of 225 /225
1

Andrzej Rakowski - Kręgosłup w stresie

  • Author
    darekj7

  • View
    7.576

  • Download
    11

Embed Size (px)

Text of Andrzej Rakowski - Kręgosłup w stresie

1

Andrzej Rakowski

Krgosup w stresieJak usun bl i jego przyczyny

Gdask 2008

GWP

2

Copyright by Andrzej Rakowski & Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 1994 Wszystkie prawa zastrzeone. Ksika ani adna jej cz nie moe by przedrukowywana, ani w aden inny sposb reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotograficznie, elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w rodkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdaskiego Wydawnictwa Psychologicznego. Wydanie pite

Redakcja: Aleksandra Mucek, Elbieta Babiska Korekta: zesp Skad: Piotr Geisler Projekt okadki: Monika Pollak Zdjcie na okadce Corbis

ISBN 978-83-7489-148-6

Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnicza im. L.W. Anczyca ul. Wrocawska 53 30-011 Krakw

Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o. ul. Bema 4/1A, 81-753 Sopot, tel./fax (58) 551 61 04 e-mail: [email protected], http://www.gwp.pl

3

SPIS TRECIPRZEDMOWA .............................................................................................................................. 9 OD AUTORA ............................................................................................................................. .11 CZ PIERWSZA ZESPOY ZABURZE CZYNNOCIOWYCH NARZDW RUCHU ............................ 17 1. Zaburzenia czynnoci ruchowych staww krgosupa oraz staww koczyn ............................ 19 1.1. Zaburzenia czynnoci ruchowych staww, rwnowaga statyczna staww i mini ..........19 1.1.1. Zaburzenia czynnoci ruchowych staww............................................................. 19 1.1.2. Rwnowaga statyczna staww i mini. Blokada stawu........................................ 20 1.2. Podranienie tkanki cznej i miniowej, okostnej oraz skry i tkanki podskrnej .. .22 1.2.1. Podranienia tkanki cznej okoostawowej ....................................................... 23 1.2.2. Podranienie mini .............................................................................................. 24 1.2.2.1. Bl .......................................................................................................... 24 1.2.2.2. Podwyszony tonus miniowy .............................................................. 24 1.2.2.3. Przecienia statyczne mini ................................................................. 25 1.2.2.4. Skutki przecienia statycznego mini ................................................ 27 1.2.3. Podranienie okostnej ......................................................................................... 29 1.2.4. Podranienie skry i tkanki podskrnej................................................................. 30 2. Wskazania i przeciwwskazania w terapii manualnej oraz autoterapii dolegliwoci odkrgosupowych................................................................................................32 2.1. Wskazania. Zwyrodnienie staww. Dyskopatia ...............................................................32 2.2. Przeciwwskazania.............................................................................................................34 2.3. Wiek chorego a terapia rczna i autoterapia...................................................................... 34 3. Zaburzenia czynnoci ruchowych krgosupa i miednicy oraz wynikajce z nich dolegliwoci..........................................................................................36 3.1. Zespoy przecieniowe krgosupa i miednicy ................................................................36 3.1.1. Przecienia w obrbie miednicy ........................................................................37 3.1.1.1. Podranienia wizade miednicy .............................................................37 3.1.1.2. Podranienie mini miednicy.................................................................44 3.1.1.3. Zaburzenia ruchomoci stawu biodrowego. Zmiany zwyrodnieniowo-znieksztacajce staww biodrowych (coxarthrosis) .......................................................................................47 3.1.1.4. Zapobieganie zaburzeniom czynnociowym jako profilaktyka zwyrodnienia staww biodrowych ..............................50 3.1.2. Znieksztacenia naturalnych krzywizn krgosupa ..............................................54 3.1.2.1. Zesp hiperlordozy ldwiowej..............................................................56 3.1.2.2. Zesp hiperlordozy szyjnej ..................................................................63 3.1.2.3. Dyslordoza ldwiowa - spaszczenie krgosupa ldwiowego..............68 3.1.3. Nadruchomo.......................................................................................................70 3.2. Objawy kliniczne zespow korzeniowych ...................................................................... 70

4

3.2.1. Mae uszkodzenie midzykrgowe (wg Maigne'a)................................................ 73 3.2.1.1. Zaburzenia koordynacji jednostki ruchowej krgosupa ......................... 75 3.2.1.2. Przyczyny maego uszkodzenia midzykregowego ............................. 75 3.2.1.3. Dolegliwoci spowodowane maymi uszkodzeniami midzykrgowymi 76 3.2.1.4. Blokada s'rddyskowa jdra galaretowatego .......................................... 80 3.2.2. Wypadnicie jdra galaretowatego dysku midzykregowego. Dyskopatia.............81 3.2.2.1. Dolegliwoci towarzyszce wypadniciu jdra galaretowatego na poziomie L4/L5 i L5/S1 ....................................................................... 82 3.2.2.2. Rokowania w terapii rcznej dyskopatii ................................................. 83 3.2.2.3. Leczenie dyskopatii................................................................................ 85 3.3. Zespoy psychogenne ..................................................................................................... 85 3.3.1. Skutek psychogenny w narzdach ruchu ............................................................... 86 3.3.1.1. Zaburzenia napicia miniowego .......................................................... 86 3.3.1.2. Wady postawy ciaa jako skutek psychogenny ....................................... 87 3.3.1.3. Zaburzenia koordynacji czynnoci oddechowych jako skutek psychogenny ........................................................................ 89 3.3.2. Dlaczego zespoy psychogenne? ........................................................................... 90 3.3.3. Czowiek jako jedno psychofizyczna ................................................................. 90 3.3.4. Terapia skutkw psychogennych .......................................................................... 94 3.3.4.1. Motywacje do podjcia terapii lub autoterapii ..................................... 95 3.3.4.2. Umowa terapeutyczna ............................................................................ 95 3.4. Skutki przecienia statycznego w narzdach ruchu ...................................................... 96 CZ DRUGA BADANIE, AUTOBADANIE, DIAGNOZA, AUTODIAGNOZA, AUTOTERAPIA ...99 4. Zespoy korzeniowe - badanie, diagnoza, autoterapia ........................................................... 101 4.1. Ruchomo krgosupa - badanie. Mobilizacje czynne ................................................... 102 4.1.1. Graficzny obraz ruchomoci krgosupa ............................................................. 102 4.1.2. Badanie ruchomoci krgosupa szyjnego i ldwiowego ................................... 104 4.1.3. Zasada bezbolesnoci i ruchu przeciwnego ......................................................... 107 4.2. Mobilizacje czynne krgosupa.......................................................................................107 4.2.1. Seans zabiegowy mobilizacji czynnych...............................................................109 4.2.2. Zasady mobilizacji czynnych krgosupa ......................................................... 111 4.2.2.1. Zasada czenia kierunkw ................................................................. 111 4.2.2.2. Zasada progresywnoci ......................................................................... 113 4.2.2.3. Zasada symetrycznoci .........................................................................114 5. Zespoy przecieniowe - badanie, diagnoza, autoterapia .....................................................118 5.1. Prba Laseque'a .............................................................................................................119 5.1.1. Norma ...............................................................................................................119 5.1.2. Pseudo-Laseque: przykurcz prostownikw biodra lub/oraz zginaczy kolana . .119 5.1.3. Zesp korzeniowy rzekomy rejonu piersiowo-ldwiowego, ldwiowego oraz ldwiowo-krzyowego .........................................................119 5.1.4. Zesp korzeniowy rzeczywisty (lumbago, zapalenie wielonerwowe, rwa kulszowa)............................................121 5.1.5. Dyskopatia (wypadnicie jdra miadystego) ....................................................121 5.1.6. Nadmierny zakres ruchu w prbie Laseque'a.......................................................122

5

5.2. Odzyskiwanie rwnowagi statycznej - zasady postpowania docelowego ....................122 5.2.1. Oizometryczna relaksacja mini ..................................................................... 122 5.2.2. Trening siowy wzmacniajcy mis'nie osabione............................................... 124 5.3. Poizometryczna relaksacja wizade i mini oraz mobilizacje staww w zespoach przecieniowych miednicy ....................................................................... 124 5.3.1. Autoterapia podranienia wizade krzyowo-biodrowych................................. 124 5.3.2. Autoterapia podranienia wizada krzyowo-guzowego ................................... 127 5.3.3. Autoterapia podranienia wizada biodrowo-ldwiowego ............................... 128 5.3.4. Autoterapia podranienia wizade midzykolcowych oraz nadkolcowych rejonu ldwiowo-krzyowego ........................................... 129 5.3.5. Poizometryczna relaksacja minia gruszkowatego ......................................... 131 5.3.6. Poizometryczna relaksacja minia poladkowego redniego ............................. 132 5.3.7. Autoterapia blw stawu biodrowego oraz ogranicze ruchomoci.................... 133 5.3.7.1. Zwalczanie blu staww biodrowych................................................... 133 5.3.7.2. Rotacja wewntrzna bioder .................................................................. 137 5.3.7.3. Przeprost oraz prostowanie biodra. Zginanie ..................................... 137 5.3.7.4. Odwodzenie w stawie biodrowym. Przywodzenie ............................... 138 5.3.7.5. Siady i inne pozycje rozcigajce......................................................... 140 5.3.8. Mobilizacje porednie w blach koci ogonowej ............................................. 145 5.4. Znieksztacenia naturalnych krzywizn krgosupa. Badanie, autobadanie, autoterapia .................................................................................. 145 5.4.1. Poizometryczna relaksacja mini nadmiernie przykurczonych w zespoach hiperlordozy i dyslordozy ldwiowej ............................................ 145 5.4.1.1. Poizometryczna relaksacja prostownikw bioder i zginaczy kolan wraz ze zginaczami podeszwowymi stopy. Pseudo-Laseque.................................................................................... 146 5.4.1.2. Test Mennella. Poizometryczna relaksacja zginaczy bioder oraz prostownikw kolan ................................................................... 148 5.4.1.3. Poizometryczna relaksacja mini prostownikw odcinka ldwiowego krgosupa ...................................................................... 154 5.4.2. Trening wzmacniajcy minie osabione w hiperlordozie ldwiowej ............. 154 5.4.3. Trening wzmacniajcy minie osabione dyslordoz ldwiow ....................... 159 5.4.4. Poizometryczna relaksacja mini nadmiernie przykurczonych w hiperlordozie szyjnej ...................................................................................... 161 5.4.4.1. Poizometryczna relaksacja mini karku............................................... 162 5.4.4.2. Poizometryczna relaksacja mini prostownikw gowy i karku . .. .165 5.4.4.3. Poizometryczna relaksacja mini piersiowych wikszych ...................167 5.4.5. Trening wzmacniajcy minie osabione w hiperlordozie szyjnej...................... 169 5.4.6. Zwikszanie ruchomoci odcinka piersiowego krgosupa przy okrgych" plecach ................................................................................. 173 Postpowanie w stanach ostrych ............................................................................................. 177 6.1. Postpowanie w stanach lumbago i dyskopatiach ........................................................... 177 6.1.1. Badanie, autobadanie, diagnoza w dyskopatiach i lumbago ............................... 177 6.1.2. ko i pozycje niebolesne - terapia uoeniowa ................................................ 179 6.1.3. Mobilizacje czynne krgosupa ldwiowego w lumbago oraz dyskopatii ... ..181 6.2. Postpowanie w stanach ostrych blw ldwiowo-krzyowych, miednicy i koczyn dolnych charakterystycznych dla zespow przecieniowych ......................185

6

6.3. Postpowanie w ostrych blach grzbietu ...................................................................... 190 6.3.1. Mobilizacja czynna odcinka piersiowego krgosupa w skonie w przd ............ 191 6.3.2. Mobilizacja czynna odcinka piersiowego krgosupa w skonie w ty ............... 191 6.3.3. Mobilizacja rodkowego odcinka piersiowego krgosupa w rotacji w prawo ....192 6.4. Postpowanie w stanach ostrych rejonu szyjno-barkowego ............................................ 193 6.4.1. wiczenia izometryczne z oporem przy cakowitej blowej blokadzie ruchomoci szyi .................................................................................. 194 6.4.2. Zasada odchodzenia od blu" ......................................................................... 197 6.4.3. Zasada dochodzenia do blu" ......................................................................... 198 7. Mobilizacje uciskowe punktw maksymalnie bolesnych ....................................................... 200 8. Reakcje pozabiegowe ........................................................................................................... 204 8.1. Reakcje po zabiegach rcznych na stawach krgosupa i miednicy.................................204 8.2. Reakcje pozabiegowe po igoterapii................................................................................205 8.3. Reakcje pozabiegowe po autoterapii...............................................................................205 9. Pozorna i rzeczywista nierwno dugoci koczyn dolnych oraz jej znaczenie ....................206 9.1. Autobadanie stanu czynnociowego miednicy................................................................207 9.2. Korygowanie rzeczywistej rnicy dugoci koczyn dolnych ....................................209 10.Profilaktyka blw i dolegliwoci odkrgosupowych ...........................................................212 10.1. Utajone zaburzenia czynnoci narzdw ruchu u dzieci..................................................212 10.2. Zesp siedmiu objaww wczesnodziecicych................................................................213 10.3. Zapobieganie dolegliwociom odkrgosupowym podczas odpoczynku i przy pracy .....................................................................................................................214 10.3.1.Utrzymywanie prawidowych postaw ciaa podczas odpoczynku i przy pracy ........................................................................................................214 10.3.2.wiczenia ochraniajce wedug Jamesa Mathe'a ................................................219 10.3.3. wiczenia niewskazane ......................................................................................222 10.4. Tryb ycia. Bezruch. Otyo .........................................................................................222 10.5. Chorzy internistyczni", chirurgiczni". Sportowcy wyczynowi.....................................224

