of 255 /255
UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I HISTORISË DHE I FILOLOGJISË DEPARTAMENTI I LETËRSISË Tel/Fax: +35 4 369 987 www.fhf.edu.al __________________________________________ TEZË DOKTORATURE PROZA AUTOBIOGRAFIKE BASHKËKOHORE SHQIPTARE (Poetika dhe modele) Doktoranti: Udhëheqës shkencor: Agron GASHI Prof. Dr. Sabri HAMITI Tiranë, 2016

Agron GASHI – PROZA AUTOBIOGRAFIKE BASHKËKOHORE

  • Author
    lamtruc

  • View
    369

  • Download
    20

Embed Size (px)

Text of Agron GASHI – PROZA AUTOBIOGRAFIKE BASHKËKOHORE

  • UNIVERSITETI I TIRANS

    FAKULTETI I HISTORIS DHE

    I FILOLOGJIS

    DEPARTAMENTI I LETRSIS

    Tel/Fax: +35 4 369 987 www.fhf.edu.al

    __________________________________________

    TEZ DOKTORATURE

    PROZA AUTOBIOGRAFIKE BASHKKOHORE

    SHQIPTARE

    (Poetika dhe modele)

    Doktoranti: Udhheqs shkencor:

    Agron GASHI Prof. Dr. Sabri HAMITI

    Tiran, 2016

  • 2

    Republika e Shqipris

    Universiteti i Tirans

    Fakulteti i Historis dhe i Filologjis

    Departamenti i Letrsis

    ____________________________________________________________

    TEZ DOKTORATURE

    PROZA AUTOBIOGRAFIKE BASHKKOHORE SHQIPTARE

    (Poetika dhe modele)

    punuar dhe paraqitur nga

    Mr. sc. Agron GASHI

    n krkim t grads shkencore

    Doktor

    Udhheqs shkencor:

    Prof. Dr. Sabri HAMITI

    Mbrojtur me datn______________2016

    1. _______________________________________kryetar

    2. _______________________________________antar (oponent)

    3. _______________________________________antar (oponent)

    4. _______________________________________antar

    5. _______________________________________antar

    Tiran, 2016

  • 3

    PROZA AUTOBIOGRAFIKE BASHKKOHORE SHQIPTARE

    (Poetika dhe modele)

  • 4

    PRMBAJTJA

    PARATHNIE--------------------------------------------------------------------------------07

    HYRJE----------------------------------------------------------------------------------------- 09

    I. POETIKA----------------------------------------------------------------------------------14

    1.1. Mimo: Shkrimi prball Jets-------------------------------------------------------15

    1.2. Mimologjia vs mimografia------------------------------------------------------------16

    1.3. Mimesis dhe diegesis--------------------------------------------------------------------18

    1.4. Homo reminiscens et Homo narrans-------------------------------------------------21

    II. ZHANRET NARRATIVE AUTOBIOGRAFIKE---------------------------------23

    2.1. Prballje teorike------------------------------------------------------------------------24

    2.2. Fakti vs fiksioni-------------------------------------------------------------------------33

    2.3. Mimo Mnemo--------------------------------------------------------------------------39

    2.4. Machina memorialis--------------------------------------------------------------------42

    2.5. Prtej mnemos-it------------------------------------------------------------------------44

    2.6. Autofiksion n autokonfesion--------------------------------------------------------46

    2.7. Mimo: E vrtedukshmja---------------------------------------------------------------48

    III. AUTORI AUTOBIOGRAFIK------------------------------------------------------51

    3.1. Argumente-------------------------------------------------------------------------------52

    3.2. Autori autobiografik subjektiv------------------------------------------------------56

    3.3. Autori autobiografik objektiv--------------------------------------------------------56

    IV. PROMEMORIE AUTOPOETIKE--------------------------------------------------58

    4.1. Proza autobiografike shqipe dhe shkollat letrare--------------------------------59

    4.2. Letrsia e vjetr-------------------------------------------------------------------------59

    4.3. Romantizmi------------------------------------------------------------------------------61

    4.3.1. Pashko Vasa, kujtesa e gjall-------------------------------------------------------61

    4.3.2. De Rada, auto-bio-logos-------------------------------------------------------------62

    4.4. Letrsia moderne-----------------------------------------------------------------------63

    4.4.1. Konica, sinopsisi autobiografik----------------------------------------------------63

    4.4.2. Noli, analogon veritatis---------------------------------------------------------------64

    4.5. Letrsia bashkkohore-----------------------------------------------------------------66

    V. MODELE, TIPOLOGJI, KODE DHE FUNKSIONE-----------------------------68

    5.1. Modele dhe tipologji---------------------------------------------------------------------69

    5.2. Kode----------------------------------------------------------------------------------------78

    5.2.1. Kode e dekodime-----------------------------------------------------------------------78

    5.3. Sinjale dhe funksione-------------------------------------------------------------------83

    5.3.1. Introduksioni autobiografik----------------------------------------------------------83

    MODELE---------------------------------------------------------------------------------------90

  • 5

    VI. PROJEKTI AUTOBIOGRAFIK (Ismail KADARE)-----------------------------91

    6.1. Nj parantez-----------------------------------------------------------------------------92

    6.2. Projekti autobiografik i Kadares----------------------------------------------------93

    6.3. Kronika autobiografike: Gjeneza-----------------------------------------------------94

    6.4. Kronik n gur----------------------------------------------------------------------------95

    6.5. Konvenca autobiografike--------------------------------------------------------------97

    6.6. Auto-----------------------------------------------------------------------------------------98

    6.7. Bio------------------------------------------------------------------------------------------99

    6.8. Logos--------------------------------------------------------------------------------------100

    6.9. Autointerludet---------------------------------------------------------------------------104

    6.10. In memorialis-------------------------------------------------------------------------106

    6.11. Muzgu i perndive t steps---------------------------------------------------------107

    6.12. shtje t marrzis------------------------------------------------------------------114

    6.13. Subjekt dhe intersubjekt-----------------------------------------------------------118

    6.14. Sinteza autobiografike--------------------------------------------------------------119

    VII. AUTOBIOGRAFIA DISKURSIVE-----------------------------------------------122

    7.1. Autometadiegesis-----------------------------------------------------------------------123

    7.2. Ftes n studio---------------------------------------------------------------------------125

    7.2.1. Forma-----------------------------------------------------------------------------------125

    7.2.2. Zbulesa e autorit dhe miti i shkrimit---------------------------------------------126

    7.2.3. Zbulesa dhe zanafilla e veprs-----------------------------------------------------128

    7.2.4. Kthimi i autorit n fron-------------------------------------------------------------130

    7.3. Mngjese n Kafe Rostand------------------------------------------------------------136

    7.3.1. Modus memorialis--------------------------------------------------------------------142

    7.3.2. Kukulla, portreti i nns-------------------------------------------------------------143

    7.3.3. Eponimia e emrit---------------------------------------------------------------------144

    7.3.4. Mit e kronik--------------------------------------------------------------------------145

    7.3.5. Mozaiku autobiografik--------------------------------------------------------------147

    VIII. AUTOBIOGRAFIA AUTOMAJEUTIKE (Petro MARKO)---------------149

    8.1. Modeli------------------------------------------------------------------------------------150

    8.2. Forma, struktura dhe strukturimi--------------------------------------------------151

    8.3. Autodialogu------------------------------------------------------------------------------154

    8.4. Episodet autobiografike---------------------------------------------------------------157

    8.5. Prozopografia dhe strukturat ideologjike-----------------------------------------158

    8.6. Fraza e mbram------------------------------------------------------------------------160

    IX. SEMIOAUTOBIOGRAFIA (Ridvan DIBRA)------------------------------------162

    9.1. Forma------------------------------------------------------------------------------------163

    9.2. Jehona e Proust-it---------------------------------------------------------------------164

    9.3. Kujtesa autobiografike---------------------------------------------------------------165

  • 6

    9.4. Ligjrimi i pasioneve dhe sinqeriteti----------------------------------------------167

    9.5. Pakti, miti i subjektit-----------------------------------------------------------------170

    9.6. Nga autobiografema n ideologem-----------------------------------------------173

    9.7. Postrrfimet autobiografike---------------------------------------------------------175

    X. AUTOBIOGRAFIA DHE LOJA INTERTEKSTUALE (Bashkim SHEHU)177

    10.1. (S)prova e modelit---------------------------------------------------------------------178

    10.2. Shenjat hipertekstuale---------------------------------------------------------------179

    10.3. Riprodhim i gjuhs dhe bashkautorsia------------------------------------------180

    10.4. Heteroautobiografia------------------------------------------------------------------183

    XI. AUTOIDEOGRAFIA (Adem DEMAI)---------------------------------------188

    11.1. Modeli-----------------------------------------------------------------------------------189

    11.2. Letrat elektronike---------------------------------------------------------------------190

    11.3. Tregimet autoideografike------------------------------------------------------------192

    11.4. Kren e prvujtni-----------------------------------------------------------------------194

    XII. MEMOARISTIKA AUTOBIOGRAFIKE (At Zef PLLUMI)----------------197

    12.1. Autobiografia dhe kujtimet---------------------------------------------------------198

    12.2. Rrfimi i gjall-------------------------------------------------------------------------199

    12.3. Rrno vetm pr me tregue------------------------------------------------------------203

    1. Autori empirik-------------------------------------------------------------------------203

    2. Fraza / Ligjrimi / Modusi----------------------------------------------------------204

    3. Pakti-------------------------------------------------------------------------------------205

    4. Trilogjia / Sistemi---------------------------------------------------------------------207

    5. Identifikimi-----------------------------------------------------------------------------210

    6. Altergrafia------------------------------------------------------------------------------211

    12.4. Nj confession monumental---------------------------------------------------------212

    12.5. Saga e fmijnis------------------------------------------------------------------------213

    12.6. Tregimet autobiografike-------------------------------------------------------------215

    12.7. Autofiksioni----------------------------------------------------------------------------217

    12.8. Marrveshja tekstuale----------------------------------------------------------------218

    12.9. Dialekti prball idiolektit-----------------------------------------------------------219

    12.10. Identiteti personal dhe kulturor--------------------------------------------------222

    12.11. Autopoesis-----------------------------------------------------------------------------222

    PRFUNDIMI-------------------------------------------------------------------------------224

    CONCLUSION------------------------------------------------------------------------------235

    BIBLIOGRAFIA----------------------------------------------------------------------------242

    LITERATURA-------------------------------------------------------------------------------243

  • 7

    PARATHNIE

    Objekt i studimit ton sht proza autobiografike bashkkohore shqipe. Q

    tani po themi se ky studim sht n udhn e krkimeve t nisura gjat studimeve

    postdiplomike pr autobiografin n letrsin shqipe (De Rada, Konica, Noli), deri te

    kujtimet si autobiografi.

    T vetdijshm se n letrsin bashkkohore shqipe zhanri i autobiografis sht

    zgjeruar, sidomos n dekadat e fundit, mendojm se kjo far e prozs brenda

    periudhs n fjal krkon nj qasje m t detajuar dhe m sistematike, sidomos n

    evidentimin dhe interpretimin e disa prej modeleve prfaqsuese t saj.

