czerwcowej, Zarudzia i Heydenreicha komplikuje wreszcie dodatkowo fakt, i wpisuj si one nie tylko w kontekst narodowo-historiozoficzny; jako jedne z ostatnich tekstw sdziwego prozaika stanowi swoiste podsumowanie i zwieczenie jego twrczoci. Mog uwodzi oglnoludzkim przesaniem egzystencjalnym lub pacyfistycznym (mroczny psychologizm i paradoksalny woluntaryzm postaci, rzuconych na heroiczne/fatalistyczne to historii; patetyczne nie zabijaj!7) - albo urod jeszcze jednego powrotu do kraju lat dziecinnych, aur kresowoci i dramaturgi spraw polsko-ukraiskich8.

3 Okrelenia Maochleb (Stpione ostrze, s. 9).4 Tame.5 Zob. np.: A. Zawada, Jarosaw Iwaszkiewicz, Warszawa 1994, s. 338 (oraz tene,

Wstp); Z. Bk, Wok narodowego mitu, Opole. Miesicznik Spoeczno-Kulturalny 1977, nr 8, s. 2 4 .0 wewntrznie zrnicowanych i sprzecznociami napenionych tekstach tryptyku pisze S. Melkowski (dz. cyt., s. 253).

6 Termin Kazimierza Wyki (Pogranicze powieci, 1948); cyt. za: A. Zawada, Jarosaw Iwaszkiewicz, s. 211. A e AK i Powstanie [Warszawskie - A.M.] byy wspczesnym wcieleniem romantycznego mitu, zdecydowany sd Eleutera [tj. Iwaszkiewicza w obronie bohaterstwa, wypowiedziany na amach Nowin Literackich w 1947 - A.M.] mona odczytywa jako zapowied [...] Zarudzia, [...] Heydenreicha czy Nocy czerwcowej (A. Zawada, Jarosaw Iwaszkiewicz, s. 322). Powstacy styczniowi w literaturze po 1956 roku cz w sobie cechy bojownikw XIX-wiecznych i XX-wiecznych onierzy armii podziemnej. [...] To wanie pod wpywem klski w 1944 roku w literaturze o powstaniu styczniowym pojawiaj si nowe dylematy i wtpliwoci bohaterw (P. Maochleb, Filtry i klisze..., s. 89, 90).

7 Zob. H. Zaworska, Pierwsze: Nie zabijaj!, s. 103-108; P. Mitzner, Na progu. Dowiadczenia religijne w tekstach Jarosawa Iwaszkiewicza, Warszawa 2003, s. 357.

8 Wanie polsko-ukraiskich, nie polsko-rosyjskich. Zastanawiajce jest, e w opowiadaniach prawie nie spotykamy postaci rodowitych Rosjan; armi zaborcy (oprcz kilku drugorzdnych postaci w Heydenreichu) reprezentuj albo Kozacy (Ukraicy),

3 9 4

Nie powtarzajc znanych ju rozpozna historycznoliterackich, wypada przypomnie fakty podstawowe oraz ich ambiwalentn wymow. Opublikowanie w latach 60. i 70. XX w. utworw powiconych dziewitnastowiecznym konspiracjom byo niewtpliwie wydarzeniem przeomowym. Iwaszkiewicz odegra wwczas, w stuletni rocznic powstania styczniowego, rol

jednego z inicjatorw intensywnego powrotu tego zagadnienia do polskiej literatury i publicystyki - oraz powrotu (do) romantyzmu w ogle9. Rok 1863 wspomina pisarz z emocjonalnym zaangaowaniem w swojej wczesnej felietonistyce, nazywajc powstanie dziejow koniecznoci oraz niezbdnym dla istnienia narodu zjawiskiem pozytywnym, ktre znalazo wyraz w najpikniejszych tekstach polskiej literatury10. W tej rocznicowej atmosferze zrodzio si napisane najwczeniej (w maju 1963), ale w cyklu ostatnie opowiadanie Heydenreich: historia udanej akcji oddziaw pukownika Michaa Kruka-Heydenreicha na Lubelszczynie. Pozostae utwory, powstae w roku 1974 (w zbiorze kolejno pierwszy i drugi), odwouj si do wczeniejszych okresw i prezentuj rodowiska ziemiaskie na Ukrainie: od dziaalnoci Towarzystwa Patriotycznego powizanego z ruchem dekabrystw w latach 20.,

A r c h e o l o g i a d z i e w i t n a s t o w i e c z n e j p a m i c i . . .

albo pozostajcy w subie carskiej, zruszczeni Polacy (Edmund w Nocy czerwcowej, Krzyanowskij w Zarudziu, Laudaski i wieciski w Heydenreichu).