7

8

PRZEDMOWA

O ile Bg przebacza zawsze, a czowiek przebacza czasem - natura nie przebacza nigdy. Gdy kto sprzeciwia si naturze, ona go karci, mci si, odpowiada ciosem". Wspczesna cywilizacja ustawicznie przeciwstawia si naturze, czego skutki, w postaci rnych dolegliwoci i chorb, staj si problemem spoecznym, jakby nieuniknion za to kar. Takim problemem spoecznym XX wieku s dolegliwoci narzdw ruchu, a szczeglnie ble odkrgosupowe. Wedug danych angielskich badaczy 80% spoeczestwa cierpi na ble krzya. Dlatego zapewne obserwujemy tendencje powrotu do natury przez stosowanie maksymalnie naturalnych sposobw leczenia, wywodzcych si z medycyny ludowej, jak znane powszechnie krgarstwo. Takie te korzenie ma medycyna manualna, przedstawiona w ksice Krgosup w stresie. Poradnik dla terapeuty i pacjenta. Andrzej Rakowski mwi tu o terapii i rehabilitacji odwracalnych zaburze funkcji narzdu ruchu. Opisywana metoda, ktr mona by nazwa rehabilitacj rczn, oparta na znajomoci anatomii i fizjologii czowieka, opracowana i zbadana przez wspczesnych lekarzy zajmujcych si medycyn manualn, wsparta wielowiekowym dowiadczeniem, staa si bezpiecznym i skutecznym sposobem zwalczania dolegliwoci odkrgosupowych. Jest niezastpiona tam, gdzie medycyna konwencjonalna nie znajduje zastosowania lub leczy objawowo, a take gdy choroba organiczna zostanie ju opanowana. Autor w sposb oryginalny opracowa terapi zaburze ruchomoci krgosupa i ich skutkw. Ksik zaadresowa do pacjenta i terapeuty, przy czym terapeut moe by domownik, rehabilitant, lekarz - sowem kady proporcjonalnie do swych moliwoci. Krgosup w stresie to nie tylko informator, opis technik rehabilitacji, ale ujcie problemu w szerszym aspekcie. Przedstawia mianowicie charakterystyk najczstszych zespow blowych oraz podejmuje prb wyjanienia mechanizmw tych zaburze opierajc si na zasadach biomechaniki. Zwraca midzy innymi uwag na psychiczne rda objaww somatycznych, a przede wszystkim na rol stresu w ksztatowaniu tych objaww, co stanowi rzadko w tego typu literaturze. Uczy profilaktyki i autoterapii, podkrela znaczenie czynnego udziau

9

pacjenta w procesie rehabilitacji, wpaja umiejtnoci poznania wasnego ciaa i jego moliwoci fizycznych. Dziedzina, ktr zajmuje si Andrzej Rakowski, szeroko interesujca zarwno laikw, jak i specjalistw rnych gazi medycyny i rehabilitacji, niewiele ma opracowa w rodzimej bibliografii. Std moja nadzieja, e ksika ta cho w pewnym stopniu wypeni t luk. Romualda Kaczmarek, lekarz chorb wewntrznych

10

OD AUTORAWszystkie dolegliwoci, ktrych przyczyna ley w zaburzeniach czynnociowych narzdw ruchu, w tym przede wszystkim krgosupa, s dolegliwociami typu odwracalnego. Oznacza to, e mona je w y l e c z y ! Wielka jest rnorodno i zakres tych dolegliwoci. Oprcz blw koczyn, tuowia i gowy mog to by: cierpnicia, mrowienia, zaburzenia czucia skrnego i gbokiego; mdoci, wymioty, zawroty gowy, zasabnicia, zaburzenia wzroku, suchu; dolegliwoci typu migrenowego; dolegliwoci przypominajce choroby narzdw wewntrznych, mimo e w obiektywnych badaniach lekarskich nie stwierdza si przyczyn organicznych choroby (ble nerkowe, wtrobowe, sercowe, odkowe, wzdcia, zaparcia, rozwolnienia, ble brzucha, podbrzusza itp). Wiele chorb ma te same przyczyny. Waciwie z niewielkim ryzykiem mona by postawi hipotez: We wszystkich chorobach, gdy w obiektywnych badaniach lekarskich nie znajduje si ich organicznej przyczyny, naley przyj, e rdem tych dolegliwoci s dysfunkcje narzdw ruchu, w tym przede wszystkim krgosupa. Zaburzenia ruchomoci albo inaczej dysfunkcje staww, take skomplikowanych i licznych staww krgosupa, okrelano bardzo rnie. W historii krgarstwa, chiropraktyki, osteopatii nazywano je: zwichami krgowymi, przestawieniem krgw, przesuniciem krgw, wypadaniem krgw, wypadaniem dyskw itp. Dzi w medycynie manualnej zaniechano podobnego nazewnictwa. Byo ono nieadekwatne do treci, ktre okrelao. Miao tendencje do upraszczania i wypaczania tak skomplikowanego i nie do koca jeszcze poznanego zjawiska, jakim jest dysfunkcja stawowa. Stworzyo ono warunki do czsto bdnego mylenia o zaburzeniach ruchomoci i co gorsza - do bdnego postpowania leczniczego. Do dzi zreszt funkcjonuj skutki takiego mylenia, ktre mona scharakteryzowa nastpujco: jeeli boli krgosup, poszukuje si nastawiacza-krgarza, ktry nastawi krgosup, i po kopocie. Lub poszukuje si lekarza, ktry zaordynuje

11

tabletki. Mylenie to wzmocnio jeszcze bierno chorego wobec wasnej choroby. Praktyka uczy, e kopot i cierpienie trwaj dalej. Chorzy lecz si w ten sposb caymi latami nie majc wikszych szans na wyleczenie. Wprost przeciwnie, z czasem choroba pogbia si, dolegliwoci rosn, zaburzenia czynnociowe przeksztacaj si w rzeczywiste choroby o podou organicznym. Przykadem moe by proces zwyrodnieniowo-znieksztacajcy staww biodrowych. Na pocztku zaburzenia czynnociowe, po latach zmiany strukturalne, kalectwo lub operacja. A do tego czasu lata blu, ograniczenia, niesprawno. Na zaburzenie czynnoci ruchowych staww krgosupa i koczyn skada si zazwyczaj wiele przyczyn. Aeby przywrci normaln funkcj pojedynczemu stawowi lub zespoowi staww, niezbdne jest przywrcenie, lub choby poprawienie, tzw. rwnowagi statycznej miejscowej (stawowej) oraz oglnej (miniowej). Zaburzeniami i dysfunkcjami stawowymi zajmuje si medycyna manualna, nierwnowag statyczn miniow za m u s i si zaj sam cierpicy i w tym zakresie przejawi minimum aktywnoci wasnej. Inaczej nie ma szans na pene wyleczenie. Dzisiejsze doskonae techniki uruchamiajce, ktrymi dysponuje medycyna manualna - delikatne, niebolesne, bezpieczne, niezwykle efektywne i efektowne przynosz zazwyczaj szybko zdecydowan ulg w cierpieniu wielu pacjentom. Przynosz te wiele sawy tym, ktrzy je z powodzeniem stosuj. Oddziauj jednak wycznie miejscowo, nie majc wikszego wpywu na przywrcenie rwnowagi statycznej oglnej - miniowej. I cho wyranie poprawiaj stan chorego na krtszy lub duszy okres, to jednak dolegliwoci zawsze wracaj. Ten fakt dostarcza mocnego argumentu przeciwnikom medycyny manualnej. Rwnowag statyczn ogln moe poprawi lub nawet na powrt osign wycznie sam chory przez o s o b i s t e zaangaowanie si w proces leczniczy. Poczenie terapii stawowej z terapi miniow jest leczeniem optymalnym, nie zawsze jednak moliwym z tego choby powodu, e nie ma dostatecznej liczby terapeutw manualnych. Nie kady chory moe wic skorzysta z ich pomocy. Na szczcie nie zawsze jest to konieczne. Porednio, a wic poprzez terapi miniow, cho trwa to duej, mona zdecydowanie zmniejszy zaburzenia ruchomoci stawowej. Droga odwrotna jest natomiast prawie niemoliwa. Odzyskiwanie rwnowagi statycznej miejscowej za porednictwem mini jest leczeniem kompleksowym, prac od podstaw dajc gwarancj wyleczenia, co oznacza postawienie skutecznej zapory nawrotom choroby. Leczenie dolegliwoci odkrgosupowych jest trudne. Wysiek ten bywa jednak sowicie wynagradzany, gdy trwajce czasami przez dziesiciolecia dolegliwoci zaczynaj male i ustpuj cakowicie. Najwaniejsze w tym procesie jest to, e znika poczucie bezradnoci, niemocy i lku przed przyszoci. Aby mc tego dokona, trzeba wiedzie, co robi. W tym celu powstaa ta ksika oraz12

ponad dwugodzinny profesjonalny film pt. Zycie bez blu. Ksika i film stanowi efektywnie uzupeniajc si cao. Zawarty w ksice materia podzielony zosta na dwie czci. W czci pierwszej opisano najczciej spotykane zespoy zaburze czynnociowych narzdw ruchu z prb wyjanienia mechanizmw ich powstawania. Znajduje si tam take krtka charakterystyka dolegliwoci swoistych dla omawianego zespou zaburze (rozdz. 1 i 3). Rozdziay te opracowane zostay na teoretycznych podstawach medycyny manualnej oraz w duej czci na bazie wasnych dowiadcze terapeutycznych. Prezentuj wic inne od akademickiego stanowisko w kwestii badania, diagnozy oraz leczenia tzw. dolegliwoci odkrgosupowych. Terapeuci, a wic lekarze lub rehabilitanci, powinni zaznajomi si z tym materiaem, jeli chc wnie co nowego do swojej pracy. Rozdziay te napisane zostay jednak take z myl o pacjencie oraz o tzw. osobie pomagajcej, czyli o chorym i kim z jego najbliszego otoczenia. S to osoby najywotniej zainteresowane chorob oraz jej leczeniem. Dobrze byoby, gdyby one rwnie sprboway wynie jak korzy z tej lektury. Jednake chory (i jego otoczenie), ktry nie ma ani czasu, ani kwalifikacji, ani ochoty na zgbianie zawartych tam wiadomoci, moe t cz ksiki tylko przeczyta, nie silc si na zrozumienie i zapamitanie caego materiau. Cho z pewnoci znajdzie tam takie informacje, ktre ywo przypomn mu jego sytuacj zdrowotn. Chorzy cierpicy na cay zesp objaww i dolegliwoci zwizanych ze zwyrodnieniem staww biodrowych powinni przyswoi sobie wszystko, co zostao napisane o stawie biodrowym w obydwu czciach ksiki. W filmie powicono temu problemowi sekwencj - zwan dalej umownie pokazem - numer 9 (numer kadego pokazu znajduje si w prawym grnym rogu ekranu). W czci drugiej omwiono sposoby praktycznego postpowania autoterapeutycznego w dolegliwociach odkrgosupowych zarwno w stanach ostrych, jak i przewlekych. Omwiono take zasady zapobiegania tym dolegliwociom. Pocztek postpowania autoterapeutycznego uzaleniamy od stanu ruchomoci naszego krgosupa. Badania ruchomoci krgosupa w stanach chronicznych, o niewielkim nasileniu blu, opisano w rozdz. 4.1.2; dla stanw o ostrym przebiegu dolegliwoci - w rozdz. 6.1.1. W autoterapii blw i innych dolegliwoci odkrgosupowych stosujemy kolejne etapy leczenia. W pierwszym etapie naley uwolni wszystkie ruchy krgosupa od blu. Najlepsz z technik autoterapeutycznych w tej fazie s tzw. mobilizacje czynne krgosupa, opisane w rozdz. 4. Praktyczne zastosowanie autoterapii w stanach ostrych dolegliwoci blowych zilustrowano na filmie w pokazach 1-6. Drugim etapem walki z blem i innymi dolegliwociami jest praca nad poprawieniem elastycznoci mini. Tutaj niezastpiona okazuje si poizometryczna relaksacja mini opisana w rozdz. 5.2.1. Na filmie problemy z tym zwizane przedstawiono w czci trzeciej w pokazach 10-32. Naley zaznaczy, e przy13