    Qllimi i ktij punimi sht evidentimi, analiza dhe interpretimi i prozs

    autobiografike bashkkohore shqipe krah letrsis s prgjithshme, meq fenomeni n

    fjal dita - dits sht br m i shkrueshm dhe m i lexueshm. Natyrisht, gjithnj

    duke pasur prball edhe faktin q n studimet bashkkohore, me t madhe jan br

    dhe po bhen krkime t ksaj natyre.

    Strukturalisht, punimi yn sht i ndar n dy shtylla kryesore:

    Poetika dhe

    Modele.

    Te poetika do t trajtojm shtje teorike letrare, t cilat e prkufizojn letrsin,

    konkretisht prozn autobiografike n diakroni, duke filluar q nga origjina e zhanreve

    letrare (poetika klasike), deri te prkufizimet e reja teorike (poetika moderne),

    gjithmon duke iu referuar autorve m eminent, t cilt kan dhn studime t

    veanta n kt fush.

    Te modelet do t analizojm vepra, t cilat jan shenj e ksaj natyre t letrsis dhe,

    njkohsisht, q prfaqsojn modele n vete, qoft si form, modus, struktur

    narrative dhe strategji tekstuale.

    Krkimi yn, nga poetika te modelet, sht nj sprov ndrmjet mendimit dhe

    interpretimit pr prozn autobiografike bashkkohore shqipe n shfaqjen e saj n

    trajta, forma dhe modele.

    Gjat puns krkimore, punimi mund edhe t zgjerohet, varsisht prej krkesave dhe

    mundsive q na ofrojn modelet, t cilat do ti marrim n shqyrtim.

    Metoda e studimit - si e kemi cekur edhe n projektin paraprak, mbshtetet

    n analizn dhe sintezn me prvijim nga e prgjithshmja (poetika), te e veanta

    (autor dhe modele).

    Gjat analizs teorike qndrojm prher n truallin e metodave imanente t studimit

    t letrsis, q pr baz kan tekstin dhe strategjit tekstuale, gjithnj duke mos iu

  • 8

    shmangur binomit jet letrsi dhe relacionit ndrmjet tyre. Kjo i prgjigjet teoris s

    ksaj fare t letrsis, qoft duke e par tekstin n rangun formal, tematik, po ashtu

    edhe n rangun modal.

    Si shkoll u referohemi teorive, t cilat baz kan tekstin, me theks t veant

    shkolln franceze, pr tiu referuar m pas autorve gjerman dhe anglo-amerikan,

    pa prjashtuar ktu edhe (s)provat e teoricienve t Evrops Juglindore.

    Me nj fjal, punimi yn mton t jet nj sintez e metodave, e vlersimeve dhe e

    koncepteve teorike, mbi t cilat qndrojn konkludimet e francezit t renomuar Philip

    Lejeune-it, pr t vazhduar me ato t Todorov-it, Blanchot-it, Genette-s, Adams-it,

    Gide-s, Booth-it, de Man-it, Olney-it, Bal-it, Pascal-it, Anderson-it, Allet-it dhe

    Jenny-it, Niles-it, Fisher-it, Misch-it, Aichinger-it, Mazlish-it, Barthes-it, Robe

    Grillet-it, Eco-s, Bruss-it, Jefferson-it, pastaj Hirsh-it, Foucault-it, Compagnon-it etj.

    Objektivat dhe rezultatet, t cilat synojm ti arrijm jan:

    Shqyrtimi i mendimit teorik - klasik dhe bashkkohor pr kt far t letrsis;

    Evidentimi i formave dhe modeleve t prozs autobiografike bashkkohore

    shqipe;

    Analiza, interpretimi i disa modeleve sipas parimeve t shtruara nga poetika

    autobiografike;

    Ndrsa, si hipotez pune a pyetje krkimore, t cils do t provojm ti prgjigjemi

    gjat krkimit kemi:

    -far thot poetika dhe cilat jan disa nga modelet e prozs autobiografike n

    letrsin bashkkohore shqipe?

    N prmbyllje t ktij punimi do ti (ri)marrim idet dhe si rezultat i ktij hulumtimi,

    do t nxjerrim konkluzione n lidhje me poetikn dhe modelet e prozs autobiografike

    n letrsin bashkkohore shqipe, pr t pasuar me bibliografin dhe literaturn.

  • 9

    HYRJE

    Proza autobiografike me koh sht konstatuar se ka gjetur prehje, fillimisht

    n truallin antik, n letrsin romake, n krye me poemat autobiografike t Ovidit e

    deri n mesjet me Rrfimet e Shn Augustinit. N nism, ajo kishte karakter

    prozopografik dhe t rrfimit pa ndrmjetsim, kur autori rrfehej para perndis, nj

    rrfim mkatesh (mea culpa), si kishte ndodhur me nj pjes t rrfimeve t

    strgjyshrve religjioz.

    Fundi i shekullit XVII konsiderohet themeltar, deri diku edhe konsolidues pr

    prozn autobiografike si fenomen i romantizmit, konkretisht si theksim i

    individualitetit si fenomen social, si empiri jetsore e personave me ose pa prgjegjsi

    n shoqri, her si histori n rrfime dhe her si kujtime personale. M von, zhanri

    filloi ti zgjeroj kufijt. Poetika e re konstatoi zgjerimin n disa pika referimi, n

    mnyr q autori rrfente jetn e tij t vrtet nga perspektiva retrospektive, veta e

    par, madje edhe nga veta e tret.

    Duke qen nj zhanr q shpesh kategorialitetin e kishte t deklaruar nga vet

    autori q n kopertin t librit, kt fenomen poetika bashkkohore e njihte si ligj t

    zhanrit (Derrida), pr far konvenca autobiografike duhej t ruhej si pakt, kontrat

    autoiografike n mes t autorit, narratorit dhe lexuesit (Lejeune), pr t vn theksin

    te akti autobiografik (Bruss), modusi (Genette), figura autobiografike (de Man) e deri

    te mundsit e shumta t receptivitetit (Fleishman).

    Megjithat, imanenca e interpretimeve pr prozn autobiografike prher i

    adresohet francezit Philipe Lejeune-i, duke iu referuar trinomit aq t prfolur n

    diskursin teorik, q duhet t kaloj npr katr formulime themelore e q e mbajn n

    kmb zhanrin e autobiografis, t cilat rrodhn nga definimi i tij: rrfimi n vetn e

    par, teknika retrospektive, tema e caktuar, identiteti i autorit me narratorin.

    Vet Lejeune-i, i cili n mnyr sistematike sht marr me kt far t

    letrsis, m von bn ftes q teoricient t tjer mos t bien n kthetrn e iluzionit t

    historis s zhanreve, ngase ato evoluojn, duke parashikuar edhe rrafshimin e kufijve

    zhanror (Foucault) dhe zgjerimin nga vet origjina e tyre (Genette).

    Prballjet n mes t koncepteve m s miri i prshkruante James Olney, i cili

    konstatonte se nuk gjen dy teoricien q fundamentalisht pajtohen me definimet pr

    zhanrin e autobiografis, gj t ciln e arsyetonte me zvendsimin e konceptit pr

  • 10

    zhanrin, duke zgjeruar kategorialitetin dhe hetuar at si prani n t gjitha tekstet (de

    Man), qoft edhe me status t intertekstit (Jefferson).

    Ajo q m von i hapi telashe poetiks ishte shfaqja e modeleve letrare

    autobiografike, sidomos n gjysmn e dyt t shekullit XX, kur dalin n shesh

    romanet e mdha autobiografike, t cilat ndikuan q mendimi pr zhanrin, n

    kuptimin poststrukturalist, t ndryshohet. Autobiografia filloi t shihej si autofiksion

    (Doubrovsky), ku objektiviteti bhet pothuajse mision i pamundur, pr shkak t

    tiranis s madhe t subjektivitetit (Booth), edhe pr faktin se bota e letrave ishte

    mbushur me solipsist (Eco), q me do kusht pretendonin t shndrroheshin n

    heronj t veprs s tyre (J. Barth).

    Tr kjo prpjekje pr ti ngjar teksti jets, apo m mir, gjuha pr ta shkruar

    jetn e letrsia pr ta imituar at, na shpie te teoria mimetike (Platoni, Aristoteli) e

    deri te teorizimet bashkkohore t njohura si mimologji (Genette, Auerbach),

    relacion ky ndrmjet fjals dhe sendit, shkrimit dhe jets, q sipas nesh sht nj lloj

    kratilizmi i zgjeruar, ku gjuha, jo vetm q imiton fjalt, por edhe shenjat e jets s

    autorit.

    Meq jemi n nj proz, e cila pr esenc ka autobiografin dhe kjo e fundit

    cilsohet si zhanr, n t cilin diskursi mimetik e bn mimetik edhe tekstin, hyjm

    ngadal n kontekstin e shkencave humane, lojn dhe diskursin e tyre (Derrida),

    strukturn gjuhsore dhe mitin personal - mitopoetika (Barthes-i). Pra, nj ndjekje e

    kursit nga teoria klasike pr zhanret, deri te poetika bashkkohore e modeleve

    narrative autobiografike, ku shkrimi shfaqet si mimesis i jets s autorit, i cili n t

    njjtn koh ka rolin e homo reminiscens-it dhe homo narrans-it.

    Si pr ta justifikuar objektin e studimit t prezantuar me nntitullin poetika, e

    shohim t udhs t bjm nj prballje teorike pr zhanret narrative autobiografike,

    n mnyr t veant ndrmjet koncepteve, t cilat me koh kan operuar studiues e

    teoricien m n z.

    Dhe, si na sugjeron poetika strukturaliste, teoricient e letrave

    autobiografike ndahen n dy grupe. Njri grup (ndr t cilt m me ndikim sht

    Lejeune-i n fazn e par teorike) konsideron se pr autobiografin si zhanr mund

    t flitet vetm brenda nj trsie t caktuar letraro historike (nga viti 1800), me disa

    rregulla t parashtruara. Ndrsa, grupi tjetr (ngjashm me historianin gjerman

    George Misch) konsideron se mund t flasim pr ekzistimin e autobiografis

    tremijvjeare, pa marr parasysh, nse ato tekste t mhershme jan quajtur apo jo

    autobiografi, por jan titulluar ndryshe, madje me emra t ndryshm (Violi).

    N ann tjetr, ndrmarrja e Misch pr t shkruar historin e plot t

    autobiografis bazohet n idet e klasikve gjerman, Herder dhe Goethe, pr t cilt

    thot se kan ideuar projektin e krijimit t korpusit t t gjitha teksteve autobiografike,

    prfshir ktu zhanret letrare e jashtletrare.

  • 11

    Duke qen nj prballje e fort, sidomos pr nj zhanr q konsiderohet si

    zhanr me kompromis dhe faktet thuren sipas praktiks fiksionale, themi se nj lexim

    i dyfisht (fakt-fiksion) do t v n pah modele t ndryshme t prozs autobiografike

    shqipe, t cilat prve q theksohen shenjat autoreferenciale, struktura dhe diskursi i

    barazon me fiksionet e vrteta.

    N kt kontekst, teoricieni i njohur Timothy D. Adams, autobiografin

    tradicionalisht e konsideronte si zhanr jofiksional. Ky kategorizim ka qen i

    motivuar dhe i mbshtetur nga pikpamja se autobiografia nuk sht nj shpikje e

    autorit t saj, por nj raport dokumentar mbi jetn e tij.