9 A. Zawada, Wstp, s. LXVIII. Wedug Janion powstanie styczniowe tworzy jeden z najwaniejszych orodkw tematycznych prozy Iwaszkiewicza, przybierajc u niego

posta oboku lub snu, [...] stale obecn, igrajc to bardziej, to mniej wyrazistym ksztatem, ale uporczywie powracajc (M. Janion, dz. cyt., s. 11,15). O cenzuralnych kopotach w przypadku tej tematyki wiadczy w pierwodruku Heydenreicha (Twrczo 1963, nr 7) przezorna zmiana nazwiska dowdcy lubelskiego garnizonu wojskowego na Iwanowa - z Chruszczowa (tak w wersji ksikowej; waciwe nazwisko wedug Kazim ierza Dunin-W sowicza to Chruszczew (zob. tene, Proza polska o powstaniu styczniowym w latach 1913-1963, w: Dziedzictwo literackie powstania styczniowego. Praca zbiorowa Katedry Historii Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, pod red. J.Z. Jakubowskiego, J. Kulczyckiej-Saloni, S. Frybesa, Warszawa 1964, s. 436). O powrocie romantyzmu (okrelenie M. Janion, zob. S. Melkowski, dz. cyt., s. 141) mwi sam Iwaszkiewicz w 1974 roku: patrzenie na nasze czasy przez okulary romantyzmu: to wanie jest nowatorstwem, jest awangard naszych czasw (cyt. za: H. Zaworska, Opowiadania Jarosawa Iwaszkiewicza, Warszawa 1985, s. 206).

10 Jak Echa lene Stefana eromskiego, ktre pisarz uwaa za jedn z najpikniejszych nowel wiata (zob. J. Iwaszkiewicz, 1863, w: tego, Ludzie i ksiki, Warszawa 1983, s. 162-163). W sumie powstaniu styczniowemu powici pisarz w latach 1961-1963 cztery felietony (dwukrotnie pod tytuem 1863 - o echach zrywu narodowego w utworach pozytywistw; Kryjaki - o powieci Marii Jehanne Wielopolskiej opowiadajcej losy oddziau ks. Brzski; Przed 100 laty... - o historyczno-wojskowej monografii Eligiusza Kozowskiego), nie liczc przygodnych wypowiedzi pniejszych (np. Krakw i Kijw, 1969). Zob. te: J. Iwaszkiewicz, Rozmowy o ksikach, Warszawa 1983.

3 9 5

A n e t a M a z u r

poprzez konspiracje lat 30. i 40. (Szymon Konarski), po napit atmosfer (przed)powstaczych lat 50. i 60. (Noc czerwcowa, Zarudzie). W sumie tryptyk, skomponowany przez autora w ukadzie dziejowej chronologii, przedstawia istotnie, jak chc badacze, panoram polskiego romantyzmu, cho z rwn susznoci mona powiedzie, e jest powicony polskiemu wiekowi X IX 11. Nie bez domieszki stonowanego patosu uzmysawia bowiem - mwic sowami samego pisarza - odwieczny sens dziejowy naszych bohaterw. Gin za spraw nie wierzc w ni, walczy wiedzc, czym si ta walka skoczy12. Trzema opowiadaniami insurekcyjnymi spaci te Iwaszkiewicz dug wasnej pamici rodzinnej. Urodzony pno syn i bratanek powstaca styczniowego, okrelany jako wspczesny pisarz dziewitnastowieczny13, nalea do nielicznych yjcych autorw, ktrzy mogli udokumentowa tak blisk relacj czasow z ow epok; sam zreszt uwaa si za jej pogrobowca:

Przez to, i byem dzieckiem starych rodzicw, [...] sigaem jak gdyby pocztkami istnienia o wiele bardziej w gb XIX stulecia, ni na to data mego urodzenia wskazuje. [...] ycie mojego ojca byo zamane przez powstanie 1863 roku. [...] podwczas mody student Uniwersytetu Kijowskiego, wraz ze swoim bratem Zygmuntem przystpi do jakiej grupy partyzantw, zdaje si do ytomierskiej. Dopiero w 1939 roku spalia si fotografia, ktr posiadaem - rzadko prawdziwa - przedstawiajca ow grup powstacw z moim ojcem i stryjem.