wielu dolegliwociach krgosup pozostaje wolny od blu. Chory moe wykonywa dowolne ruchy tuowiem, dowolne ruchy szyj i gow, pozostawa w dowolnych pozycjach i nie odczuwa adnego zwizku tych ruchw lub pozycji ze swoimi dolegliwociami. W takim przypadku od razu rozpoczynamy autoterapi od etapu drugiego - od poizometrycznej relaksacji mini. Temu etapowi autoterapii powicony jest cay rozdz. 5. Trzeci etap postpowania autoterapeutycznego to odzyskiwanie rwnowagi statycznej oglnej, ktremu powicony jest rozdz. 5.2. Osignicie penej rwnowagi statycznej nastpi wwczas, gdy uzyskamy tzw. norm w zakresach ruchomoci omawianych we wszystkich wiczeniach z zastosowaniem poizometrycznej relaksacji mini (rozdz. 5.3. i 5.4). To poowa sukcesu. Druga cz walki o rwnowag statyczn to trening wzmacniajcy (siowy) mini osabionych w poszczeglnych typach nierwnowagi statycznej, opisany w rozdz.: 5.2.2; 5.4.2; 5.4.3; 5.4.5, a na filmie dotyczy tego pokaz 32. Zaprzestanie autoterapii na poziomie zwalczenia dolegliwoci nie daje gwarancji, e nie bdzie nawrotw. Wycznie odzyskanie, a nastpnie utrzymywanie penej rwnowagi statycznej zapewnia wyleczenie i zachowanie zdrowia. Innym rodzajem nierwnowagi statycznej jest tzw. skrcenie lub skono miednicy. Skadaj si na to zablokowania w stawach krzyowo-biodrowych, a jednym ze skutkw i objaww tych zaburze jest pozorna nierwno w dugoci koczyn dolnych. Powstaje cay zesp dysfunkcji, bardzo wany w patologii dolegliwoci odkrgosupowych, opisany w rozdz. 9. Osobnej uwagi wymaga leczenie stanw ostrych dolegliwoci blowych i innych. Celem postpowania leczniczego w tych stanach jest wyjcie z kryzysu. Jest to jedyny moment, gdy mona uzna za fizjologicznie uzasadnione stosowanie farmakoterapii. Uwaam jednak, e i w takich przypadkach podstawow rol powinno odgrywa specyficzne postpowanie autoterapeutyczne, ktremu powicony jest cay rozdz. 6 oraz cz I filmu. Jeli ble umiejscowione s w odcinku ldwiowym krgosupa, miednicy i koczynach dolnych, a niektre ruchy lub pozycje tuowia powoduj promieniowanie blu w d i zwikszaj go, wwczas postpowanie autoterapeutyczne powinno przebiega wedug wskaza zawartych w rozdz. 6.1. Warto przy tym zaznajomi si z zasadami mobilizacji czynnych krgosupa opisanymi w rozdz. 4, szczeglnie 4.1.4. Film wyjania to w pokazach 1-3. Moliwe, e w stanach ostrych dolegliwoci blowych w odcinku ldwiowym krgosupa wszystkie ruchy tuowia bd bolesne. Postpowanie autoterapeutyczne wyglda wwczas nieco inaczej. Opisano je w rozdz. 6.2. Jednoczenie mona pokusi si o prb zastosowania poizometrycznej relaksacji mini z prac na zanikanie blu, jak opisano to w rozdz. 5.1.3. Jest bardzo prawdopodobne, e przyniesie ona wyran zmian na korzy.14

W rozdziale 6.3 opisano postpowanie w stanach ostrych dolegliwoci blowych w rejonie midzyopatkowym (pokaz 4 i 5 na filmie). Wiele trudnych do leczenia stanw ostrych dolegliwoci blowych wystpuje w rejonie szyjno-barkowym. Z zaburze czynnociowych tego obszaru powstaj dolegliwoci koczyn grnych, gowy, a take tuowia. Zasady samodzielnego wychodzenia ze stanw ostrych dolegliwoci tego rejonu omawia rozdz. 6.4 oraz pokaz 6 na filmie. Zaburzenia czynnociowe stawu biodrowego mog by przyczyn wszystkich dolegliwoci ciaa pochodzenia czynnociowego. Mog powodowa dolegliwoci stopy, podudzia, kolana, uda, biodra, krzya, ldwi, a nawet dolegliwoci migrenowe i inne. Zatem zawsze naley zbada ten najwikszy staw ciaa i ewentualnie usprawni jego funkcj. Zagadnieniu temu powicone s rozdz.: 3.1.1.3; 3.1.1.4; 5.3.7, a take pokaz 9. Niezaprzeczalnie destrukcyjny wpyw w dolegliwociach odkrgosupowych ma stres psychiczny. W sposb bezwzgldny wykorzystuje on istniejce w ciele miejsca o zmniejszonej odpornoci na przecienie. Poprzez te miejsca lokuje si w narzdach ruchu wywoujc przerne dolegliwoci. Problemowi skutkw psychogennych powicony zosta rozdz. 3.3. Rwnoczenie z podjciem leczenia dolegliwoci odkrgosupowych powinnimy natychmiast zaniecha powtarzania bdw, ktre stay si jedn z gwnych przyczyn ich pojawienia si, jak niefizjologiczne postawy ciaa podczas pracy czy odpoczynku, niedobory ruchu - siedzco-lecy tryb ycia itp. Profilaktyk omwiono w rozdz. 10. Film ycie bez blu skada si z trzech czci. Cz I powicona jest autoterapii stanw ostrych dolegliwoci blowych krgosupa, tuowia i koczyn (pokazy 1-6). W czci II omwiono i pokazano autoterapi tzw. dolegliwoci migrenowo-wegetatywnych. Jak wany i trudny do leczenia jest to problem, najlepiej wiedz sami chorzy, a take neurolodzy, internici, psychiatrzy, laryngolodzy itd. (pokazy 7-9). Cz III ilustruje dolegliwoci, ktre pojawiaj si z powodu przecienia statycznego mini i innych tkanek okoostawowych. Dolegliwoci te mona wyleczy wycznie poprzez autoterapi. I o tym szczegowo mwi pokazy 10-32. Informacje o dystrybucji filmu zamieszczono na kocu ksiki.

15

16

CZSC PIERWSZA

Zespoy zaburze czynnociowych narzdw ruchu

17

18

Rozdzia 1

Zaburzenia czynnoci ruchowych staww krgosupa oraz staww koczyn1.1. Zaburzenia czynnoci ruchowych staww, rwnowaga statyczna staww i miniMedycyna rczna moe leczy jedynie zaburzenia czynnoci ruchowych staww ciaa typu o d w r a c a l n e g o . Maj one poredni lub bezporedni zwizek z wszystkimi naturalnymi czynnociami organizmu, a take z jego chorobami i niedomaganiami, w ktrych nie stwierdza si przyczyn organicznych choroby. Mona zatem z bardzo duym przyblieniem powiedzie, e blokady poszczeglnych staww, np. krgosupa, s swoiste dla wielu czynnociowych chorb naszego organizmu. I-odwrotnie, zaburzenia czynnoci ruchowych staww powoduj wiele, niekiedy bardzo powanych oraz trudnych w leczeniu, dolegliwoci i chorb. 1.1.1. Zaburzenia czynnoci ruchowych staww Kady zdrowy staw ma dwie moliwoci ruchu: fizjologiczn oraz parafizjologiczn. Ruchomo fizjologiczna to moliwo wykonywania przez kadego zdrowego czowieka, bez zakce, w sposb dowolny i samodzielnie np. czynnego zginania i prostowania palcw rk, okcia, kolana, zginania, prostowania oraz skrtw tuowia, gowy itp. Ruchomo parafizjologiczna polega na moliwoci wykonania w stawie ruchu biernego (np. przy pomocy drugiego czowieka) w kierunkach niefizjologicznych. Do ruchw takich nale: przesuwanie koci tworzcych staw boczno-boczne (rys.l), przednio-tylne, rotacje, rozcigania, sprynowanie w zginaniu bocznym itp. na przykad w stawach midzypaliczkowych rk, kolanowych, w stawach krgosupa i innych. Ruchy te, nazwane gr lizgu stawowego", nie s moliwe do wykonania w sposb czynny, za pomoc wasnych mini. Ograniczenie lub zanik gry lizgu stawowego prowadzi do najrnorodniejszych i czsto zaskakujcych konsekwencji. Gra stawowa jest niezbdna dla kadego zdrowego stawu. Zaburzenie czynnoci ruchowej stawu polega wic przede wszystkim na ograniczeniu lub zanikniciu gry lizgu stawowego, czyli na blokadzie stawu. Ograniczenie gry lizgu

19

Rys. 1. Gra lizgu stawowego - ruchy parafizjologiczne w stawie midzypaliczkowym wg Sachse'a: a - przesuwanie boczno-boczne; b - sprynowanie boczne; c - rotacja

stawowego jest zawsze pierwotne w stosunku do zaburzenia ruchu fizjologicznego. Ograniczenie (bolesne lub niebolesne) ruchomoci fizjologicznej w stawie pojawia si zawsze po uprzednim zaburzeniu gry lizgu stawowego. Leczenie stawu, zablokowanego w sposb odwracalny, polega przeto gwnie na przywrceniu normalnej gry lizgu stawowego. 1.1.2. Rwnowaga statyczna staww i mini. Blokada stawu Blokada stawu nigdy nie przebiega samotnie i w izolacji. W tkance cznej otaczajcej staw (wizada, cigna, torebka stawowa) znajduj si skupiska bogato unerwionych receptorw czucia gbokiego oraz receptorw blu. Blokada powoduje, e cz tej tkanki pozostaje w stanie chronicznego napicia, a cz w stanie cigego rozlunienia, przesyajc do centralnego ukadu nerwowego nieprawdziwe informacje o pooeniu danego stawu. Stan taki jest istot nierwnowagi statycznej. Spotykany jest w 90% zaburze ruchomoci narzdw ruchu. Ten rodzaj zaburze omawia niniejsza ksika. W tumaczeniu na jzyk praktyczny polega on na nadmiernym napiciu wikszoci mini ciaa (np. koczyn dolnych, karku i innych) oraz na jednoczesnym nadmiernym osabieniu, a nawet zwiotczeniu innych mini (np. brzucha, szyi itp.). Innym rodzajem nierwnowagi statycznej jest oglne nadmierne rozlunienie i zwiotczenie tkanek okoostawowych. Nazywamy to nadruchomoci (3.1.3). Mechanizm blokady stawowej nie zosta jak dotd wyczerpujco wyjaniony. Z pewnoci dotyczy ona zarwno samego stawu jako jednostki czynnociowo-strukturalnej, jak i tkanek okoostawowych, w rwnej mierze mini, co20

tkanki cznej. Skutki takiej blokady nastpuj w procesie rozwojowym zaburzenia najczciej w okrelonej kolejnoci. Najpierw nastpuje ograniczenie lub nawet zniesienie gry lizgu stawowego. Mona to stwierdzi tylko odpowiednim badaniem manualnym. W okresie tym najczciej nie wystpuj wyrane dolegliwoci. Przy trwajcym zaburzeniu wystpuje przecieniowe podranienie tkanki cznej, a potem take miniowej (1.2). Pojawiaj si ble lub/oraz inne dolegliwoci, czasem nagle przyjmujc formy stanw ostrych. Podranienie przecieniowe moe wywoa na poziomie krgosupa podranienie korzeniowe z jego wszelkimi konsekwencjami (lumbago, dorsalgia, ischias, dyskopatia). Dugotrwae zaburzenia czynnociowe mog wywoa szereg zmian, ktre mona ju zakwalifikowa do chorb organiczno-strukturalnych. Efektem bezspornym s tutaj np. zwyrodnienia staww typu przecieniowego w narzdach ruchu, a w narzdach wewntrznych np. choroba wrzodowa odka, dwunastnicy, jelita grubego, zapalenie woreczka ciowego, zaburzenia w wydalaniu moczu i kau oraz wiele innych. Oglnie zatem mona stwierdzi, e: w blokadzie bierze udzia pojedynczy staw lub pewna ich liczba oraz tkanki okoostawowe. Z faktu tego wynika podstawowe zalecenie w leczeniu dysfunkcji narzdw ruchu: Terapi moemy podzieli na cz stawow" oraz cz miniow". Cz leczenia stawowego" wykona moe efektywniej terapeuta manualny, ale cz miniow" musi wykona pacjent o s o b i c i e . Obie czci pozostaj w cisym fizjologicznym zwizku z sob i nie da si ich rozdzieli. Fachowo wykonane odblokowanie stawu poprawia oglny stan chorego niekiedy niezwykle efektownie; czsto bl lub inna dolegliwo nagle znika lub wyranie maleje. Std bierze si niezwyka sawa zabiegw krgarskich, jak i samych krgarzy. Tu trzeba doda, i do odblokowania (jak i zreszt do zablokowania) stawu moe dochodzi take zupenie przypadkowo, wskutek np. upadku, gwatownego i niekontrolowanego ruchu tuowiem, koczyn itp. Cech przypadkowoci nosz rwnie zabiegi krgarskie. Odblokowanie stawu, cho poprawia stan chorego, nie wnosi zasadniczych korzyci w obrbie nierwnowagi statycznej tkanek okoostawowych, a szczeglnie mini. Trwaa poprawa, a nastpnie w y l e c z e n i e jest moliwe wycznie przez o s o b i s t e zaangaowanie si chorego w ukierunkowany21

proces terapeutyczny, ktrego celem jest odzyskanie, a nastpnie utrzymywanie statycznej rwnowagi miniowej. Do dokonania tego potrzebna jest pewna wiedza na temat zaburze ruchomoci niektrych rejonw wasnego ciaa i tak wiedz przekazuje ta ksika. Przywracanie statycznej rwnowagi miniowej jest procesem dugotrwaym i czasem do absorbujcym, niezbdnym jednak do osignicia penego sukcesu terapeutycznego. Mechanizm blokady nabiera szczeglnego znaczenia w przypadku maych staww krgosupa, tzn. staww midzy wyrostkowy eh (staww tylnych). Maigne nazwa to maym uszkodzeniem midzykrgowym (3.2.1). Skutki zaburze rwnowagi statycznej staww oraz mini opisane zostan w rozdziaach powiconych charakterystyce zespow przecieniowych (3.1), korzeniowych (3.2) i psychogennych (3.3).