    Ky konstatim u kontestua nga Paul de Man, prderisa studiuesja Ann

    Jefferson konstatoi se ekzistojn dallime ndrmjet novels dhe autobiografis, edhe

    pse proza letrare po zbulohet si autobiografi apo autobiografia si proz letrare, qoft

    vetm si efekt i leximit, pavarsisht nse kjo definohet si kualitet i brendshm i

    tekstit.

    Kt e argumentojm prmes disa pjesve t poetiks, n t cilat vihen

    prball fakti me fiksionin, relacioni i tekstit me kujtesn n kuptimin e teknikave t

    rrfimit e deri te rrfimet prtej kujtess. Autori autobiografik, kshtu shndrrohet n

    machina memorialis, i cili mundson q fiksioni t shtrihet prbrenda autofiksionit

    (Doubrovsky, Barthes dhe Genette), meq jemi n nj zhanr ku subjekti dhe objekti

    jan nj.

    Sidoqoft, do t provojm q t mos interpretojm modele t njjta autorsh t

    ndryshm, pasi ka mundsi q vetm nj autor t prfaqsoj dy modele t prozs

    autobiografike, si ndodh me projektin autobiografik t Kadares apo edhe me at t

    At Zef Pllumit.

    Gjithashtu, ajo q e prmbush teorin, pothuajse n t gjitha planet, sht

    proza e shkruar si projekt autobiografik. Kjo nnkupton shkrimin dhe rrfimin

    sistematik, ndjekjen e modelit n t gjitha planet e jets, n literatur dhe kultur, n

    jet dhe n letrsi. Kuptohet, po flasim pr autor q kan statusin e krijuesit dhe q

    kan identitet n letra, apo edhe pr autor me status t dshmuesit, q kan identitet

    n jet.

    N kt lloj qndrimi t adoptuar nga Mauriac dhe Gide, Lejeune-i ka

    emruar kt proces me emrin pakti fantasmatik. Lexuesi sht ftuar t lexoj

    romane, jo vetm si fiksione, duke i prshtatur ato n t vrtetn e natyrn e njeriut.

    Ai na mundsoi t kuptojm se n prgjithsi fiksioni sht n t vrtet, n

    mnyr t pavetdijshme, autobiografik. Lejeune-i nnvizoi m n fund se ithtart e

    ktij pakti nuk prqendrohen kryesisht n zhvlersimin e gjestit autobiografik, t

    cilin e praktikojn ata vet; ata krkojn n t kundrtn q ta zgjerojn at, duke

    krijuar nj hapsir autobiografike, n t ciln do t lexohet vepra e tyre. (Allet &

    Jenny).

  • 12

    N nj mnyr m t but, Alain Robbe-Grillet sinjalizoi gjithashtu se pjesa e

    rikonstruktimit imagjinar, e cila e prshkon autobiografin e tij, formulohet sipas

    mnyrs s Gide-s ose t Mauriac-it, prmes nj pakti t llojit t vet: Kurr nuk

    kam folur di tjetr, vetm pr vete.

    Kjo mnyr e teorizimit nuk ka se si t mos inicioj shtjen e nj pakti t

    mundshm t besueshmris, i provuar prmes vrtetsis, objektivitetit t shkrimit

    autobiografik, i cili teorikisht sprovohet me retorikn e provs s Barthes-it, prmes

    s vrtedukshmes si form e rezonimit dhe e silogjizmit aproskismativ.

    N gjith kt kompleksitet teorik pr shkrimin e jets, t prqendruar fort te

    teksti, n mnyr q t mos rrshqasim n nj interpretim anakronik (pozitivizm),

    nuk mund t anashkalojm autorin, meq ai njkohsisht sht subjekt dhe objekt,

    gjithnj duke iu referuar teoricienve m n z, si: Hirsh, Booth, Foucault e deri te

    Compagnon, pr t br edhe nj tipologji t autorit brenda prozs autobiografike

    shqipe, si: autori autobiografik subjektiv dhe objektiv, koncepte kto, t cilat na

    ndihmojn q ti zbrthejm modelet e prozs autobiografike n letrsin

    bashkkohore shqipe.

    Duke qen n pjesn e poetiks, e shohim t udhs t ndalemi n shtje t

    tjera t karakterit teorik, si sinjale dhe funksione, me theks n shenjat introduktive,

    kodimet dhe dekodimet e shenjuesve formal n krye t disa modeleve autobiografike

    shqipe, duke u marr edhe me nj promemorie pr autobiografin n letrsin shqipe,

    nga fillet e deri m sot.

    Kshtu, hyjm ngadal te modelet e prozs autobiografike, t cilat jan

    prfaqsuese, duke mos u marr me prozn autobiografike n trsi, por vetm me

    disa prej tyre, t cilat jan m t shenjueshme dhe q e karakterizojn letrsin ton

    bashkkohore.

    Kjo gjithsesi do nj arsyetim: disa nga veprat autobiografike bashkkohore

    pothuajse hyjn n t njjtin model, kshtu q ne zgjedhim vetm njrin prej tyre.

    Prandaj, fillojm me at q n praktikn e shkrimit dhe t interpretimit njihet si

    projekt autobiografik, si ndodh me prozn e Kadares, e cila prfaqson dy modele

    autobiografike prbrenda nj opusi. Nj kalim ky nga teksti autobiografik si projekt

    romanor, si: Kronik n gur, shtje t Marrzis, Muzgu i perndive t steps, e deri

    te autobiografia diskursive e prfaqsuar me dy vepra t tjera t shkruara n dy koh

    t ndryshme, si: Ftes n studio dhe Mngjese n kafe Rostand Motive t Parisit.

    Gjithashtu, kur flasim pr projektet autobiografike, qysh tani mund t

    konstatojm se kemi dhe projekte t tjera, q prfaqsojn modele t ndryshme, si

    ndodh me prozn e Petro Markos.

  • 13

    Mirpo, duke qen se vepra e tij e fundit, Ret dhe Gurt - Intervist me vetveten

    sht nj model krejt ndryshe nga proza autobiografike shqipe, ne do ta interpretojm

    at si nj autobiografi m ndryshe n form, modus dhe teknik t shkrimit.

    Po ashtu, me koh kemi identifikuar edhe modele t tjera t prozs

    autobiografike, t cilat i ilustrojm me vepra t autorve t tjer, si: Ridvan Dibra me

    N krkim t fmijs s humbur, Bashkim Shehu me Loja, shembja e qiellit, Adem

    Demai me Dashuria kuantike e Filanit e deri te memuaristika monumentale e At Zef

    Pllumit, e prmbledhur n tre libra: Histori kurr e shkrueme, Rrno vetm pr me

    tregue dhe Saga e fmijnis.

    Jo rrall poetikn e prozs autobiografike e ilustrojm edhe me vepra t

    autorve t tjer, si ajo e Fatos Kongolit, Visar Zhitit, t cilat mund t prfshihen n

    nj botim t ardhshm, por jo ktu, sepse pothuajse pjesa m e madhe do t dilte nj

    krkim i analogemave autobiografike.

    Sidoqoft, do t provojm q poetika t mos na diktoj analizn dhe

    interpretimin, por deri diku interpretimi i modeleve t arsyetoj poetikn, pastaj

    interpretimi t vazhdoj rrjedhn e vet pa pasur presionin e metodave dhe teorive

    letrare.

  • 14

    I. POETIKA

  • 15

    1.1. Shkrimi prball Jets1

    Tregimi i jets t ciln e jetojm sht mbjell thell n kultur. Sekush

    provon ta shkruaj apo ta rikujtoj n mnyrn e vet. Secili shkrim n vete sht nj

    variant, ndaj zhanri i autobiografis me t drejt sht konceptuar si i till. Varianti

    rri prball invariantit, q ndryshe do t nnkuptohej shkrimi prball jets.

    Invarianti thuret, jeton brenda variantit. Bartja e t parit, brenda t dytit krkon

    prkushtim, durim dhe saktsi. Kjo e fundit krkon edhe kujtes t fort, pr t qen

    tekst kujtese, i ndrtuar mbi evokimin. A ssht thn se invarianti nnkupton

    ndjesin e t kujtuarit t dikaje q na shfaqet n form t reminishencs, madje t

    imitimit?

    Autobiografia sht nj variant i jets s kujtueme (N. Nikaj), e cila provohet

    t rishkruhet, t (ri)thuret duke u (ri)kujtuar. Varianti ndrtohet si fiksion. Kjo hap

    dilemn e vrtetsis: subjektivitetit dhe objektivitetit. Invarianti sht referencialitet,

    vrtetsi. Varianti sht krkes pr ta (ri)thurur po kt vrtetsi duke e rikujtuar.

    Vrtetsia krkohet pr faktin se zhanri zakonisht afirmohet q n titull t librit.

    Referencat tashm i mbeten leximit.

    Nemo Judex in Causa Sua2, do t pshpriste At Zef Pllumi.

    Autori ofron t dhnat n mnyrn e vet. Jetn dhe shkrimin i lidh personi

    mimetik real, i cili n tekst merr statusin e personazhit. Personi i takon invariantit,

    personazhi - variantit, i cili provon ti ngjaj t parit duke thurur fijet e jets.

    Invarianti, prderisa sht i shkrueshm, n letr derivohet, zgjerohet, lakohet npr

    variante t ndryshme shkrimi. Variantet e ndryshme t shkrimit e prplotsojn

    njritjetrin. Aty koekzistojn tekstet dhe metatekstet, fakti dhe fiksioni, t gjitha s

    bashku.

    Nse kthehemi te formulimi auto+bio+grafia, jetn dhe ligjrimin i lidh nj

    un i vetprmbajtur n shkrim, a nj ai si pik neutrale. Porse, edhe kjo trajt l

    pr t dshiruar vrtetsin. sht fiksioni ai q e mjegullon at. Fiksioni ndrkallet

    n nj mnyr ose tjetr, qoft prmes retro / introspeksionit, po ashtu edhe

    prospeksionit.

    N fakt, autobiografit nuk mund t jen trsisht t plota, ose plotsisht t

    prfunduara. Kjo justifikon krkesn e zhanrit pr moshn e autorit. Ksisoj, varianti

    prball invariantit kurr ssht i plot, por sht m jetgjat.

    Prandaj, prderisa do t ket jet, do t ket edhe shkrim pr t. Sa her q

    shkrimi, teksti imiton jetn, prher do t kemi autobiografi, sepse sht diskurs i

    1Ky shnim, sht pjesa e fundit e librit studimor Autopoetika, (2009), thjesht si nj prsiatje eseistike, sa

    pr ti lidhur fijet e ktyre dy studimeve dhe si dshmi e krkimit sistematik. 2 Askush smund t jet gjykats i vetvetes.

  • 16

    prjetshmris (Lejeune-i). E diskursin e prjetshm e krkon secili n jet dhe n

    letra. Kshtu, diskursi mimetik e bn tekstin mimetik. Tr kjo prpjekje pr ti

    ngjar teksti jets, apo m mir gjuha pr ta shkruar jetn e letrsia pr ta imituar at

    proces, i cili na on te mimologjia, madje edhe te mimografia, si rrjedhoj e poetiks

    s mimesisit.

    1.2. Mimologjia vs mimografia

    Nga teoria mimetike rrodhi nocioni mimologji. Mimografia sht nocion i

    derivuar nga nocioni mimologji,3 e q pr nga natyra pothuajse sht i njjt, por pr

    nga koncepti i brendshm dhe relacioni ndryshon.