1.2. Podranienie tkanki cznej i miniowej, okostnej oraz skry i tkanki podskrnejNierwnowaga statyczna mini i staww wywouje swoisty stan tkanek otaczajcych staw. Rozumienie tego stanu ma kluczowe znaczenie dla postpowania terapeutycznego: W narzdach ruchu spotykamy trzy rodzaje podranienia bezporednio zwizanego z zaburzeniem rwnowagi statycznej: podranienie tkanki cznej, podranienie tkanki miniowej, podranienie okostnej. Do podranienia poredniego dochodzi poprzez nerwy obwodowe. Spowodowane ono jest mechanicznym uciskiem korzenia lub gazi rdzeniowych. Daje to bl promieniujcy, zaburzenie czucia skrnego w postaci niedoczulicy lub znacznie czciej przeczulicy skry, zaburzenie motoryki i inne. Moe wyraa si take bolesnoci uciskow tkanki podskrnej wraz ze zmianami jej konsystencji wyczuwalnymi palpacyjnie. Podranienie objawia si porednio take dolegliwociami bardzo przypominajcymi choroby narzdw wewntrznych. Daj o sobie zna np. ble nerkowe", wtrobowe", odkowe", sercowe" itp., mimo i lekarskie badania specjalistyczne wykluczaj istnienie rzeczywistej choroby organicznej danego narzdu. W obu rodzajach podranienia przyczyn pierwotn jest zawsze zaburzenie rwnowagi statycznej jednego lub wielu staww krgosupa, a czsto take staww aparatu podporowego (miednicy). W diagnostyce rutynowej stan ten okrela si na og jako zapalenie". Nie wywouje on jednak oglnej reakcji odpornociowej organizmu, charakterystycznej dla rzeczywistych stanw zapalnych z przyczyn organicznych. Ponadto bardzo czsto ustpuje natychmiast lub znacznie zmniejsza si jego natenie po dobrze ukierunkowanym i skutecznie wykonanym zabiegu rcznym. Ju tylko te22

dwa fakty: negatywny wynik specjalistycznych bada laboratoryjnych oraz szybkie znikanie blu i objaww zapalenia" po dobrze przeprowadzonym zabiegu manualnym wiadcz, e to nie jest stan zapalny. Mona byoby z pewnym przyblieniem mwi o zapaleniu, gdy dolegliwoci objawiaj si uciskiem na korzenie nerwowe, jak np. zapalenie wielonerwowe, zapalenie nerwu kulszowego itp. Ale jak ten stan zdefiniowa, gdy dolegliwociom nie towarzyszy ucisk korzenia nerwowego? Wystpuj rwnie przy tym stany ostre! Zjawisko to od dawna znane jest w medycynie rcznej. W literaturze fachowej nosi miano: pseudozapalenia, zapalenia miejscowego i wiele innych. Tutaj, ze wzgldw praktycznych, stany te zostay nazwane p o d r a n i e niem. Wskutek nierwnowagi statycznej dochodzi do miejscowego lub odcinkowego przecienia statycznego tkanek, do zaburze unerwienia i odywiania okolicy poddanej przecieniu. Powstaje wwczas podranienie, ktremu przede wszystkim ulega tkanka czna (torebka stawowa, wizada, cigna), minie, a take okostna. 1.2.1. Podranienie tkanki cznej okoostawowej W zespoach przecieniowych krgosupa podranieniu ulegaj przede wszystkim torebki stawowe, wizada midzykolcowe i wizada nadkolcowe krgosupa oraz wizada i chrzstkozrosty miednicy. Najczciej dochodzi do podranienia bez zmian anatomicznych i strukturalnych. Miejscowe lub odcinkowe zaburzenie rwnowagi statycznej staww powoduje dugotrwae chroniczne napicie pewnej czci tkanki wknistej okoostawowej. Jest ona wtedy poddawana cigemu rozciganiu lub nieprzerwanemu ciskaniu. Nazywa si to miejscowym lub odcinkowym przecieniem tkanki. Moe by ono powodowane np. niewaciwymi postawami ciaa, co zostanie opisane w dalszych rozdziaach. Miejscowe lub odcinkowe, pocztkowo niewinne przecienia powoduj mikrourazy tkanki cznej. Jednake ich wielomiesiczne czy wieloletnie sumowanie si doprowadza w pewnym momencie do przekroczenia progu pobudliwoci blowej. Najczciej dochodzi do tego w miejscach o zmniejszonej odpornoci na przecienia, co ma zwizek z indywidualnymi cechami wrodzonymi i rozwojowymi narzdw ruchu. Pocztkowo bl w wizadach i torebkach stawowych wywouje sam ucisk, np. palcem czy podczas leenia na twardym podou. Bl uciskowy - bierny przeradza si w bl czynny samoistny. Od tego momentu zaczynaj si kopoty. Bl czynny samoistny, pocztkowo niewielki, moe trwa latami, mija i powraca. Z biegiem lat zawsze ronie i przeradza si w okresowe cikie kryzysy. Mog te wystpi dolegliwoci blowe o charakterze napadowym: powstaj nagle i zawsze maj ciki, ostry przebieg. Niekiedy s tylko miejscowe, czciej jednak promieniujce, maj rdo w podranieniu wizade lub torebek stawowych. W takich razach promieniowanie blu bardzo przypomina promieniowanie przy ucisku na korze nerwowy (3.1.1).23

Taki stan rozpoznawany jest jako zesp korzeniowy i zgodnie z tym leczony. Nie trzeba dodawa, e postpowanie takie bywa mao skuteczne albo zgoa nieskuteczne. W miar trwania podranienia mona zaobserwowa obnianie si progu pobudliwoci blowej. Coraz mniejsze bodce wywouj coraz wikszy bl. Powstaje mechanizm samopodtrzymujcy bl, ktry czasem doprowadza nawet do ostrego kryzysu. Podranienie moe przemieszcza si take w bezporednie ssiedztwo rda blu oraz w odlege od niego rejony, np. bl pity z podranienia wizada krzyowo-guzowego (3.1.1.1; 5.3.2). 1.2.2. Podranienie mini Do podranienia tkanki miniowej dochodzi z rnych powodw. Najczstsze przyczyny zostan omwione w rozdziaach powiconych zespoom przecieniowym (3.1), korzeniowym (3.2) i psychogennym (3.3). Podobnie jak w przypadku tkanki cznej, podranienie mini moe by rne: od agodnego, okresowego lub cigego po ostre, napadowe. Obserwuje si kilka skutkw podranienia. Najpospolitszym jest bl, ale take przykurcze, skrcenia mini, wyczuwalne palpacyjnie zmiany w ich cigoci, podwyszony tonus miniowy. Charakterystyczne s take specyficzne cechy reagowania podranionych mini na bodce zewntrzne i wewntrzne (pogoda, przecienie fizyczne i psychiczne, obniony prg pobudliwoci blowej itp.). 1.2.2.1. Bl Zawsze wystpujc cech podranienia mini jest bl. Zazwyczaj nie jest on definiowany przez chorego jako bl miniowy, lecz jako bl np. biodra, kolana, krzya, karku, gowy, plecw, ramienia itp. Dopiero odpowiednim badaniem rcznym mona stwierdzi, e rdem blu jest misie lub jego cz. Minie bywaj bolesne samoistnie, ale bol te tylko przy ucisku, przy czynnych zmianach ich napicia, podczas biernego rozcigania itp. W miar trwania podranienia prg pobudliwoci blowej mini obnia si. Oznacza to, e coraz mniejszy bodziec, np. ochodzenie, nieostrony ruch, zdenerwowanie, wywouje bardzo siln, gwatown reakcj blow.1.2.2.2. Podwyszony tonus miniowy

W miniu chronicznie przecionym, szczeglnie przecionym statycznie, w tym take psychogennie, zazwyczaj stopniowo zwiksza si napicie spoczynkowe. atwiej si kurczy, trudniej rozlunia i relaksuje. Ronie aktywno, nadpobudliwo minia. W poczeniu z dugotrwaym dziaaniem stresu psychicznego dochodzi do sytuacji, gdy niektre minie napinaj si same", co chory odczuwa jako niezalene od niego mczce napicie. Istotny przy tym jest fakt, e tonus spoczynkowy mini jest zawsze cile zwizany z oglnym napiciem ukadu nerwowego czowieka. Wystpuje tu cisa i wprost proporcjonalna zaleno pomidzy tymi dwoma ukadami. Narastanie24

stresu psychicznego, szczeglnie o podou lekowym, zwiksza napicie spoczynkowe mini. Zostanie to szerzej opisane w rozdziale o zespoach psychogennych (3.3). Moliwa jest te droga odwrotna: podwyszony tonus spoczynkowy mini wywoany innymi przyczynami (np. zaburzeniem sterowania nerwowego w zespoach korzeniowych, chronicznie aktywnym, czynnym utrzymywaniem rwnowagi statycznej, przyzwyczajeniami, poz, szpanowaniem" itp.) doprowadza do zanikania dowolnego, wiadomego rozlunienia mini - relaksu. Z ca pewnoci podwysza to oglne napicie ukadu nerwowego, wzmagajc mechanizm samopodtrzymujcy zaburzenie, wpdzajc chorych w bdne mniemanie, i znaleli si w sytuacji bez wyjcia. Z uwiadomienia sobie roli i znaczenia tego zwizku wypywa podstawowy wniosek dla autoterapii: Poprzez minie oddziaujemy niekiedy w istotny sposb na pewien zakres emocjonalnoci i odwrotnie: poprzez wiadome obnienie nadmiernego tonusu spoczynkowego mona przywraca miniom ich rwnowag statyczn.1.2.2.3. Przecienia statyczne mini

Normalna fizjologiczna praca minia polega na jego kurczeniu si i rozkurczaniu. Jest to najbardziej rozpowszechniony typ pracy mini w wiecie zwierzcym. Zawsze po fazie skurczu nastpuje faza rozkurczu minia. Wykonuje on nie tylko czynnoci napdzajce biern cz narzdw ruchu, ale take wspomaga przepyw krwi speniajc rol jakby drugiego serca". Ten typ pracy, najbardziej fizjologicznej i naturalnej, nazywa si prac izotoniczn mini. Wystpuje przy wszystkich ruchach czynnych (np. bieganie, pywanie itp.). Istniej jednak rnorodne okolicznoci zmuszajce nasze minie do pracy w staym napiciu, bez ich rozcigania i rozluniania. Jest to praca izometryczn. Podczas pracy izometrycznej misie znajduje si w cigym napiciu bez zmiany dugoci. Dusza faza skurczu, brak fazy rozkurczu to charakterystyczny dla niej stan. Brak fazy rozkurczu wydatnie utrudnia przepyw krwi, upoledza czynno minia w jego funkcji drugiego serca". Wywouje ponadto szereg negatywnych skutkw. Prac izometryczn mini, ktr wykonuj one przez duszy czas, bdziemy dalej nazywa przecieniem statycznym mini. W wiecie zwierzcym ten typ pracy mini jest o wiele rzadziej spotykany anieli u ludzi; wystpuje na krtko, np. na czatach, podczas nasuchiwania, obserwacji, oczekiwania na walk lub atak. W takich wypadkach spoczynkowy tonus miniowy znacznie si podnosi, przyspiesza akcja serca, ronie cinienie ttnicze krwi. W ciele zwierzcia zachodz procesy przygotowujce je do walki lub ucieczki. Owo silne napicie caego organizmu rozadowuje si gwatownie w ucieczce, pogoni lub walce.

25

Psychogenne przecienia statyczne mini

U czowieka cywilizowanego rozadowanie potencjau na sposb zwierzcy jest czsto niemoliwe. Urzdnik, ucze, student nie mog stoczy walki ze swoim zwierzchnikiem ani od niego uciec. Nagromadzony w stresie potencja energetyczny nie ma ujcia, nie rozadowuje si - imploduje, czyli eksploduje do wewntrz, czynic organizmowi rne szkody. W miniach przeradza si w podwyszony tonus spoczynkowy utrwalony wytworzonym odruchem warunkowym, ale nie tylko. To cige nadmierne napicie powoduje, e midzy innymi w przeciwstawianie si siom przycigania ziemskiego wkadamy o wiele wicej energii i napicia, ni to konieczne. Ruchy z czasem trac elastyczno, niektre minie kurcz si, a nastpnie skracaj. Tak w najoglniejszym zarysie przecienie psychogenne przeradza si w przecienie statyczne mini, cigien, wizade i staww.Miejscowe przecienie statyczne mini

Wczeniej (1.1.2) wspomniano ju, e zaburzenie rwnowagi statycznej stawu doprowadza do asymetrii napicia tkanki cznej otaczajcej staw. Z tkanki tej biegn impulsy nerwowe do orodkw ruchowych centralnego ukadu nerwowego, informujce o zagroeniu stawu. Z orodkw w odpowiedzi wychodz rozkazy" do mini okoostawowych, w celu przywrcenia zaburzonej rwnowagi. Tak wic w pocztkowej fazie zaburzenia rwnowaga statyczna stawu moe zosta przywrcona i jaki czas utrzymana kosztem odpowiedniego napicia mini okoostawowych. W pracy owych mini przewaa napicie o charakterze izometrycznym. Z tego powodu sztuczne" stabilizowanie stawu poprzez minie ma charakter tylko czasowy, przejciowy. Powstaj miejsca o zmniejszonej odpornoci na przecienie, zrnicowane indywidualnie, zalene od cech dziedzicznych, warunkw rozwojowych i nabytych (urazy, mikrourazy, choroby). To s miejsca lub obszary pierwszej bolesnoci i pierwszych problemw - maych, niedostrzegalnych i dlatego niedocenianych. Dzieci dziki elastycznoci i wikszej odpornoci na przecienie mog nie odczuwa adnych dolegliwoci (10.1). Gdyby t elastyczno zachoway i utrzymyway przez cae ycie, nie cierpiayby w wieku dojrzaym. Jeli jednak owe dolegliwoci ju wystpuj, terapia domowa i trening musz by w sposb odpowiedni ukierunkowane. W przeciwnym razie bd albo obojtne, albo wrcz szkodliwe. Zdolnoci adaptacji organizmu do miejscowego przecienia statycznego mini znacznie malej, szczeglnie u ludzi prowadzcych siedzcy tryb ycia. Malej take u pracujcych fizycznie czy nawet uprawiajcych sport. Gdy przecienie zewntrzne przypadkowo (w sposb nieuwiadomiony) sumowa si bdzie z przecieniem wywoanym nierwnowag statyczn, bl i niesprawno zawsze dadz o sobie zna. To tylko kwestia czasu.Antygrawitacyjne przecienia statyczne mini

Przecienie statyczne mini spowodowane przyciganiem ziemskim naley do najczstszych. Prawie wszystkie zaburzenia czynnoci ruchowych s z nim26

zwizane. Owo przecienie czy si cile z postawami ciaa wobec przycigania ziemskiego; obojtnie czy s one zdeterminowane niefizjologiczn (niechlujn) postaw przy pracy, podczas nauki lub odpoczynku, czy te niefizjologiczn postaw wynikajc z zaburze psychogennych. Przecienie tego typu jest powszechne, powicone mu wic zostay podstawowe rozdziay ksiki (3; 4; 5). Przecienia miniowe psychogenne, miejscowe i anty grawitacyjne prawie zawsze wystpuj wsplnie. Rny jest tylko ich udzia ilociowy i jakociowy w zaburzeniu.Blowe przecienie statyczne mini

Blowe przecienie statyczne miewa rne rda: miejscowe, odcinkowe i wieloodcinkowe, ale moe nim by rwnie ucisk na korze nerwowy. Wynika niekiedy z bezporedniego przecienia miejscowego lub oglnego. Wszystkie wymienione rda s swoist reakcj na bl. Bl wywouje odruchowy skurcz ochronny mini, skurcz z reguy zwiksza przecienie, zatem bl ronie, a wikszy bl to wikszy skurcz. Powstaje patologiczny uk odruchowy. Minie popadaj w stan cigego napicia spastycznego ze znaczn przewag napicia o charakterze izometrycznym.1.2.2.4. Skutki przecienia statycznego mini

Fatalne skutki statycznego przecienia mini najczciej nie s doceniane w rutynowym leczeniu, mimo e wywouj rnorodne i nierzadko ostre dolegliwoci, ktre leczy si zazwyczaj bez zajmowania si miniami. Jednym z pierwszych skutkw przecie bywa zmczenie, odczuwane w caym ciele lub poszczeglnych jego czciach. Przy duszych przecieniach statycznych pojawiaj si w miniach, nierwnolegle do ich wkien, poprzecznie lub skonie, stwardnienia w postaci sznurkw", sznurw", owkw" itp. Uciskajc wzdu ich przebiegu mona odnale punkty maksymalnie bolesne. Z nich bardzo czsto promieniuje bl na pewn odlego, z ktr anatomicznie dany misie nie ma ju zwizku (rys. 2, 8, 9). Znaczenie punktw maksymalnie bolesnych w terapii rcznej jest opisane w rozdziale o mobilizacjach uciskowych (7). Ten typ blu wzmaga si wraz z napiciem emocjonalnym, przede wszystkim negatywnym. Relaks, rozlunienie mini natychmiast moe go zagodzi albo nawet znie. Poizometryczna relaksacja mini (5.3) jest jedn z najskuteczniejszych technik medycyny rcznej agodzcych bl i jednoczenie przywracajcych rwnowag statyczn miniom. Chroniczne ponadnormalne zwikszenie napicia mini doprowadza take nierzadko do objaww pseudoneurologicznych. Ucinicie nerwu (nerww) biegncego w miniu chronicznie nadmiernie napitym moe wywoa zaburzenia w unerwieniu zaopatrywanej przez ten nerw okolicy. Zwykle odczuwa si to jako mrowienie, cierpnicie, zaburzenie czucia skrnego (najczciej niedoczuli-c), drtwot, odcinkowe osabienie siy mini w niektrych ruchach itp. S to27

Rys. 2. Przykady promieniowania blu z podranionych mini (wg Maigne'a)

objawy bardzo dokuczliwe i niepokojce chorego, a utrzymujce si niekiedy latami. Mijaj w miar przywracania miniom elastycznoci. Nadmierne napicie przecionych statycznie mini wywouje rwnie zaburzenia krenia. Utrudnia przede wszystkim krenie ylne, a wic odprowadzanie produktw przemiany materii. Dochodzi do obrzkw, blw, obnienia temperatury koczyn (np. wiecznie zimne stopy). Objawy te sugeruj chorob organiczn naczy, ale w takich przypadkach leczenie farmakologiczne jest nieskuteczne. Jednake zawsze, gdy istnieje podejrzenie choroby organicznej naczy, naley podda si badaniom lekarskim. Dugotrwale zwikszone napicie mini doprowadza do ograniczenia gry lizgu stawowego, a potem blokady staww. Przecienie staww (kolanowych, biodrowych, okciowych, maych staww krgosupa) jest najczstsz przyczyn ich zwyrodnienia. Przy zablokowaniu maych staww krgosupa powstaj rnorodne zespoy korzeniowe, co w nastpstwie m.in. zwiksza napicia mini. Tworzy si w ten sposb patologiczny mechanizm samopodtrzymujcy. Dla chorego, ktry nie rozumie owego mechanizmu, to sytuacja bez wyjcia, poniewa dolegliwoci bd utrzymywa si i stopniowo narasta przez cae ycie. Leczenie farmakologiczne i fizykoterapeutyczne nie wystarcza. Zamknity krg moe przerwa tylko przywrcenie rwnowagi statycznej miniom i stawom poprzez ukierunkowany zabieg stawowy i odpowiednio dobran gimnastyk. Na kady ruch poszczeglnych czci ciaa skada si skurcz odpowiednich mini i odruchowy rozkurcz ich antagonistw. Na przykad przy zginaniu okcia kurcz si jego zginacze i jednoczenie rozkurczaj prostowniki. Jeli jaka grupa mini pozostaje przez duszy czas (miesice, lata) w chronicznym napiciu, to ich antagonici, w myl powyszej zasady, odruchowo rozluniaj si i z czasem zaczynaj sabn oraz wiotcze. Ich aktywno maleje proporcjonalnie do28

aktywnoci mini nadczynnych. Pogbia to i utrwala nierwnowag statyczn narzdw ruchu i doprowadza do najpospolitszych i najczciej spotykanych w naszej cywilizacji zespow przecieniowych (3.1; 4; 5). Trwajce latami napicie statyczne mini doprowadza w konsekwencji do ich skracania i wknienia, czyli do procesw nieodwracalnych. Stan ten okrelany bywa w medycynie rutynowej jako reumatyzm zwyrodnieniowy tkanek mikkich (Sadowska-Wrblewska), a leczy si go przede wszystkim farmakologicznie. Nawet ta faza procesu przecieniowego mini nadaje si do terapii niektrymi technikami medycyny rcznej, gwnie ukierunkowanej poizometrycznej relaksacji mini i mobilizacji uciskowych. Dalszymi skutkami przecie statycznych mini s tzw. zaburzenia stereotypw ruchowych, zniedonienie, wyrana utrata sprawnoci fizycznej pod kadym wzgldem: siy mini, wytrzymaoci, szybkoci, gibkoci, koordynacji ruchowej. Szybko zostaj zapomniane" stare umiejtnoci ruchowe. Ludzie sdz, e wszystko to ma zwizek z wiekiem i szybkimi postpami procesu starzenia si". Zupenie niesusznie skutki swoich zaniedba przerzucaj na natur. A przecie czowiek zosta przez ni tak stworzony, e ma pene moliwoci doczekania sdziwego wieku bez blw, z zupen sprawnoci narzdw ruchu. Trzeba tylko o t sprawno umiejtnie zadba. 1.2.3. Podranienie okostnej Podranienie okostnej objawia si blem danego miejsca na koci. Bl ten na og obejmuje may obszar ciaa. Tworz si take maksymalnie bolesne punkty okostnej, ale w przeciwiestwie do miniowych czy wizadowych punktw maksymalnie bolesnych nie promieniuj one na odlego. Bl okostnej bywa czynny i doprowadza nawet do stanw ostrych, czciej jednak ujawnia si dopiero po uciniciu czy dranieniu danego miejsca. Najczstsz przyczyn blu okostnej jest podranienie mini spowodowane przecieniem statycznym (w tym psychogennym) i odkorzeniowym. Dlatego bl w pojawia si najczciej w okolicach przyczepu mini i cigien. Rzadziej spotyka si podranienie okostnej na skutek bezporedniego i dugotrwaego ucisku koci (np. przez pasek, zapicie od biustonosza, oparcie ulubionego krzesa). Istniej charakterystyczne punkty, w ktrych podranienie okostnej powstaje najczciej. S to midzy innymi: 1. Wyrostki kolczyste krgosupa. 2. Boczne powierzchnie koci pitowych oraz guzy pitowe. Podranienie mini paszczkowatych przenosi si przez cigno Achillesa na pit, ktrej bl czasem moe dokucza bez bolesnoci cigna. Podranienie guzw pitowych najczciej ma swj pocztek a w wizadle krzyowo-guzowym (3.1.1; 5.3.2). 3. Nadklykcie koci ramieniowej. Podranienie ich okostnej odczuwane jest jako bl kykci, czsto rozpoznawane jako okie tenisisty (epicondylitis). Powstaje29

4.

5.

6.

7.

z przecienia mini przyczepiajcych si do kykci, podranienia korzeni nerwowych dolnego odcinka szyjnego oraz grnego piersiowego krgosupa. Okostna kykci jest bardzo bolesna przy ucisku. Czasem bolesnoci tej towarzyszy osabienie mini zginajcych lub prostujcych rk, a ruchy te s bardzo bolesne, niekiedy uniemoliwiaj nawet pisanie. ebra. Podranieniu okostnej eber towarzyszy wiksza lub mniejsza bolesno mini oddechowych. Najczciej jednak dochodzi do podranienia okostnej eber rzekomych w miejscach przyczepiania si mini skonych brzucha wewntrznych oraz czworobocznych ldwi. Ko ogonowa. Podranienie okostnej wraz w podranieniem okolicznych wizade i chrzstkozrostu doprowadza do bardzo uciliwych dolegliwoci blowych tej okolicy (3.1.1). Powstaj one po urazach koci ogonowej, a take jako efekt nierwnowagi statycznej miednicy (9). Mostek. Na duej przestrzeni przyczepiaj si do mostka minie piersiowe wiksze. Z powodu czstych podranie niektrych ich czci nierzadko dochodzi do blw mostka w nastpstwie podranienia okostnej (3.1.2; 5.4.4). Kolce biodrowe oraz grzebienie biodrowe (rys. 3). Okostn kolcw biodrowych tylnych grnych mog podrani zaburzenia czynnoci ruchowych staww biodrowych i staww krzyowo-biodrowych, a take urazy, mikrourazy (np. po przewrotach w przd). Bl okostnej grzebienia biodrowego bywa skutkiem podranienia mini przyczepiajcych si do niego, jak rwnie zaburze czynnoci ruchowych staww biodrowych.