    Genette-i, relacionin ndrmjet fjals dhe sendit e quan mimologji, prderisa

    sipas tij, pr t arritur te nj terminologji m e qart dhe m ekspedtitive, mimologjia

    mund t ndahet n mimofoni dhe n mimografi, e cila po ashtu ndahet n

    ideomimografi dhe nomimografi.4

    Kto dy variante nga mimografia jan teorikisht heterogjene dhe t pavarura

    njra nga tjetra. Sipas Genette-it, t folurit dhe t shkruarit imitojn gjrat,

    rrjedhimisht del se mimografia ka pr qllim artin e imitimit. Prandaj, duke iu

    referuar ktij koncepti dhe, nse duam ta prkthejm n gjuhn e interpretimit dhe ta

    zgjerojm funksionin e tij teorik, mendojm q praktikisht edhe relacionin n mes

    shkrimit dhe jets ta quajm mimografi.5

    Duke qen se jemi t prir n zgjerimin e koncepteve, ashtu si te mimografia,

    n rastin tjetr mimologjia shenjon edhe diskurset dhe prtej tyre, edhe zhanret t

    cilat me besnikri imitojn jetn, si: autobiografia, kujtimet, ditari, shnimet

    autobiografike, deri te romani autobiografik si zhanr m kompleks.

    3 Gerard Genette, Mimologiques Voyage en Cratylie, Seuil, Paris, 1976, f. 11

    4 Gerard Genette, Idem, f.77

    5 Shnim i huazuar nga Genette-i: Nga Platoni te Leibniz vrehen disa ndryshime, por asnj lvizje. N t

    vrtet, qllimi kryesor ka mbetur arti i imitimit me z, gjeste (mimma phn). Nga ana tjetr, nga imitimi

    fonetik mund t ndrrojm nj imitim grafik, imitim nga format m t ndjeshme t shkrimit. Imitimi i

    kujt ? Ktu paraqitet nj rast injorimi, ku arti i imitimit fonetik (mimologismes phonique): shkrimi mund t

    prdort po ashtu si me fjal, si nj imitim i ndonj gjsendi apo objekt q e zgjedhim: prafrsisht, e kemi

    par, ideja se n kohn klasike e bnim hieroglife egjiptiane (hiroglyphe). Por nj shkrim tamam fonetik

    mund t prdoret edhe si imitim zrash. Pr te arritur n nj terminologji m t qart dhe m ekspeditive,

    mimologjia mund t ndahet n mimofonie dhe n mimografi, e cila po ashtu ndahet edhe ajo n

    ideomimografi dhe nomimografi. Kto dy variante nga mimografia jan teorikisht heterogjene dhe t

    panvarura njra nga tjetra. Mund t prdoren shum her n praktik, nse qllimi kryesor i mimografis

    sht t bashkohet me mimofonetiken: nse shkrimi imiton t folurin, q nga ana e tij imiton gjrat, do t

    thot se patjetr q shkrimi do ti imitoj gjrat dhe automatikisht, nse te folurit dhe t shkruarit imitojn

    gjrat, secila nga ana e saj do ta imitojn pa dashje njra-tjetrn, n Mimologiques Voyage en Cratylie,

    Seuil, Paris, 1976, f. 11.

  • 17

    Kshtu, mimologjia prmbledh n vete zhanret, por edhe subzhanret, tekstet

    mimetike, s bashku me strukturn e tyre, identitetin e autorit dhe t narratorit,

    diskursin dhe figurn.

    Autobiografia sht zhanr mimetik, po aq sa sht edhe romani, proza

    autobiografike. Fundja, sprova bhet m e vshtir pr faktin se e tr letrsia sht

    mimetike. Megjithat, kur flitet pr zhanret autoreferenciale themi se shkalla

    mimetike sht m e lart. Prandaj, n zhanret mimetike (jasht ndarjes klasike t

    zhanreve ku theksohet dramatika, konkretisht tragjedia), autobiografia sht m

    tipikja.

    Sado mimetike t jen, studimet jo nj her e kan kontestuar vrtetsin e

    zhanreve autoreferenciale, prandaj dilema t tilla i kan hapur rrug pranis s

    fiksionit brenda nj shkrimi kaq personal dhe kaq deklamues.

    Pse ndodh kshtu? Jan disa faktor q ndikojn:

    a. Loja me diskursin e shkencave humane kthehet n gjuhn e argumentimit

    (Derrida)

    b. Strukturat gjuhsore t humanizuara kthehen n struktura t gjuhs s mitit

    personal (Lejeune).

    c. Miti personal i shndrruar n shkrim e formson mitopoetikn (Barthes).

    d. Letrsia duke provuar lojn me faktet afrohet m shum me historin,

    kthehet te amza e saj: at far ka ndodhur. Ky parim prfillet fillim e fund

    (Hutcheon).

    e. Mimesisi zgjerohet n lojn e diskursit dhe faktet shtrihen n mes t

    historicitetit dhe t literaritetit.

    f. Historiciteti strukturohet mbi dshmin, literariteti her mbi prshkrimin e

    her mbi rrfimin, t cilat bhen edhe tipare karaktereizuese t prozs autobiografike.

    g. Autobiografia tash sht hiper-rrfim, teknik e kujtess, ku autori provon t

    ndrtoj nj tekst mbi tekst, qoft duke kujtuar tekstin e lexuar, ose ta rishkruaj

    tekstin q e ka lexuar dekada m par, ose ta (ri)kujtoj rrfimin q e ka dgjuar.

    Fundja, t shkruaj nj tekst mbi at q (i) ka ndodhur n jet dhe n letra.

    Barthes-i thoshte se jeta kurr nuk bn m shum se sa imitimin e librave,

    ndrsa vet libri sht vetm nj tis i shenjave, imitim q humbet dhe pakufishm

    shprrndrrohet.6 Pra, e tra shihej si nj proces.

    Prandaj, mimologjia dhe mimografia jan procese, ku jeta motivon dhe prodhon

    veprn, proces i bazuar n traditn e filozofis, gjuhsis dhe poetiks s letrsis,

    prej nga hulumtimet detyrimisht na ojn te teoria e mimesis-it dhe e diegesis-it.

    6 Rolan Barthes, Vdekja e autorit, te Toeri dhe kritik moderne, f. 178

  • 18

    1.3. Mimesis dhe diegesis

    Mimesisi sht nocioni themelor i teorive klasike. Q nga Poetika7 e

    Aristotelit, mimesis mbetet termi kryesor dhe m i zakonshm q kemi prdorur pr

    t konceptuar raportet ndrmjet letrsis dhe realitetit.

    N veprn monumentale t Erich Auerbach-ut Mimesis: Pasqyrimi i Realitetit

    n Letrsin Perndimore (1946),8 nocioni mimesis ende konsiderohej si themeltar.

    Auerbach prmblodhi historikun e nocionit prgjat mijvjearve, nga Homeri gjer

    te Virginia Woolf. Por, mimesis sht vn n dyshim nga teoria letrare, e cila

    kmbngul n autonomin e letrsis n raport me realitetin, me referencn, me

    botn dhe mbronte tezn e parsis s forms mbi substancn, t shprehjes mbi

    prmbajtjen, t shenjuesit mbi t shenjuarin, t kuptimit mbi pasqyrimin dhe madje

    t semiosis-it mbi mimesis-in. Ashtu sikur qllimi i autorit, referenca do t ishte nj

    iluzion q pengon n t kuptuarit e letrsis si e till. Kjo doktrin kulmin e saj e

    arriti me dogmn e vetreferencialitetit t tekstit letrar.9

    Megjithat, bazuar n konceptin n fjal, vepra hyn n relacion me botn, i ngjan

    asaj. Ky relacion zhvillohet esencialisht nprmjet figurave: figur, relacion

    ngjashmrie: mimesis.10 Platoni diegesis-in e ilustronte me ditirambin dhe

    esencializonte subjektin, ndrsa me mimesis-in e ilustronte tragjedin. Duke qen

    idealist, Platoni synonte iluzionin e s vrtets, baz pr teorin e fiksionit.11

    Po ashtu, Platoni shtronte n diskutim bazamentin e tregimeve dhe shprehjen

    (stilin) e tyre. Ai mendonte se at q poett ia transmetojn dgjuesit ose lexuesit e

    bjn n dy mnyra: me tregim t thjesht ose me imitim. Ksisoj, artin e klasifikonte

    n dy grupe: njri q ishte i karakterit narrativ-diegesis-i, ku autori flet me zrin e tij,

    dhe tjetri, karakterit imitues - mimesis-i, ku autori fshehet dhe flasin personat e tjer

    q imitojn karakteret e ndryshme. Platoni krkonte njfar raporti dallues ndrmjet

    autorit dhe aktorit.

    Ai, gjithashtu kundrshtonte at form t tregimit-rrfimit, kur ngatrrohej autori

    me personazhin e tij, n kuptimin q duke treguar (rrfyer) pr personazhin, sikur

    tregon (rrfen) pr veten.

    Me nj fjal, Platoni krkoi q t identifikohej zri i autorit prej zrit t

    personazhit. Bile, zri i autorit t fshehej fare, sepse rrezikonte t rezultoj deri te nj

    7 Aristoteli, Poetika, Rilindja, Prishtin, 1984

    8 Erich Auerbach, Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature, Fiftieth Anniversary

    Edition, Princeton University Press, 2003 9 Antonio Camapgnon, Bota (Letrsia, Teoria dhe Mendimi Praktik), Jetar e re, nr.1, Prishtin, 2015, f.

    277 10

    Kujtim M. Shala, Miniatura (Logos/Prologos/ Metalogos), Buzuku, Prishtin, 2005, f.11 11

    Idem

  • 19

    tregim i thjesht, q pr Platonin nnkuptonte tregim pa imitim. Thjesht, tregim q i

    mungon dialogu.

    Sipas tij, tregimi sht krejt dika tjetr, pra kur nj teksti i hiqen fjalt, zri i autorit

    (poetit) dhe mbetet vetm dialogu i ndrsjell, nj dialog i ngjashm si te tragjedit,

    dialog ky q vazhdimisht promovohet n veprn e tij.

    Ksisoj, Platoni m pas bn edhe klasifikimin e tregimeve n tri lloje, q

    prkojn me tri lloje t ndryshme letrare: i pari sht imitimi i thjesht n t cilin hyn

    tragjedia dhe komedia, i dyti tregimi i thjesht i poetit, t cilin e gjejm te

    ditirambet dhe, i treti, tregimi dhe imitimi, nj przierje e njrit me tjetrin, e cila

    gjendet te kngt epike. Kjo mund t merret edhe si ndarje e zhanreve, q te Platoni

    bazohej mbi mnyrn e t thnit t teksteve.

    N ann tjetr, kemi edhe krkesn e tij pr prkufizimin e mimesis-it, nocion

    ky q pr her t par e prmend n librin e tret t Republiks, pr t vazhduar n t

    dhjetin. Platoni v n funksion metodn e ekzistencs s nj forme (eidos) unike, at

    t parn, q sht krijuar nga Zoti, pastaj reprodukimin e saj nga Njeriu pr t

    konkluduar se mimesis-i sht loj, e jo pun serioze: dika q sht gjja e tret pas

    s vrtets.12

    Pr Aristotelin mimesis-i ishte prfaqsim i veprimeve, rrjedhimisht shkrimi

    si mimesis i jets, ndrsa diegesis-i shfaqej si autoligjrat, ligjrat mbi veten, pa

    ndrmjetsim,13 shenj kjo q na on drejt poetiks s modeleve narrative

    autobiografike.

    Kjo, edhe pr nj fakt tjetr, teoria pr mimesis-in njeh referencialitetin dhe

    autoreferencialitetin, objektin dhe subjektin, ligjratn dhe autoligjratn,14 e q po e

    prkthyem sipas natyrs s krkimit ton, nnkupton shkrimin e jets nga vet autori.

    N Poetik, Aristoteli modifikoi prdorimin e termit mimesis: diegesis nuk

    sht m nocioni m i prgjithshm q definon artin poetik dhe tekstet epike e

    dramatike, nuk krahasohen m brenda diegjezs si m shum apo m pak imituese.

    Me fjal t tjera, mimesis-i i Aristotelit mban nj lidhje t fort dhe t privilegjuar me

    artin dramatik n krahasim me modelin piktoresk e pr m tepr, tragjedia sht m

    superiore se epika sipas Aristotelit, por, mbi t gjitha, ajo q i prket mimesis-it, si

    n epik, ashtu dhe n tragjedi, sht historia, mythosi, si mimesis i veprimit. Pra, i

    rrfimit dhe jo i prshkrimit.

    Poetika asnjher nuk e v n dukje objektin si t imituar apo pasqyruar, por

    objektin imitues apo pasqyrues, q do t thot teknikn e pasqyrimit, strukturimin e

    mythos-it. S fundi, duke e radhitur edhe tragjedin, edhe epikn nn mimesis,

    Aristoteli tregon se fare pak preokupohet me tablon, pra me paraqitjen n kuptimin e

    12

    Platoni, Republika, (libri i tret), f. 104 13

    Kujtim M. Shala, Idem, f.13 14

    Kujtim M. Shala, Idem

  • 20

    vnies n sken, por para s gjithash, me veprn poetike si gjuh, logos, mythos dhe

    lexis, si tekst i shkruar dhe jo realizim vokal. Thn shkurt, mimesis-i do t ishte

    paraqitja dhe imitimi i veprimeve njerzore prmes gjuhs, ose t paktn Aristoteli e

    kufizon n kt mnyr dhe ajo q e preokupon at sht, mbarshtrimi narrativ i

    fakteve t historis - e poetika e tij sht, n t vrtet, nj narratologji.15

    M von pr poetikn bashkkohore, konkretisht pr Genette-in, mimesis

    definohet nprmjet nj maksimumi t informacionit dhe nj minimumi t

    informatorit.16 Ky definim ka hapur dilemn se shkrimi autobiografik t mos

    konsiderohet si shkrim letrar reprezentues - mimetik, sepse me dysin e tij,

    prmbledh n vete sa informacionin, po aq edhe informatorin, q thn ndryshe do t

    dilte: prmbledh n vete sa vrtetsin, po aq edhe subjektivitetin autorial.17

    Chatman (1990) prdori kto koncepte pr t dalluar zhanrin e narracionit

    (narracione epike, novela, histori t shkurta) nga zhanri mimetik narrativ (filmat,

    dramat etj).18

    N ann tjetr, shum interpretues ndjekin Genette-in (1980 [1972]: ch.4;

    1988 [1983]: 49) dhe propozimin q fiksioni narrativ sht nj mozaik i t dyjave, i

    mimesis-it dhe i diegesis-it, kryesisht duke u ndar n fjal narrative dhe ndodhi

    narrative.19 Sipas ktij formulimi, teoria bashkkohore e cila i referohet gjuhs s

    motivueshme t Kratilit dhe asaj arbitrare t Hermoxhenit, fjalt narrative mimesis-in

    e prkthejn si un tregoj dhe diegesis-in un them, q t dyja nga perspektiva e tipit

    retro. Kjo e fundit sht prkthyer tashm n nj analeps t madhe, figur q

    promovon diskursin e s kaluars t deklamuar qysh hert nga njeriu q kujton dhe

    njeriu q rrfen, nj simbioz kjo q prfaqson letrsin autobiografike n t gjitha

    moduset e saj.

    Prfundimisht, mimesis-i, sipas poetiks moderne, nuk sht pra kopje,

    riprodhim i t njjts gj, por shndrrim i modelit.20 N prozn autobiografike kjo

    varet nga autori, i cili ka rolin e homo reminiscens-it dhe homo narrans-it, t cilat

    koncepte do ti elaborojm m posht.

    15

    Antoine Campagnon, Literature, Theory and Common Sense, Priceton University Press, USA, 2004 16

    Grard Genette, Figures III, Seuil, Paris, 1972, f. 187 17

    Sabri Hamiti, Vetdija letrare, Rilindja , Prishtin, 1989, f. 332 18

    Manfred Jahn, Narratology: A Guide to the Theory of Narrative, English Department, University of

    Cologne, 2005. 19

    Jahn, Manfred, Idem 20

    Nathalie Piegay-Gros, Poetika e intertekstualitetit, PARNAS, 2011, f. 168

  • 21

    1.4. Homo reminiscens et homo narrans

    T gjitha rrfimet jan n ne, vetm se sht vshtir t rrfehen deri n fund,

    shprehej shkrimtarja argjentinase, Veronik Prat (1947), te tregimi Rrfimet jan n

    ne.21 Pr Marcel Proust-in njeriu sht nj homo reminiscens, pra njeri q kujton. Ai

    nisej nga parimi se gjithka qndron n vetdije dhe n objekt.22 N vetdije -

    memorizohet, n objekt - shkruhet. Koncepti i Proust-it ka t bj me dy procese: t

    kujtuarit dhe t shkruarit, duke i lidhur kshtu remeniscent-in e narrans-in n nj

    nyje t vetme: autorin, personin real.

    Prderisa Alber Camus, prkundr romanit amerikan, t cilin e cilsonte si

    bot t njerzve pa kujtes, Proust-in dhe letrsin e tij, duke qen autobiografike, e

    quante bot t kujtess.23 Po kjo bot e kujtess, n mnyrn m t mir prodhon

    shkrimin e jets, qoft kjo vetm nj biografem, apo edhe nj grand rcit

    autobiografik.

    Sipas tij, Proust-i bashkoi n nj unitet kujtimin e humbur dhe ndijimin e

    tanishm, at q Camus-i figurativisht e quajti kmbn e prdredhur dhe ditt e

    lumtura t dikurshme. Pse e tha kt? Sepse Camus-i fatkeq ishte i bindur se nj

    autobiografi, roman autobiografik, nuk e bjn t mir vetm astet e zgjedhura, edhe

    pse jemi n nj fush ku diskursi i faksionit lidhet me diskursin e pasionit, ku

    dokumenti provon t kthehet n monument, si ndodh n letrsin autobiografike

    shqipe.24

    Ndrsa, pr Eco-n, njeriu sht nj qenie q rrfen: nse njeriu nuk rrfen kush do t

    na tregoj se si ishte jeta para nesh, do t thoshin shkrimtart, pr t shtuar se njeriu

    nga natyra sht qenie narrative, madje edhe kur nuk thot asgj.

    Aq m tepr, kur ksaj i shtohet edhe nj tjetr koncept ky: homo narrans-i, nj

    kategori ndarse e njeriut si kafsh narrative, pr t ciln me krenari fliste teoricieni

    Walter Fischer.25 Ky dijetar s pari funksionalizoi nj referenc n paradigmn

    narrative, e cila sipas tij prcakton nj teori t veprimeve simbolike.26

    Mirpo, sipas poetiks s antropologjis s letrsis orale, homo narrans-i n

    mnyr reciproke lidh kryefjaln e s tashmes me t dhnat tekstuale t s kaluars

    (Mary Ellen-Brown), prandaj nuk sht i rastit pretendimi i antropologut amerikan

    John D. Niles, i cili ngul kmb se rrfimi, sidomos rrfimi gojor, meq sht m i

    21

    Veronik Prat (1947) , Rrfimet jan n ne, Jeta e Re, Prishtin, 2005 , Nr. 1-2, f. 195 22

    Agron Tufa, Letrsia dhe procesi letrar n shekullin XX, Shblu, Tiran, 2008, f. 280 23

    Agron Tufa, Idem 24

    Pr fenomenin e till shih shkrimin e Sabri Hamitit, Letrsia autobiografike te libri studimor Albanizma,

    i cili fenomen ilustrohet m dshmin e At Zef Pllumit. 25

    Fisher, Walter R. , Human Communication as Narration: Toward a Philosophy of Reason, Value, and

    Action, Columbia, University of South Carolina Press, 1989 26

    Idem

  • 22

    hershm, sht baza kryesore e kulturs njerzore, si e vetmja mnyr q e dallon

    njeriun prej qenieve t tjera t gjalla.27

    Ata q vendosin t rrfejn jetn e tyre, zakonisht e kan nj qllim; ata

    veprojn, (...), me kujdesin q t duken trheqs, duke llogaritur mbresat q u l

    atyre dhe shpesh kan nj plan t caktuar, thot Zweig.28 Sipas tij, Benjamin Franklin

    e bn jetn e tij nj bibl kshillash, Bismarck-u - nj dokument, Jean - Jacques

    Rousseau nj vepr t bujshme, Goethe, nj vepr arti e poem romaneske, ndrsa

    Napoleon-i n Shn Helen krkoi ta prjetsoj jetn e tij t derdhur n bronz si nj

    monument.29

    Porse, ajo q thoshte Marcel Proust-i sht m e qndrueshme, pr faktin se

    homo narrans-i sht produkt i homo reminiscens-it. Ksisoj, po mos t ishte homo

    reminiscens-i, nuk do t ishte as homo narrans-i, gj e cila nxjerr konkluzionin:

    kujtoj, prandaj rrfej.

    Dhe dihet, proza autobiografike strukturohet mbi kujtimin dhe rrfimin pr t, t cilt

    i sqaron poetika autobiografike pr zhanret narrative brenda se cils po hym q ktu

    e tani.

    27

    John D. Niles, The Poetics and Anthropology of Oral Literature, University of Pennsylvania Pres, 2010 28

    Stefan Zweig, Tre poet t kohs s vet, Fan Noli, Tiran, 2006, f. 100 29

    Stefan Zweig, Idem

  • 23

    II. ZHANRET NARRATIVE AUTOBIOGRAFIKE

  • 24

    2.1. Prballje teorike

    Debatet rreth teoris s zhanreve i takojn t kaluars. Antika vinte n pah

    shum shtje, t cilat jan jetike pr format letrare. Madje, q ather diskutohej pr

    format fikse. Ndrsa, romantizmi provonte t vinte kufij t prer ndrmjet

    zhanreve. Ndrkoh q klasicizmi ngrinte parime, sipas t cilit ishin t domosdoshme

    pr zhanrin. Dihet, definimet m t mdha u bn n modernizm.