Tak wic podranienie okostnej (z wyjtkiem chorb organicznych) najczciej wynika z przecienia statycznego mini, podranienia korzeniowego, urazw i mikrourazow oraz zaburzenia czynnoci ruchowych staww koczyn. A zatem leczymy je jak zespoy przecieniowe, korzeniowe i psychogenne. 1.2.4. Podranienie skry i tkanki podskrnej Podranienie skry i tkanki podskrnej (z wyczeniem chorb organicznych, pasoytniczych) zwizane jest zawsze z zablokowaniem odpowiedniego segmentu krgosupa i naciskiem na gazie rdzeniowe, z ktrych unerwiany jest dany obszar skry. Znajomo tej zalenoci przydaje si w diagnozowaniu zespow korzeniowych. Najbardziej znane s zaburzenia czucia skry - przeczulica i niedoczulica. Jednak, jak wskazuje praktyka, znacznie czciej mamy do czynienia ze zmianami komrkowo-blowymi (Maigne) w tkance podskrnej. W obszarach skry unerwianych z zablokowanego segmentu tworz si w tkance podskrnej zgrubienia w postaci ziaren pszenicy czy grochu, przypominajce grudki tuszczowe. Fad skry, trzymany midzy palcami, wykazuje yw bolesno w strefie podranienia. Sama tkanka podskrna rzadko boli. Reaguje dopiero uszczypnita i zrolowana midzy palcami badajcego. Chorzy skar si przy tym na ble30

koci, bardzo przypominajce ble reumatyczne, w rejonie strefy komrkowoblowej. Odblokowanie odpowiedniego segmentu krgosupa z reguy zmniejsza lub znosi podranienie skry i tkanki podskrnej. Szczegowo zostanie to opisane w charakterystyce zespow korzeniowych (4; 7).

31

Rozdzia 2

Wskazania i przeciwwskazania w terapii manualnej oraz autoterapii dolegliwoci odkrgosupowych2.1. Wskazania. Zwyrodnienie staww. DyskopatiaSzczegowe wskazania do prowadzenia terapii rcznej zaburze czynnociowych narzdw ruchu omawiaj rozdziay charakteryzujce poszczeglne zespoy zaburze: przecieniowych (3.1), korzeniowych (3.2) i psychogennych (3.3). Najlepsze rezultaty daje terapia rczna, a zatem take domowa, w zwalczaniu dolegliwoci, ktre wynikaj z o d w r a c a l n y c h zaburze czynnoci ruchowych narzdw ruchu, a szczeglnie krgosupa. Specjalistyczne badania lekarskie nie wykazuj organicznych przyczyn owych chorb. Czsto takie przypadki leczone s bez efektw caymi latami. Terapii rcznej dobrze poddaj si pacjenci po w y l e c z e n i u cikich chorb organicznych. Leczy ona skutki nawietla w chorobach nowotworowych, ktrych proces zosta zatrzymany. Radioterapia wywouje specyficzny zesp blowy dobrze poddajcy si terapii rcznej oraz ukierunkowanej terapii domowej. Oczywicie chorzy powinni znajdowa si pod cis i sta kontrol onkologw. Zalecana rwnie bywa terapia rczna przy zaburzeniach czynnoci o podou reumatycznym, ale tylko w okresach remisji stanw zapalnych i wyranego zmniejszenia blu lub dolegliwoci. Bywa jednak i tak, e stany zapalne znikaj, a dolegliwoci blowe i inne pozostaj. wiadczy to, i wynikaj one ze zwykego podranienia tkanek. Takie stany rwnie skutecznie likwiduje terapia rczna. O celowoci terapii rcznej mona mwi take w przypadku chorych z trwaymi pourazowymi zmianami anatomicznymi. Oczywicie zmian takich nie podobna wyleczy. Natomiast owa metoda skutecznie zwalcza zaburzenia czynnoci ruchowych wywoane przez zmiany pourazowe w innych czciach aparatu ruchu. Podobne zastosowanie znajduje u chorych z wrodzonymi wadami narzdw ruchu. W niektrych chorobach organicznych centralnego ukadu nerwowego wywoujcych poraenia spastyczne mini, przede wszystkim mini koczyn, mona zastosowa poizometryczn relaksacj mini. Powinna ona na stae wej do zestawu rutynowych zabiegw stosowanych w procesie rehabilitacyjnym.

32

Dobrze poddaj si badaniu manualnemu, a nastpnie ewentualnej terapii rcznej wszystkie przypadki rekonwalescencji po leczeniach szpitalnych, a szczeglnie po operacjach. Kade unieruchomienie chorego w ku przez duszy czas, a szczeglnie narkoza i operacja, powoduj z reguy zaburzenia czynnoci narzdw ruchu - zwaszcza w istniejcych ju miejscach o zmniejszonej odpornoci na przecienia. Take stany po unieruchomieniach gipsowych kwalifikuj si do terapii manualnej, a szczeglnie do ukierunkowanej terapii domowej. Osobno naley powici uwag temu, co w diagnostyce rutynowej nazywa si z w y r o d n i e n i e m , zuyciem stawu, artroz. Proces zwyrodnieniowy zawsze doprowadza do zmian anatomicznych i strukturalnych w stawach. Owe zmiany, pocztkowo niewielkie, rosn w miar upywu czasu, a w dodatku s dobrze widoczne na zdjciach rentgenowskich. Proces zwyrodnieniowy staww ma rne przyczyny: urazy, mikrourazy, choroby organiczne (w tym procesy zapalne i rozpadowe), wady anatomiczne wrodzone, wady rozwojowe, nierwnowaga statyczna i w konsekwencji przecienie pochodzenia wewntrznego, przecienie zewntrzne i inne. Najczciej wystpujc przyczyn zwyrodnienia jest mechaniczne przecienie staww. Proces zwyrodnieniowy wywouje swoisty stan tkanek otaczajcych staw. Torebka stawowa, wizada, cigna i minie ulegaj steniu wytwarzajc wok stawu nadmierne napicie. Kady proces zwyrodnieniowy ogranicza, a potem znosi gr lizgu stawowego. Nadmierne napicie tkanek okoostawowych proces ten zdecydowanie przyspiesza. Ale, co najwaniejsze, przez zmniejszenie napicia mona go take opni lub zatrzyma (!), jeli po odpowiedniej terapii rcznej oraz autoterapii napicie powrci do normy, a gra lizgu stawowego wraz z rwnowag statyczn zostanie przywrcona. Ble nie s zazwyczaj proporcjonalne do zmian anatomicznych widocznych na obrazie rentgenowskim. Niekiedy u pacjentw odczuwajcych bardzo silne ble staww nie stwierdza si radiologicznie artrozy, czyli zmian anatomicznych stawu. W obrazie rentgenowskim innych spostrzegamy znaczne zmiany zwyrodnieniowe, natomiast nie odczuwaj oni blw. Mona wic powiedzie, e przyczyn blw s zmiany czynnociowe w tkankach mikkich otaczajcych staw. Tkanki te dobrze poddaj si terapii rcznej. Zmiany anatomiczne, jakie zaszy w stawie w procesie zwyrodnieniowym (artroza), s nieodwracalne. Pozostan nawet po ustaniu dolegliwoci. Bd dalej oddziaywa na narzdy ruchu jako miejsca o zmniejszonej odpornoci na przecienia. Natomiast moliwe jest czciowe lub cakowite odtworzenie gry lizgu stawowego i przywrcenie rwnowagi statycznej: odblokowanie stawu. Dlatego w terapii rcznej nie dy si do wyleczenia artrozy, lecz do opanowania skutkw zaburze czynnoci ruchowych stawu - artralgii. Zwyrodnienie staww jest chorob, z ktr mona walczy stosujc terapi rczn. Mimo to cierpicym pacjentom nadal stawia si diagnoz: ma pani (pan) zwyrodnienie krgosupa, trzeba si wic z tym na zawsze pogodzi. Zacytujmy w tym miejscu zdanie dra Schnbergera:33

Zuycie (zwyrodnienie) - nowoczesna bajka. Niezliczonym moim pacjentom powiedziano, e ich ble pochodz ze zuycia krgosupa (spondyloartrozy). Abstrahujc od tego, e u wielu pacjentw (cierpicych) zdjcia rentgenowskie ani razu nie wykazay adnego ladu zuycia lub drobne lady tego stanu bywaj le interpretowane, musz stwierdzi, e rwnie w przypadku znacznej spondyloartrozy bl nie by ni uwarunkowany, lecz wanie blokad". Proces zwyrodnieniowy krgosupa obejmuje take, cho stosunkowo rzadko, dyski miedzykrgowe. Wskutek zmian degeneracyjnych oraz przecienia wewntrznego i zewntrznego dochodzi czasem do wypukliny jdra miady stego, czyli wypadnicia" dysku i ucinicia na korze lub rdze nerwowy. Oglnie przyjmuje si, e skutecznie wyleczy d y s k o p a t i mona jedynie przez interwencj chirurgiczn. S jednak pewne jej formy, ktre dobrze poddaj si leczeniu rcznemu, w tym przede wszystkim terapii domowej. Zagadnieniu temu powicony zosta rozdz. 6.1.3 i 4.

2.2. PrzeciwwskazaniaNie jest wskazana terapia manualna wszystkich chorb organicznych narzdw ruchu oraz narzdw wewntrznych. Do nich nale choroby nowotworowe, grulica, zrzeszotnienie koci oraz wszystkie stany zapalne. Nie naley take leczy t metod pourazowych zmian anatomicznych i strukturalnych w narzdach ruchu, wrodzonych i rozwojowych deformacji narzdw ruchu. Ponadto, jeli istniej podejrzenia choroby organicznej jakiego narzdu, pocztek terapii domowej musz poprzedzi badania lekarskie. Gwnie chodzi tu o objawy przypominajce symptomy chorb serca, nerek, wtroby, trzustki, narzdw rodnych, jak rwnie chorb naczy krwiononych oraz ukadu nerwowego.

2.3. Wiek chorego a terapia rczna i autoterapiaTerapi manualn zaburze czynnoci narzdw ruchu mona stosowa u chorych w kadym wieku, w myl podstawowych zasad odwracalnoci zaburze oraz podstawowych wskaza i przeciwwskaza. W wieku dziecicym najwiksz uwag powinno si skierowa na tzw. ukryte zaburzenia czynnoci ruchowych narzdu ruchu, czyli profilaktyk. Takiemu badaniu oraz ewentualnej terapii powinno zosta poddane k a d e dziecko. Im wczeniej, tym lepiej, jednak dopiero wtedy, gdy potrafi ono dobrze wsppracowa z terapeut. Najlepszy jest wiek od trzech do piciu lat. Ze wzgldu na wag profilaktyki ukrytych zaburze narzdw ruchu w wieku dziecicym, problemowi temu powicono cz rozdziau o profilaktyce blw i dolegliwoci odkrgosupowych (10). Ble narzdw ruchu u dzieci wystpuj bardzo rzadko. Zawsze, gdy si pojawiaj, trzeba sprawdzi, czy nie maj one przyczyn organicznych lub rozwojowych.34

W wieku modzieczym, gdy procesy wzrostu dobiegaj koca, mog pojawia si ju pierwsze dolegliwoci w miejscach o zmniejszonej odpornoci na przecienia. Ich terapia bywa trudniejsza i bardziej dugotrwaa anieli u pacjentw w wieku dorosym. Okres najwikszej aktywnoci zawodowej przynosi te najwiksze obcienia i przecienia. Ludzie w tym wieku najczciej odczuwaj dolegliwoci zwizane z zaburzeniami narzdw ruchu. Wikszoci z nich mona si skutecznie przeciwstawi nie tracc zdolnoci do wydajnej pracy i zachowujc zdrowie. U ludzi w starszym wieku zazwyczaj ulegaj wyranemu ograniczeniu ruchy w stawach, dochodzi do przykurczw miniowych, a co za tym idzie - do rnych dolegliwoci. Wynika to, jak wykazuje praktyka, nie tylko z procesw inwolucyjnych, ale take, a moe przede wszystkim, z niewaciwego sposobu bycia i ycia. Mikkie i agodne techniki terapii rcznej z reguy zaskakujco atwo przynosz ludziom starszym du ulg. Jest to dla nich czsto wielk zacht do pracy w domu, ktrej celem jest ju nie tylko walka z blem, ale denie do poprawienia sprawnoci ruchowej i podtrzymania zdrowia.