    Todorovi, jo nj her thoshte se refuzimi, rrafshimi i kufijve n mes zhanreve

    sht shenj e modernitetit autentik.30 Kjo ide, transformimet e s cils duhet ti

    krkojm q n krizn romantike t shekullit XIX (me gjith faktin se vet

    romantikt gjerman ishin ndrtuesit m t mdhenj t sistemeve letrare zhanrore),

    ka gjetur zdhnsin e saj m brilant, Maurice Blanchot-in.31

    Ky i fundit, prderisa fliste pr modernistin Herman Broch, konstatonte se ky

    autor, si shum shkrimtar t tjer t kohs son sht br pre e presionit t madh t

    letrsis, e pr pasoj, tashm e ka humbur aftsin e njohjes s dallimeve midis

    zhanreve dhe krkon ti shkrij kufijt ndrmjet tyre!32

    Blanchot-i, m guximshm se shum t tjer konkludoi se nuk ka nj entitet

    t ndrmjetm midis nj vepre unike individuale dhe letrsis si trsi. Sipas tij, nuk

    ekziston nj zhanr i prer n letrsin moderne, i cili konsiston n przierjen e

    veprs, nj vnie n pikpyetje e esencs s letrsis.33

    N kuptim u shtrua kjo dilem?

    Nse kemi t bjm me letrsi t pastr, fiksion tipik, e q pr Blanchot-in,

    nuk paraqet shtje t dors s par, pr faktin se ajo dhe e vetmja q sht me

    rndsi pr t sht libri, ashtu si sht larg nga zhanret, jasht nga nnndarjet

    kategoriale- proz, poezi, roman, dokument,(...) gj q e mohon fuqin e themelimit,

    njkohsisht edhe prcaktimin e forms s saj.

    Si mund t mendohet, me koh zhanret jan shkrir ndrvete. Letrsia e ka

    shpallur vetveten se ka mbetur e vetme n pastrtin misterioze t saj dhe do

    krijim letrar e kthen mbrapa, pastaj e adreson atje ku gjendet esenca e letrsis.34

    N kt hulli, Todorov mbshtet mendimet e Blanchot-it, duke vlersuar se

    zhanret brenda tyre kan nj pesh t vetdshmis, q sipas nesh ka pr mision

    romani autobiografik dhe proza autobiografike n prgjithsi.

    30

    Tzvetan Todorov, The Origin of Genres, New Literary History, Vol. 8, No. 1, Readers and Spectators:

    Some Views and Reviews, The Johns Hopkins University Press (1976), p. 159-170 31

    Tzvetan Todorov, Origjina e zhanreve, Jeta e re, Prishtin, 2005 , Nr. 1-2, f. 115 32

    Tzvetan Todorov, Idem 33

    Tzvetan Todorov, Idem 34

    Tzvetan Todorov, Idem

    http://www.jstor.org/action/showPublisher?publisherCode=jhup

  • 25

    Megjithat, n zhanret narrative autobiografike, historia niset her ktu e tash,

    her atje dhe dikur, gjithmon duke pasur pr baz prefiksin auto.

    Ky fenomen prderisa tumirt kaq fort nga studiuesit cilsohet si iluzion

    egocentrik pr far Pulhani e quajti iluzion i hulumtuesit.35 Ky iluzion egocentrik

    mbshtetet n t dhnat e jets reale, pr far proza autobiografike krijon imanencn

    tekstuale. Shembull: iluzioni egocentrik, i hulumtuesit autobiografik, prfaqsohet q

    n titullin e romanit Iluzione n sirtar36 t Fatos Kongolit. Autori, prve narrator,

    shndrrohet edhe n hulumtues t vetvetes, me prshtypjen se po paraqet t vrtetn e

    mundshme (e vrtedukshmja).

    Megjithat, pretendimi se objektiviteti mund t shtrohet prej perspektivs

    subjektive, mbetet vetm nj iluzion. Ky i fundit i hap kufijt e zhanrit autobiografik,

    pr t mos thn ka pretendime pr ti zhdukur ata. Edhe pse Maurice Blanchot-i

    ngre zrin pr zhdukjen e zhanreve, Genette-i, kur vihet prball nj fakti t till, nuk

    i mohon dy format e dallueshme brenda tij: ditarin dhe ligjratn profetike.

    Mirpo, Genette-i ka nj mendim m t but, nse e vm prball Blanchot-

    it se zhanri si i till, nuk sht zhdukur: zhanret e s kaluars thjesht jan

    zvendsuar nga zhanret e tjera.

    Kshtu, Genette-i trheq paralelen n mes t dy shtjeve fundamentale:

    narratives dhe romanit. Narrativja ekziston edhe n autobiografi, madje si narrativ

    e pastr. Kjo vrehet edhe te modelet autobiografike n letrsin shqipe.

    Aty narrativja prher prfaqsohet me ich form, madje edhe n romanet te t cilat

    mund t mos jen autobiografike, pastaj z vend autobiografia, e pas saj si duket m

    mir prezantohet te romani autobiografik.

    Ksisoj, romani autobiografik sht form sintetizuese. Pr m tepr,

    studimet postmoderne brenda zhanrit t autobiografis hetojn edhe elementet e

    romanit, si sht fiksionaliteti dhe anasjelltas.37

    Prandaj, sht thn se n bashkkohsi, vepra sht e destinuar ta tradhtoj

    zhanrit e vet. Kjo nnkupton se zhanri ekziston. Genette-i origjinn e zhanreve t reja

    e nxjerr nga zhanret e vjetra. Nj zhanr i ri gjithmon sht nj transformim i nj

    zhanri t mparshm, ose i disa zhanreve: me an t inversionit, me an t

    zhvendosjeve, me an t kombinimeve,38 ashtu si ndodh me prozn autobiografike,

    konkretisht me romanin autobiografik, i cili teknikn e rrfimit e merr nga

    autobiografia. N fakt, kompozicioni dhe rrfimi ktu prbjn esencn e tij.

    35

    Cituar sipas Genette-it 36

    Fatos Kongoli, Iluzione n sirtar (roman pothuajse pr vetveten), Toena, Tiran, 2010. 37

    Ed. G. Thomas Couser and Joseph Fichtelberg, True Relations: Essays on Autobiography and the

    Postmodern, Westport, CT: Greenwood, 1998. x, 169pp 38

    Genette, Idem, f. 118

  • 26

    Rrjedhimisht, pas shum diskutimesh, Genette-i vjen n prfundim se kurr

    ska pasur letrsi pa zhanre. Sipas tij, zhanri sht klas e tekstit, sistem q i shtrohet

    nj transformimi konstant, dhe po t flasim nga kndi historik, shtja e origjins nuk

    mund t ndahet nga terreni i vet zhanreve.39 N kt mnyr, edhe proza

    autobiografike i shtrohet ktij transformimi, pavarsish pse n vete paraqet nj

    mikstur narrative, nj zhanr hibrid.

    Zhanret, sipas ksaj teorie, jan entitete q mund t prshkruhen nga dy

    pikpamje: nga vzhgimi empirik dhe nga analiza abstrakte. Zhanri, pa marr

    parasysh a sht letrar a jo, nuk sht asgj m shum se nj kodifikim i veantive

    diskursive. Ky definim shpjegohet nprmjet dy termave nga t cilt kompozohet

    veantia diskursive dhe kodifikimi. Veantia diskursive mundson identifikimin n

    mes zhanreve prmes ksaj karakteristike; nj autobiografi ndryshon nga nj roman

    n at se autori pretendon se sht duke i rrfyer faktet e nuk sht duke konstruktuar

    fiksione.40

    N ann tjetr, dallimi ndrmjet romanit autobiografik dhe zhanrit t

    autobiografis mund t vrehet n ndonjrn nga nivelet e diskursit t t folurit,

    meq zhanret burojn nga aktet e t folurit. Sidoqoft, t folurit si akt subjektiv dhe

    narracioni unit jan realitete diskursive.41 Kshtu, realiteti jetsor dhe realitetet

    diskursive bjn veprn autobiografike.

    Pr m tej, proza autobiografike karakterizohet me an t disa veorive prej t

    cilave dy qndrojn m lart: identifikimin e autorit me narratorin dhe identifikimin e

    narratorit me personazhin kryesor. Identifikimi i dyt sht i qart: personazhi

    shprehet me prefiksin auto.

    N t gjitha zhanret referenciale ose historike, realiteti i referentit hetohet

    qart, sepse kemi t bjm me autorin e vet librit. Pra, me nj individ q ka nj

    status civil n qytetin e tij. Prandaj, ktu kemi t bjm me nj akt t t folurit q

    kodifikon edhe veantit semantike. Kshtu, akti i t folurit kontekstualizohet,

    shprndahet edhe jasht letrsie: ai praktikohet n do koh, n kuptimin se dokush

    e rrfen tregimin e vet. Madje, studimet e bra nga Lejeune-i dhe Bruss-i kan

    arritur t themelojn identitetin e aktit t t folurit, q nis te rrnjt e tij. Pra, t

    rrfyerit dikujt tregimin tnd. Megjithat, ky kontakt inicial, nuk parandalon

    nnshtrimin ndaj nj numri transformimesh me qllim q t arrihet formsimi i

    zhanrit letrar.42

    39

    Idem 40

    Idem 41

    Idem 42

    Idem, f. 128

  • 27

    Sidoqoft, poetika baz e studimit ton bazohet n teorin e autobiografis s

    Philippe Lejeune-it. Mirpo, para se t hyjm m thell, e shohim t udhs t bjm

    nj prmbledhje t nocionit t Lejeune-it pr paktin autobiografik (pacte

    autobiographique)43, duke analizuar edhe aspekte t tjera t poetiks autobiografike,

    t cilat u shtruan edhe nga teoricien t tjer t shkollave t ndryshme.

    Lejeune-i e definoi shkrimin autobiografik duke identifikuar autorin, storien

    e jets s tij t rrfyer n mnyr autentike. Kshtu, sipas tij del se autori

    autobiografik krijon t ashtuquajturin pakt autobiografik44 me lexuesin, qoft prmes

    titullit, paratekstit, shenja kto t strukturs s jashtme t tekstit (rrafshi sintagmatik),

    qoft edhe n relacion me konstituesit e brendshm tekstor prmes t cilve krijohet

    nj pakt referencial (pacte rfrentiel)45 eksplicit, n mnyr q diskursi i till ti

    referohet nj realiteti jashttekstual.46

    N kontekst t strukturs s thell tekstore (rrafshi paradigmatik) ekziston

    edhe nj tjetr pakt referencial (pacte rfrentiel) implicit i padiskutueshm, q

    provohet pashkputshm nga autori, i cili l t nnkuptohet mes rreshtash, sidomos

    kur provat e bindjes shtrohen si gjuh e argumentit dhe informats, duke marr rolin,

    prve t nj narratori objektiv, po ashtu edhe t informatorit pr veten dhe t

    tjert.

    Ky relacion ndryshon nga vepra n vepr, sidomos kur proza autobiografike thuret

    brenda forms fiksionale, kur diskursi autobiografik konsiderohet si instanc e dyt e

    ligjrimit (Barthes), apo merr statusin e intertekstit (Jefferson).47

    Sipas Lejeune-it, prball t gjitha formave t fiksionit, biografia dhe

    autobiografia jan tekste referenciale, pikrisht sikur diskursi shkencor apo historik.

    Ato pretendojn t ofrojn informata rreth nj realiteti t jashtm ndaj tekstit, t

    ofrojn nj shkrim t verifikueshm.48

    N dukje t par kjo poetik duket e ngushtuar. Ajo proklamon vetm

    diskursin e informats, t verifikueshmen, mirpo, m posht, sikur shkon n hullin

    e poetiks klasike (Platoni, Aristoteli) e shpallur prmes konceptit t mimesis-it dhe,

    m von, strukturs s shenjs gjuhsore (Saussure) e deri te prngjasimi si koncept

    i strukturalizmit t ri (Barthes).