35

Rozdzia 3

Zaburzenia czynnoci ruchowych krgosupa i miednicy oraz wynikajce z nich dolegliwociZ praktyki terapeutycznej zaburze czynnoci ruchowych krgosupa oraz staww koczyn wynika podzia na trzy zasadnicze zespoy: przecieniowy, korzeniowy i psychogenny. Oczywicie jest to podzia w pewnym sensie umowny, poniewa wszystkie dolegliwoci i zaburzenia czynnoci ruchowych wynikaj zawsze ze swoistego przecienia miejscowego lub odcinkowego narzdw ruchu. Najczstsza bezporednia przyczyna kadego podranienia tkanki cznej lub miniowej to nierwnowaga statyczna i w efekcie mechaniczne przecienie tkanek - czysta forma" przecienia. Dochodzi do niego z powodu niekorzystnego dziaania na narzdy ruchu zewntrznych oraz wewntrznych czynnikw mechanicznych. Do czynnikw zewntrznych mona zaliczy np. cik prac fizyczn, przyciganie ziemskie w niewaciwych statycznych postawach ciaa. Czynnikami wewntrznymi s np. wpyw chorb narzdw wewntrznych na narzdy ruchu czy skutek stresu psychicznego. W tym przypadku przyczyn pierwotn podranienia moe by czynnik psychogenny, ale przyczyn bezporedni pozostaje nadal przecienie mechaniczne (3.3). Przecienie i podranienie tkanki cznej powoduj te powstanie zespow korzeniowych, czyli dolegliwoci powizanych z uciskiem na korze nerwowy. Przecienie takie wystpuje w stawach krgosupa i prowadzi do tzw. maych uszkodze midzykrgowych (Maigne) oraz dyskopatii. Mechanizm ten zostanie rwnie opisany dalej (3.2.1).

3.1. Zespoy przecieniowe krgosupa i miednicyW obrazie klinicznym zespow przecieniowych nie znajdujemy najczciej dolegliwoci wywoanych uciskiem na korzenie nerwowe. Ale poniewa dolegliwoci wynikajce z podranienia cigien, wizade, torebek stawowych i mini (czyli przecieniowe) s bardzo podobne do dolegliwoci odkorzeniowych, najczciej diagnozuje si je rutynowo wanie jako takie. Leczenie na podstawie tak postawionej diagnozy jest wwczas prawie cakowicie nieskuteczne. Dlatego wydaje si konieczne przedstawienie bliszej charakterystyki najczciej

36

spotykanych zespow przecieniowych, przebiegajcych bez mechanicznego ucisku na korzenie nerwowe. Nazwane s one tutaj z e s p o a m i p r z e c i e n i o w y m i . Najczciej spotyka si cztery grupy zespow przecieniowych: miednicy, pogbionej lordozy ldwiowej (hiperlordozy ldwiowej), pogbionej lordozy szyjnej (hiperlordozy szyjnej), spaszczonej lordozy ldwiowej (dyslordozy ldwiowej).

3.1.1. Przecienia w obrbie miednicy Znaczenia podranienia tkanki cznej oraz mis'ni w obrbie miednicy praktycznie nie bierze si pod uwag w leczeniu rutynowym. Jest to obszar poddawany znacznym przecieniom zarwno statycznym, jak i dynamicznym. Jego podranienie wywouje nawet cikie i dugotrwae dolegliwoci, obrazem klinicznym bardzo czsto przypominajce dyskopatie dolnego odcinka krgosupa ldwiowego. W zestawieniu z przegldowym zdjciem rentgenowskim krgosupa ldwiowego i koci krzyowej, na ktrym mona stwierdzi zwenie szpary midzy krgowej, np. L5/S1 lub L4/L5 (rys. 22), orzeka si zazwyczaj dyskopati. Na podstawie takiej diagnozy dokonano i dokonuje si nadal wielu niepotrzebnych operacji wypadnitych dyskw midzy krgowy eh" oraz prowadzi si nieodpowiednie leczenie zachowawcze (Maigne, Lewit, Neumann, Schnberger). Rozpoznawaniu rzeczywistych dyskopatii powicone s specjalne rozdziay (3.2.2; 6.1). Z podranienia wizade i mini miednicy wynika take wiele innych dolegliwoci, o czym bardziej szczegowo dalej. Podranienie to jest z kolei skutkiem nierwnowagi statycznej miednicy i zablokowania jednego lub obu staww krzyowo-biodrowych. Istnieje wiele przyczyn zaburzajcych rwnowag statyczn miednicy, ktre wymienione zostan w jednym z nastpnych rozdziaw. Wywouj one z reguy zablokowanie czynnoci ruchowych staww krzyowo-biodrowych. I w tym wypadku istnieje, jak w innych, cise sprzenie zwrotne pomidzy nierwnowag statyczn miednicy a blokad staww krzyowo-biodrowych. Dlatego zablokowanie jednego z nich zawsze wywouje nierwnowag statyczn miednicy, a nierwnowaga wywoana innymi przyczynami moe doprowadzi - i najczciej doprowadza - do blokady staww krzyowo-biodrowych. W kocowym efekcie acucha przyczynowo-skutkowego powstaje podranienie wizade, mini miednicy i koczyn dolnych oraz dalsze zaburzenia czynnoci ruchowych krgosupa, szczeglnie w grnym odcinku szyjnym (Lewit, Maigne, Neumann).3.1.1.1. Podranienia wizade miednicy

Niniejszy rozdzia zosta opracowany na podstawie wasnych dowiadcze terapeutycznych autora, po wykonaniu okoo trzech tysicy terapii igowych wizade krzyowo-biodrowych, krzyowo-guzowych, biodrowo-ldwiowych, po37

kilkunastu tysicach mobilizacji i manipulacji staww krzyzowo-biodrowych oraz na podstawie wynikw wielu tysicy poizometrycznych relaksacji podranionych mini miednicy i koczyn dolnych. Take na podstawie kilku tysicy mobilizacji uciskowych punktw maksymalnie bolesnych wykonanych per rectum. Cel niniejszej ksiki: pomoc w terapii blu i dolegliwoci odkrgosupowych - ogranicza prezentacj materiau wycznie do krtkiego zademonstrowania ostatecznych wynikw wszystkich obserwacji i dowiadcze terapeutycznych. W obrbie miednicy istnieje kilka wizade bardzo wanych w terapii blu, a take innych dolegliwoci tego obszaru wraz z koczynami dolnymi. Nale do nich wizada: krzyowo-biodrowe, krzyowo-guzowe, biodrowo-ldwiowe, midzykolcowe i nadkolcowe koci krzyowej oraz wizada krzyzowo-guziczne i krzyowo-kolcowe (rys.3).

Rys. 3. Wizada miednicy 1 -wizado biodrowo-ldwiowe; 2 -wizado krzyowo-guzowe; 3 -wizada krzyowo-biodrowe; 4 - wizada midzykolcowe; 5 - wizado nadkolcowe

Wizada krzyowo-biodrowe (ligamenta sacro-iliaca)

Wizada krzyowo-biodrowe (rys. 3) cz ko krzyow z komi biodrowymi. Krtkie, szerokie i silne, mocno zwieraj staw krzyowo-biodrowy. Uoone s w trzech warstwach w kadym stawie. Do ich podranienia dochodzi wskutek skrcenia lub skonoci miednicy (9) wywoanych zablokowaniem stawu krzyowo-biodrowego. Powoduje to bl czynny oraz czsto bl przy ucisku.38

Czasem przy zablokowanym stawie wizadla nie s wraliwe na ucisk i nie bol nawet przy wyranych objawach zablokowania stawu krzyowo-biodrowego. Reaguje tak zawsze organizm kilkuletnich dzieci, sporadycznie - dorosych. Nazywamy to ukrytymi zaburzeniami czynnoci ruchowych miednicy, aparatu podporowego (10.1). Bl w wizadach krzyowo-biodrowych moe take promieniowa do koczyn dolnych. Topografia owego promieniowania przypomina bl przy uciniciu korzenia L5 i Sj (rys. 4). Dlatego czsto utosamiamy go bdnie z dyskopati, rw kulszow (ischialgi), czasem z lumbago. Najbardziej charakterystyczne obszary tego promieniowania to: okolice koci krzyowej i samego stawu krzyowo-biodrowego, tylno-zewntrzna powierzchnia uda i podudzia. Rzadziej bl ten promieniuje do pachwiny (bardzo rzadko do jdra u mczyzn) oraz dalszych czci koczyny dolnej, jak na rys. 4. Oprcz blu blokada stawu krzyowo-biodrowego z podranieniem jego wizade czsto wywouje porednio (przez zaburzenie czynnoci ruchowych grnego odcinka szyjnego i grnorodkowego odcinka piersiowego krgosupa) lub bezporednio dolegliwoci typu wegetatywnego. Midzy innymi s to: mdoci, wymioty, zawroty gowy, nadmierne pocenie si, zaburzenia wzroku i suchu, uciliwe dolegliwoci migrenowe, rozwolnienia, a czciej zaparcia i inne.

Rys. 4. Bl z podranienia wizade krzyowo-biodrowych moe promieniowa do swoistych obszarw miednicy i koczyny dolnej

39

Poniewa w bezporednim ssiedztwie stawu krzyzowo-biodrowego znajduj si narzdy rodne kobiety, moe ona cierpie na bolesne i nieregularne miesiczkowanie, miewa trudnoci z zajciem w ci, tendencje do poronie i przedwczesnych porodw, bolesnoci przydatkw (Schnberger). Bolesno czynna oraz bierna (uciskowa) wizade krzyowo-biodrowych bywa take skutkiem zwyrodnienia staww biodrowych - coxarthrosis. Do zablokowania staww krzyowo-biodrowych dochodzi najczciej (z wyjtkiem urazw), gdy przecienie trafia na przygotowany grunt" - wieloletnie ukryte zaburzenia ruchowe miednicy zazwyczaj maj swj pocztek we wczesnym dziecistwie (10.1). Mog wtedy pojawi si i z biegiem lat wzmacnia chroniczne dolegliwoci, mog take powstawa gwatowne ataki blu, szczeglnie po podwigniciu si". Nierwnowaga statyczna miednicy towarzyszy zazwyczaj wszystkim zaburzeniom czynnoci ruchowych narzdw ruchu, a szczeglnie krgosupa. Dlatego powicony jej zosta specjalny rozdzia (9). Dolegliwoci, ktrych przyczyn jest podranienie wizadla krzyzowo-biodrowego, najczciej wzmagaj si w pozycjach stojcych, przy skonach tuowia w przd i/lub w ty, podczas leenia na brzuchu, chodzenia, w miar wzrostu zmczenia. S bardziej dotkliwe wieczorem ni rano po rozruszaniu si". Podranione wizadla krzyowo-biodrowe wymagaj z reguy specjalistycznej interwencji manualnej i bywaj jej wdzicznym obiektem. Jeli nie ma moliwoci skorzystania z pomocy specjalisty, naley posuy si prezentowanymi dalej technikami domowymi, dajcymi do due szanse zmniejszenia podranienia, a nawet czasem przywrcenia rwnowagi statycznej miednicy. Nale do nich: mobilizacje wizade krzyowo-biodrowych (5.3.1), poizometryczna relaksacja przykurczonych mini miednicy, mobilizacje uciskowe wizadowych punktw maksymalnie bolesnych (7).Wizado krzyowo-guzowe (ligamentum sacrotuberale)

Wizado krzyowo-guzowe (rys. 3) naley do grupy wizade porednio wzmacniajcych staw krzyowo-biodrowy. Jest to silne pasmo wkniste cignce si od brzegu przyrodkowego guza kulszowego do koci krzyowej i biodrowej" (Feneis). Na og ulega ono podranieniu przy blokadach stawu krzyzowo-biodrowego. Podranienie owego wizada daje czsto bardzo dotkliwe ble koczyny dolnej, niekiedy na caej dugoci cznie z palcami stopy. Bl promieniuje dokadnie na tyln powierzchni uda i podudzia (rys. 5), a czasem poprzez pit, podeszwow cz stopy na trzeci i czwarty palec stopy. Topografia blu bardzo przypomina wic promieniowanie blu przy uciniciu korzenia SI. Z tego powodu najczciej dolegliwo t myli si z rw kulszow, zapalaniem nerwu kulszowego, ischialgi. Rutynowe leczenie farmakologiczne na og przynosi bardzo niewielk popraw, a najczciej adnej. Podranienie wizada krzyowo-guzowego oprcz stanw chronicznych moe wywoa stany podostre i ostre trwajce z przerwami niekiedy przez dziesiciolecia. Dolegliwoci40

najczciej nasilaj si w pozycji siedzcej, przy zakadaniu nogi na nog, ale take podczas stania i chodzenia. Chory oprcz blu odczuwa silne napicie, skrcenie mini ydki (szczeglnie pod kolanem), tylnej grupy mini uda, czasem mini podeszwowych stopy. Wywoywa to moe objawy pseudoneurologiczne (drtwienie, mrowienie), a take pseudonaczyniowe (uczucie zimna, chodu) w obrbie stopy i palcw stopy (1.2.2).

Rys. 5. Promieniowanie blu przy podranieniu wizada krzyowo-guzowego

Do czsto podranieniu wizada krzyowo-guzowego towarzyszy bl koci ogonowej (coccygodynia). Samo podranienie wizada krzyowo-guzowego najczciej nie wywouje blu czynnego tej okolicy; dopiero ucinicie go palcem (rys. 42) uzmysawia choremu silne podranienie tego wizada. Ponadto promieniowanie blu przy tym podranieniu do rzadko obejmuje jednoczenie ca koczyn doln. Najczciej boli tylna powierzchnia samego uda lub sama ydka, czasem poladek w rejonie wizada, czasem ko ogonowa. Zaskakujcy jest zwizek podranienia wizada krzyowo-guzowego z bardzo silnymi blami pity, uniemoliwiajcymi nawet lekkie jej obcienie. Pacjent musi chodzi na palcach. Nie ma przy tym adnych innych dolegliwoci blowych. Nawet lekkie ucinicie pity palcem od strony podeszwowej lub bocznej i przyrodkowej wywouje silny jej bl i yw reakcj pacjenta. Takiemu blowi pity najczciej towarzyszy bl uciskowy w rejonie przyczepu cigna41

Achillesa do koci pitowej, bolesne bywa take cinicie dwoma palcami samego cigna. Zawsze te mona stwierdzi bl przy ucisku wizadla krzyowoguzowego. Terapia igowa tego wizadla natychmiast wyranie agodzi albo wrcz likwiduje bl pity. W warunkach domowych podranienie wizadla krzyowo-guzowego leczymy poizometryczn relaksacj wizadla (w. 2), a take minia poladkowego redniego (w. 6), minia dwugowego uda (w. 13), mini ydki (w. 14 i 15). Mona rwnie zastosowa mobilizacje uciskowe tego wizadla oraz innych punktw maksymalnie bolesnych uda, ydki i pity. Trwae opanowanie podranienia zapewni odblokowanie staww krzyowobiodrowych oraz przywrcenie rwnowagi statycznej miednicy.Wizado biodrowo-ldwiowe (ligamentum iliolumbale)

Wizado biodro wo-ld wio we, podobnie jak krzyowo-guzowe, naley do wizade dodatkowo wzmacniajcych staw krzyowo-biodrowy (rys. 3). Dlatego do jego podranienia moe doj w przypadku blokady stawu krzyowo-biodrowego i nierwnowagi statycznej miednicy. Wtedy pacjent odczuwa bl w okolicy przejcia ldwiowo-krzyowego po stronie podranionej. Objaw taki niekiedy bardzo przypomina lumbago dolnego odcinka ldwiowego krgosupa (rys. 6).

Rys. 6. Promieniowanie blu przy podranieniu wizadla biodrowo-ldwiowego

42

Podranienie wizada biodrowo-ldwiowego wywouje bl uciskowy wyrostka kolczystego L5 oraz grzebienia biodrowego po stronie podranienia. Lewit twierdzi, e bl ten czasem promieniuje take do pachwiny. W warunkach domowych podranienie wizada biodrowo-ldwiowego leczymy gwnie przez poizometryczn relaksacj (w. 3), mobilizacje uciskowe oraz mobilizacj stawu krzyowo-biodrowego, najczciej po tej samej stronie.Wizada midzykolcowe i nadkolcowe koci krzyowej (ligamenta interspinale, ligamentum supraspinale)

Wizada midzykolcowe, a przede wszystkim nadkolcowe, biegn porodkowo, wzdu caej koci krzyowej pomidzy oraz nad jej szcztkowymi wyrostkami kolczystymi. Wizado nadkolcowe koci krzyowej jest przedueniem wizada nadkolcowego caego krgosupa. Niektre jego czci bywaj istotnymi rdami blu w rejonie koci krzyowej, a niekiedy take koczyn dolnych (rys. 7). Wizada midzykolcowe oraz nadkolcowe koci krzyowej ulegaj czasem podranieniu przecieniowemu wraz z tymi samymi wizadami odcinka ldwiowego krgosupa. Wizada midzy- i nadkolcowe odgrywaj istotn rol w terapii blu rejonu koci krzyowej, czasem koczyn dolnych. Najatwiejsze techniki do zastosowania domowego to mobilizacje uciskowe wizadowych punktw maksymalnie bolesnych (7). Poniewa wizada te mog ulec podranieniu take przy

Rys. 7. Promieniowanie blu z wizade midzykolcowych i nadkolcowych koci krzyowej

43

mikrourazach (np. przy cigym opieraniu o co twardego zgarbionych plecw, spaniu na wznak na twardym podou, noszeniu specyficznej odziey z pasami cigle uciskajcymi i dranicymi ten rejon itp.) bardzo wane jest skuteczne zapobieganie podobnym podranieniom (5.3.4). Najskuteczniejsze jednak s mobilizacje uciskowe wykonywane per rectum. Wydatnie agodz one lub nawet znosz bolesno czynn, jak i uciskow rejonu koci krzyowej, a czasem take koczyn. Zabieg taki bywa jednak trudny do zastosowania w domu, cho wydaje si moliwy (5.3.8).Wizada krzyowo-guziczne (ligamenta sacrococcygealae)

Podranienie wizade koci ogonowej moe powodowa ble od lekkich do ostrych, unieruchamiajcych - niekiedy bardzo dotkliwych icoccygodynid). Do stanw ostrych, podostrych oraz chronicznych dochodzi zazwyczaj po urazach oraz mikrourazach. Stany chroniczne bywaj skutkiem przeniesienia podranienia z innych wizade lub mini miednicy. Skonno do coccygodynii maj te ludzie o specyficznej budowie miednicy, koci krzyowej i koci ogonowej. Skonnoci takie maj prawie zawsze chorzy z hiperlordoz ldwiow (3.1.2; 5.4.1) oraz, cho rzadziej, z dyslordoz ldwiow. Chorzy maj trudnoci z siedzeniem, szczeglnie na twardym podou, mog odczuwa silne ble podczas chodzenia i stania, a nawet leenia. Sowem jest to dolegliwo bardzo uciliwa, zwaszcza e wzmaga si podczas wyprniania. Dugotrwae podranienia wizade koci guzicznej przyczyniaj si do wzrostu napicia w obrbie miednicy maej, zapar i ylakw odbytu. Najskuteczniejsza terapia coccygodynii to mobilizacja koci ogonowej oraz punktw maksymalnie bolesnych rejonu koci krzyowej i ogonowej po stronie brzusznej przez zabieg per rectum. Zabieg ten zawsze bardzo agodzi, a nawet likwiduje bl czynny, zdecydowanie poprawiajc stan chorego. Mobilizacji koci ogonowej mona dokonywa take porednio przez minie poladkowe (rys. 64). Mikrourazw koci ogonowej nabawiamy si podczas czstego siedzenia ze zgarbionymi plecami. Ciar tuowia, zamiast w caoci spoczywa na guzach kulszowych, przenosi si take na podoe przez ko ogonow, a nawet krzyow, co uatwia specyficzna budowa miednicy. Niezwyke znaczenie w leczeniu oraz profilaktyce coccygodynii ma - jak wida - prawidowa postawa siedzca podczas pracy i odpoczynku (10.3.1).3.1.1.2. Podranienie mini miednicy

Do mini, ktre s najczstszym rdem blu w obrbie miednicy, a nie maj bezporedniego anatomicznego zwizku z krgosupem, nale: misie gruszkowaty, minie poladkowe i misie napinacz powizi szerokiej.Misie gruszkowaty (musculus piriformis)

Misie przyczepiony do bocznej krawdzi koci krzyowej w pobliu stawu krzyowo-biodrowego po stronie brzusznej, biegnie do boku przez otwr kulszowy44

Rys. 8. Okolice blu wywoanego podranieniem minia gruszkowatego

wikszy, nastpnie przyczepia si do grnej powierzchni krtarza wikszego. Dziaa wycznie na staw biodrowy: odwodzi, prostuje oraz odwraca udo - rotuje udo na zewntrz. Podranienie minia gruszkowatego wynika najczciej z przecienia lub przenosi si na z wizade krzyowo-biodrowych. Zdarza si take, e przyczyn podranienia jest ucisk na jeden z korzeni dolnego odcinka ldwiowego krgosupa. Podranienie tego minia moe wywoywa nawet ostre stany - gwnie bl w okolicach jego przyczepw, tzn. koci krzyowej oraz krtarza (rys. 8). W sposb istotny przyczynia si do zwikszenia napicia w obszarze miednicy maej, co powoduje m.in. zaburzenia w oddawaniu moczu i stolca. Czasem bl promieniuje w okolice podbrzusza, co moe pozorowa ble przydatkw u kobiet. Z powodu bezporedniego ssiedztwa minia gruszkowatego z nerwem kulszowym obserwuje si niekiedy przenoszenie midzy nimi podranie. W zwizku z tym mog rwnie powsta ble koczyny dolnej po stronie podranionego minia, o charakterze rwy kulszowej. Najskuteczniejsz terapi podranienia minia gruszkowatego z powodu przecienia s mobilizacje uciskowe wykonywane per rectum. Mona take zastosowa poizometryczn relaksacj (w. 5) tego minia. W razie powstania zespow korzeniowych niezbdny jest zabieg rczny lub mobilizacje czynne dolnego odcinka ldwiowego krgosupa (4.1.4).45

Minie poladkowe (musculi glutei)

Minie poladkowe nale do najsilniej dziaajcych na staw biodrowy. Wyrniamy misie poladkowy may, redni i wielki. Wszystkie trzy mog bra udzia we wszelkich ruchach biodra: odwodzeniu (poladkowy redni), przywodzeniu (poladkowy wielki), prostowaniu (poladkowy wielki), zginaniu, a take rotacji wewntrznej i zewntrznej stawu biodrowego. Zasadnicza ich czynno to prostowanie stawu biodrowego. Misie poladkowy wielki jest najsilniejszym prostownikiem biodra. Napina si intensywnie przy wstawaniu z krzesa, podnoszeniu si z przysiadu, wchodzeniu po schodach, bieganiu itp. Naley do mini utrzymujcych postaw pio-

Rys. 9. Okolice blu wywoanego podranieniem mini poladkowych oraz napinacza powizi szerokiej

now czowieka. Wykonuje wic cik prac dynamiczn (izotoniczn) i statyczn (izometryczn). Minie poladkowe wielki i redni ulegaj do czsto podranieniu, szczeglnie u osb utrzymujcych dugotrwae niefizjologiczne pozycje siedzce (rys. 127) - np. u kierowcw, urzdnikw. Wskutek zaokrglenia plecw minie te s chronicznie ciskane pomidzy komi miednicy a podoem, na ktrym si siedzi. Podranienie mini poladkowych rodzi bl w okolicy grnych bocznych krawdzi koci krzyowej, samych poladkw, okolicy krtarza. Tworz si tam liczne miniowe punkty maksymalnie bolesne. Bl moe nawet osiga stany ostre. Jeli nie towarzyszy mu podranienie korzeniowe, rozcignicie mini przez poizometryczn relaksacj (5.3.6) natychmiast46

agodzi bl albo wrcz go likwiduje. Take mobilizacje uciskowe punktw maksymalnie bolesnych stanowi w tym wypadku skuteczn terapi przeciwblow.Misie napinacz powizi szerokiej (musculus tensor fasciae latae)

Misie ten biegnie od kolca biodrowego przedniego grnego w d. Jego brzusiec przechodzi w szerokie pasmo biodrowo-piszczelowe, ktre - idc w d boczn powierzchni uda - przyczepia si do kykcia bocznego koci piszczelowej. Do pasma tego przyczepia si take grna cz minia poladkowego wielkiego. Zasadnicza funkcja to odwodzenie w stawie biodrowym. Ale oba te minie mog take zgina ju ugite kolano lub wzmacnia prostowanie ju wyprostowanego kolana. Ponadto zginaj staw biodrowy oraz rotuj udo do wewntrz. Podranienie przecieniowe minia poladkowego wielkiego oraz napinacza moe rodzi bl w okolicy biodra po stronie bocznej. Poizometryczna relaksacja tych mini odgrywa istotn rol w leczeniu niektrych blw kolana (w. 11), okolic biodra, a take stopy w okolicy kostki zewntrznej.3.1.1.3. Zaburzenia ruchomoci stawu biodrowego. Zmiany zwyrodnieniowo-znieksztacajce staww biodrowych (coxarthrosis)

Stawy biodrowe s czynnociowo cile zwizane z caym ukadem krgosupowo-miednicznym. Ich dysfunkcje wywouj dolegliwoci, ktre mona nazwa bezporednimi jak i porednimi. Dolegliwoci bezporednie to midzy innymi ble uda po stronie zewntrznej wraz z krtarzem, ble poladka, pachwiny, koci krzyowej, odcinka ldwiowego krgosupa, ble kolana, podudzia i stopy. Moliwe jest take pojawienie si cierpnicia, mrowienia itp. w tych obszarach, a szczeglnie w obrbie stopy. Dysfunkcje stawu biodrowego zaburzaj ruchomo staww krzyowo-biodrowych. T drog mog powodowa wiele dolegliwoci porednich, ktre umownie nazwalimy tutaj wegetatywnymi" (zawroty gowy, mdoci, wymioty, dolegliwoci migrenowe i wiele innych). Tak wic nie wydaje si, aby w sowach profesora Degi: chory staw biodrowy - chory czowiek", by choby cie przesady. Na co dzie nie uwiadamiamy sobie tego zjawiska. Spdzajc czas w fotelach lub na krzesach czynimy wielkie szkody stawom biodrowym. Pocztkowo ulega ograniczeniu, a potem zanikowi gra lizgu stawowego. Dla stawu biodrowego jest to stopniowy zanik tzw. dyst