    43

    Philippe Lejuene, Le pacte autobiographique, Nouvelle Edition Augmente, Seuil, 1975, 1996, f. 13 44

    Philippe Lejuene, Idem, f. 29 45

    Philippe Lejuene, Idem, f. 36 46

    Heidi Marek, Fact and Fiction - The Problem of Autobiographical Writing in Philippe Lejeune and

    Luigi Malerba, in: Italian Studies in Southern Africa XV/2 (2002), Sondernummer: Life Writing/Scrivere

    lauto/biografia, p. 51 65 47

    Ann Jefferson, Autobiography as intertext, te Intertextality: Theories and practise (edited by Michael

    Worton and Judith Still), Manchester and New York, 1990 48

    Philippe Lejuene, Le pacte autobiographique, Nouvelle Edition Augmente, Seuil, 1975, 1996, f. 36

  • 28

    Prandaj, me t drejt Lejeune-i shtoi:

    Qllimi i tyre, nuk sht prngjasimi i thjesht, por prngjasimi ndaj t

    vrtets. Jo efekti i reales, por imazhi i reales. Kshtu t gjitha tekstet

    referenciale e detyrojn at q do ta quaj nj pakt referencial, implicit apo

    eksplicit, n t cilin sht i prfshir nj definicion i fushs s reales dhe nj

    deklarat e mnyrave dhe shkallve t prngjasimit t cilin e detyron teksti. 49

    Njri nga teoricient e kohs, Michel Beaujour,50 konstatoi se n poetikn e tij t

    hershme, Lejeune-i, autobiografin e definoi si tekst narrativ, i cili prfaqson

    historin e jets s nj individi, si sht prjetuar n sekuencn kronologjike51, gj

    q e zhvesh prej kategoris kronografike,52 prshkrimit t kohs, periudhave,

    moshave t ndryshme. I zn ngusht, m von, n studimet e tij mbi Sartre-in dhe

    Leiris-in, Lejeune-i provoi ta zbus relevancn kronologjike n favor t shtigjeve t

    tjera prmes t cilave autori akordon nj struktur (estetike) dhe nj kuptim m t

    thell t stories s tij personale.53

    Pr Beaujour-in, kto dy lloje t diskurseve, duket se jan t paprputhshme. I

    influencuar nga Michel Foucault dhe Philippe Sollers, Beaujour-i besoi se gjuha

    retorike sht nj medium vetgjenerues q i prket trashgimis kulturore, e cila

    ekziston dhe funksionon, pavarsisht prvojs individuale. Gjuha, kshtu, fshin

    subjektin i cili prdor tropet dhe figurat e saj.54

    N ann tjetr, Paul de Man shtronte dilemn nse proza autobiografike varet

    nga referenca, apo nse jeta e autorit vetvetiu sht e influencuar nga ky projekt

    autobiografik dhe krkesat e gjuhs s tij letrare.55 De Man duket t jet i irrituar

    nga moszgjidhja e qart e Lejeune-it n lidhje me zhanrin e autobiografis n sfern

    e dokumentarit ose t t shkruarit fiksional.

    49

    Idem f. 25 50

    Michel Beaujour, Autobiographie et autoportrait, Potiques 32, 1977, f. 442-458 51

    Shih Lejeune, Lautobiographie en France, p. 33: lautobiographie est avant tout un rcit, qui suit dans

    le temps lhistoire dun individu [...] la structure principale du texte est narrative [...]." 52

    Nocioni kronografi, ashtu si nocioni topografi dhe prozopografi takojn retoriks s vjetr t rikujtuar

    nga Roland Barthes, q tashm prfshihen n teorin e deskripcionit. 53

    Shih Philippe Lejeune, Lire Leiris, Paris 1975, pp. 15 f.: "LAge dhomme ne semble pas au premier

    abord tre compos chronologiquement sous la forme dun rcit suivi qui irait de la naissance au prsent.

    Ou du moins cette chronologie est secondaire par rapport au dessein de construction thmatique. [...]

    Construire une autobiographie autour de thmes et dimages, cest privilgier dans chaque lment du rcit

    la signification, cest vouloir aboutir un systme de signification. [...] Par cette construction, Leiris ralise

    le projet secret de toute autobiographie (trouver lordre de la vie) [...].", cituar sipas Heidi Marek : Fakti

    dhe fiksioni: problemi i t shkruarit autobiografik n Lejeune dhe Malerba. 54

    Heidi Marek, Fact and Fiction - The Problem of Autobiographical Writing in Philippe Lejeune and

    Luigi Malerba, in: Italian Studies in Southern Africa XV/2 (2002), Sondernummer: Life Writing/Scrivere

    lauto/biografia, S. 51 65 55

    Paul de Man, Autobiography as De-facement, Modern Language Notes 94 (1979), pp. 919-930; p. 920

    http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn1http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn6http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn6http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn6http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn6http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn6http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn6http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn8http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn9

  • 29

    Megjithat, vlersimet e Michel Beaujour-it dhe t Paul de Man-it mbi

    Lejeune-in, nuk jan pranuar nga John Eakin, kritik i cili paraqet pikvshtrimin m

    t thell t strukturs dinamike t konceptit t Lejeun-it pr autobiografin.

    Eakin sht plotsisht i vetdijshm pr t konsekunecat e Lejeune-it, i ndar n mes

    t faktit dhe fiksionit (n mes t stories dhe diskursit, si e thot ai),56 por n

    pikpamjen e tij, lvizja n perspektiv e Lejeune-it, demonstron brishtsin e teoris

    s tij:

    Njeriu mund t dshmoj ndryshim n zemrn e tij apo nj

    kundrthnie t pakujdes, por un mendoj se do t ishte m e

    besueshme t thuhet se dallimi n mes ktyre formulimeve thekson

    kompleksitetin fundamental t personalitetit kritik t Lejeune-it.57

    Iniciativa e Misch-it pr t shkruar historikun e plot t historis s autobiografis,

    bazohet n idet e klasikve gjerman Herder dhe Goethe, t cilt ideuan projektin e

    krijimit t korpusit t t gjitha teksteve autobiografike t shkruara n t gjitha kohrat

    dhe n t gjitha vendet, n mnyr do t dshmohej lirimi progresiv i shpirtit

    njerzor gjat historis s njerzimit. Duke krijuar korpusin e teksteve autobiografike

    n historin e kulturs perndimore, Misch prfshin zhanre t ndryshme letrare e

    jashtletrare. Prozn autobiografike e prezantoi n t gjitha tekstet e shkruara n vetn

    e par, n t cilat autori flet pr veten e tij: deklamime retorike, epigrame, poezi lirike,

    relefleksione filozofike, ese, lutje, solilokviume, rrfime, letra, portetime letrare,

    kronika e memoare, romanet autobiografike.58

    Sprova jo m pak t rndsishme pr poetikn autobiografike n fillim

    t viteve 80-t bri edhe James Olney, duke pohuar se te nj fakt paradoksal lidhur

    me teorin e ktij zhanri, duhet potencuar dy fakte: mburrjen e atyre q konsiderojn

    se e din se far sht zhanri i autobiografis e letrsia autobiografike dhe shtjen e

    mospajtimit t madh n mes teoricienve t thirrur pr t folur pr kt zhanr.

    Ksisoj, nocioni autobiografi, q nga poststrukturalizmi, filloi t prdoret n

    kuptimin e gjer, duke prfshir forma t ndryshme q mund t prmblidhen n

    konceptin e diskursit autobiografik. Po kshtu, m me dshir sesa pr zhanrin

    autobiografik, teorikt letrar bashkkohs flisnin pr aktin autobiografik (E.Bruss),

    figurn autobiografike (de Man), kontratn autobiografike (Lejeune), aktivitetin

    autobiografik (Fleishmann).

    56

    Shih Paul John Eakin, Parathnia n On Autobiography, op. cit., p. xiii 57

    Ibid 58

    Andrea Zlatar Violi, Idem

  • 30

    N kt kontekst, Paul de Man pohoi n mnyr radikale se autobiografia nuk

    sht zhanr apo modus, por figura e leximit ose e kuptimit, e cila paraqitet n t

    gjitha tekstet dhe se interpretimi autobiografik sht mundsi receptive e t gjitha

    teksteve. Dallimi parimor n mes t de Man-it dhe t teorikve t tjer konsiston n

    faktin se konceptin e zhanrit thjesht e zvendsojn me sintagma t tjera, duke e

    mbajtur kufizueshmrin referenciale n disa tekste t identifikuara q m par (t

    kanonizuara n historin e autobiografis), prderisa de Man kategorin e

    autobiografis e zgjeron me mundsi t shfaqjes n t gjitha tekstet, nj hapje kjo e

    zhanrit ndaj zhanreve t tjera dhe anasjelltas. Ksisoj, poetika e prozs autobiografike,

    veanrisht e autobiografis, tashm sht nj rrug e rrahur mir nga teoricien,

    eseist dhe filozof shkollash t ndryshme.

    E tumirim mendimin se kemi nj mori teorish autobiografike, e q do t

    kategorizoheshin si metateori, si ndodh me Robert Smith-in dhe t tjer, i cili

    shqyrtoi konceptet poetike dhe filozofike t Derrida-s pr autobiografin.59

    Madje, ai duke iu referuar Louis Renza-s, E. S. Burt-it60 dhe Blanchard-it

    shtroi dilema, debate nse autobiografia si zhanr me ngatrresa me lloje t tjera

    narrative, sht zhanr q brenda vetes prfshin nocione filozofike, psikologjjike,

    letrare, sociale dhe historike.61

    Kshtu, konceptet filozofike pr autobiografin detyrimisht na lidhin me

    Derrida-n, her si t dhna, interpretime veuese me pretendime sintetizuese, her

    si prftim i diskutimeve t tij pr shtje q lidhen me filozofin e interpretuar nga

    pasardhs t tij, t cilt me mish e shpirt jan dhn pas poetiks autobiografike.

    Sipas Derrida-s, autobiografia si do tekst sht shenj e strukturs s tekstit.62

    do referim i mtejshm, sipas pikpamjes s tij, nuk sht i drejtuar rreth objektit

    referues t nj teksti t pavarur, por rreth teksteve tjera dhe atyre q jan n krkim

    t gjurmve dhe shenjave. Nse autobiogrfi mbetet te krkesa e prezantimit t

    vetvetes, ai, kshtu do ta rrnoj iluzionin e vetreferimit.63

    Po ashtu, edhe n artikullin e tij Vendbanimi, iluzioni dhe dshmia

    (Demeure, fiction et tmoignage), n t cilin e interpreton autobiografin e Maurice

    Blanchot-it, astet e vdekjes sime (Linstant de ma mort), Derrida e thekson

    zhvendosjen e pandrprer dhe rikthimin e domethnieve n procesin e prhapjes s

    kuptimit (dissmination).

    59

    Robert Smith, Derrida and autobiography ,Cambridge University Press, 1995, f. 50 60

    E. S. Burt, Poetic conceit: the self-portrait and mirrors of ink, Diacritics (Winter 1982), f. 18-19 61

    Robert Smith, Idem 62

    Bossinade, Johanna, Poststrukturalistische Literaturtheorie, Stuttgart Weimar (J.B. Metzler) 2000, f, 79 63

    Idem, f. 78

  • 31

    Pr Derrida-n, autobiografia sht sistem i gjurmve, shenjave nga t cilat

    nuk ka kthim tek origjina prtej tekstit. Nuk ka qensi t brendshme t individit, t

    ciln subjekti do t ishte n gjendje ta nxjerr jasht prmes gjuhs. Pra, subjekti tek

    Derrida varet nga t tjert. Por, ka mendonte ai me kt t tjert, kjo nuk sht

    gjithmon e qart. 64

    Si shembull se si mund t aplikohen shqyrtimet teorike t zhanrit nga

    Derrida, ktu sht prdorur studimi i Robert Smith Derrida dhe autobiografia

    (Derrida and Autobiography).65

    N pjesn e dyt t studimit t tij, Sqarimi i autobiografis66 (Clarifying

    Autobiography), Smith-i e konsideron si t pasakt teorin e zhanrit t Lejeune-it.

    Autobiografia nuk iu rikthehet pikave t qndrueshme referuese jasht tekstit si

    autori ose autobiogrfi. Nse teoricieni francez n studimin e tij pr zhanrin Un

    gjithashtu (Moi aussi), autobiografin e tij e przien me teorin e zhanrit t

    autobiografis67, sipas mendimit t Smith-it, ajo cilsohet gabimisht si autobiografi.68

    N shqyrtimet e tyre, Derrida dhe Smith e ndajn zhanrin e autobiografis

    prej historis dhe normave t tyre! Ata nuk merren me formn, strukturn dhe

    karakteristikat tradicionale t saj. Ata, shum m tepr autobiografin e shohin t

    lidhur ngusht me konceptet e jets, si jan vdekja dhe t shkruarit, t cilat jan

    vendimtare pr filozofin e Derrida-s.70

    Smith-i ndalet tek zhargoni i Derrida-s, pa e sqaruar m tutje termin tjetrsim

    (otherness, lautre). Ndrsa termat si graphein (shkrim), trace (shenj) dhe writing

    (t shkruarit), n studimet e Smith-it vazhdimisht ngren pyetje, pa prgjigje (...)71.

    Sipas Smith-it, prderisa pretendon n t t qartsuarit e zhanrit72 sht nj prpjekje

    q ta davaris mjegulln teorike rreth poetiks s saj, prandaj referenca n vijim

    sht n hullin e ktij observimi q mund t prfundoj edhe n prballje t tjera t

    modeleve narrative, duke dal jasht kufijve t saj:

    64

    Derrida, Jacques, Smiologie et grammatologie. Entretien avec Julia Kristeva, in Ders.: Positions.

    Entretiens avec Henri Rose, Julia Kristeva, Jean-Louis Houdebine, Guy Scarpette. Paris (Editions de

    Minuits) 1972, f. 25-51 65

    Robert Smith, Derrida and autobiography ,Cambridge University Press, 1995 66

    Ky kapitull sht prkthyer n gjuhn shqipe dhe botuar n revistn letrare Jeta e re, nr, 3, Prishtin,

    2014 (Prkthyer nga Sazan Kryeziu) 67

    Robert Smith, Idem 68

    Robert Smith, Idem 69

    Sussman, Henry, Robert Smith, Derrida and Autobiography, (Rezension) in: Modern Language Notes,

    Vol. 110, No. 4, Sept. 1995, f. 957-960, cituar sipas Jerker Spits: Fakt und Fiktion Die Autobiographie im

    Spannungsfeld zwischen (Theorie und Rezeption), Universiteit Leiden, 2008, f. 67 70

    Robert Smith: Derrida and autobiography, Cambridge University Press, 1995 71

    Robert Smith, Idem 72

    Titull i punimit t cilit po i referohemi q n fillim.

  • 32

    Vet teorit pr prozn autobiografike mtojn t vazhdojn apo t

    qndrojn si fiksione vetproduktive mbi, por asnjher nuk dshmojn

    qartazi n llojet narrative, t cilat tradicionalisht i njohim si

    autobiografi.73

    Kjo justifikon edhe mendimet e mvonshme t Lejeune-it, i cili sikur habitet n

    guximin pr ta prkufizuar zhanrin, cilido qoft ai, sidomos nj zhanr hibrid si sht

    proza autobiografike.

    Pavarsisht nga e gjith kjo prballje, modelet autobiografike kan shprfillur

    teorin pr ligjin e zhanrit (Derrida dhe Anderson). Ato jan shndrruar n nj loj,

    ku jan implikuar shkrues me statuse t ndryshme nga shkrimtart model e deri te

    njerzit e thjesht dhe t pafat, her duke zgjedhur prozn e autobiografike me status

    kujtimesh, ditarsh, her duke e paraboluar lexuesin me romane, ku dshmia

    funksionon si fundament pr autofiksione t plqyera.

    Duke qen ky ngatrrim i t qartsuarit t autobiografis, E.S. Burt provon

    q konceptet e tilla, shpesh t ngatrruara mund t merren si t qndrueshme, prandaj

    ai shton:

    Q t shkruash rreth autobiografis lipset t kesh nj rekurs pr t

    njjtin vokabular fjalsh lavdrimi dhe fajsimi, njlloj si sht e

    rndsishme kur shkrimi autobiografik vepron kur flet pr unin, e

    veanrisht kur kjo e bn t rrezikshme punn e kritikut kur shkruan

    rreth autobiografis - njlloj sikur shkruan autobiografi.74

    Prfundimisht, teoria moderne, zhanret i gjen n diskursin njerzor, n jet,

    n ne dhe prreth nesh. Kjo e prforcon edhe m shum konceptin ton pr prozn

    autobiografike si fenomen i derivuar tash nga mimetika e jets, e cila si e shohim n

    vijim, i v prball faktin me fiksionin.

    74

    Idem

  • 33

    2.2. Fakti prball fiksionit

    Universi sht nj novel, Zoti sht novelist!75, thoshte John Barth nga

    pamundsia pr ta ndar faktin prej fiksionit, prderisa Littre-ja, i gjendur n nj

    situat t till thoshte se romani sht nj histori e rreme, e shkruar n proz!76

    -A vetm kjo? pyeste Camus-i n shkrimin Romani dhe revolta,77 pr tiu referuar

    m pas nj kritiku t krishter, i cili kishte parasysh teorin mimetike, q kishte thn

    se arti, fardo qoft qllimi i tij, gjithmon i bn Zotit nj konkurrenc t

    dnueshme.78

    Sipas Camus-it, sa i prket bots romaneske, m e drejt sht t flitet pr

    konkurrencn me Zotin, sesa pr konkurrencn me gjendjen civile.79

    Autor edhe i nj romani autobiografik, si sht Njeriu i par,80 Camus-i ishte i

    pajtimit q arti, letrsia duhet t bhet mbi t jetuemit, sepse dokush krkon t bj

    nj vepr arti nga jeta e tij.81 Megjithse, realizmin n art e konsideronte si nj

    nocion t paqart, t padefinuar mir, i bindur se bota romaneske nuk synon

    reproduktimin e pastr dhe t thjesht t realitetit, por stilizimin e tij arbitrar.82

    Kt (hipo)tez e ilustronte me shembullin e Proust-it, pr t cilin mendonte se kishte

    br prpjekje q t krijoj i nisur nga realiteti..., duke e quajtur at dhe letrsin e

    tij bot t kujtess, prkundr romanit amerikan, t cilin e cilsoi bot t njerzve pa

    kujtes!83

    N ann tjetr, nobelistit Mario V. Llosa, pr t ndrtuar nj fiksion t thell,

    gjithmon i duhej t fillonte nga nj realitet konkret, nga ajo q ai e quante

    trampolina e realitetit. Madje, ai bnte krkime dhe vizitonte vende ku zhvillohej

    veprimi, jo me qllimin pr ta riprodhuar realitetin saktsisht, sepse kjo pr t ishte

    e pamundur, por t krijonte nj baz prej nga do t nisej filli i krejt narracionit:

    ...Kam shpresuar t krijoj nj opozit n mes dy botve:

    fantastikes dhe dokumentares. Derisa po shkruaja e kuptova se

    ishte e pamundur ta shmangia jetn time, ngaq gjat krijimit,

    75

    Isona Arai, Fiction and Reality, Philozophy of John Barth, http://ci.nii.ac.jp/naid/110000539593/en,

    shikuar pr here t funfit, shtator 2014 76

    Isona Arai, Idem 77

    Albert Camus, Romani dhe revolta, Jeta e re, nr. 1, Prishtin, 2010 ( tekst i prkthyer nga Avdi Visoka) 78

    Albert Camus, Idem, f. 249 79

    Albert Camus, Idem 80

    Alber Kamy, Njeriu i par, Dritan, Tiran, 2002 81

    Idem, f. 251 82

    Idem, f. 255 83

    Idem

    http://ci.nii.ac.jp/naid/110000539593/en

  • 34

    gjithmon, edhe kundr vullnetit t autorit, n vepr deprton

    nj iluzion i realitetit. Historia personale u b si n kllapi, si t

    tjera. Gjuha vet sht e aft pr ta transformuar realitetin.84

    Prderisa Llosa pranon se prkundr vullnetit t autorit, sht e pamundur

    shmangia e nj iluzioni t realitetin, po ky iluzion, sipas Hemingwey-it, i mbetet

    lexuesit t zgjedh, nse nj gj t till do ta pranoj si fakt apo fiksion.

    Statusi i padefinuar i nj vepre t caktuar na shpie n nj debat t madh pr

    relacionin ndrmjet faktit dhe fiksionit, apo fiksionit dhe autobiografis. Diskutimet e

    tilla jan shoqruar shpesh me dilemat e mdha, nse autobiografia duhet t

    konsiderohet si fakt apo fiksion.

    N kt kontekst, teoricieni i njohur, Timothy D. Adams, autobiografin

    tradicionalisht e konsideron si zhanr jofiksional. Ky kategorizim ka qen i motivuar

    dhe i mbshtetur nga pikpamja se autobiografia nuk sht nj shpikje e autorit t

    saj, por nj raport dokumentar mbi jetn e tij.85 Nj konstatim i till sht kontestuar

    nga Paul de Man, prderisa studiuesja Ann Jefferson konstatoi se dallimet n mes t

    novels dhe autobiografis ekzistojn, edhe pse proza letrare po zbulohet si

    autobiografi, qoft vetm si efekt i leximit.

    Kshtu, dallimi n mes t fiksionit dhe autobiografis, nuk sht i vendosur

    n nj pik kufiri, duke i hapur shteg dallueshmris s bazuar n dy elemente, q i

    gjejm n frazn e Wordsworthit, as njra as tjetra, dhe (jan) q t dyja n t

    njjtn koh.86

    Tutje, Alan Collet v theksin n nj dokument raportues, far do t thot se

    lexuesi supozon se prgjigjet e raportuara n nj (auto)biografi posedojn vler t s

    vrtets, ose me fjal t tjera, lidhen me nj realitet jasht tekstit, lidhje kjo e cila

    mund t verifikohet apo t falsifikohet.

    Po sipas Collet-it, lexuesi shpreson se gjithka q autori shkruan pr jetn e tij

    i korrespondon mnyrs si kan qen gjrat n t vrtet, q ato t dhna t jen t

    vrteta. N fakt, magjepsja e t lexuarit t nj autobiografie rrjedh nga dshira e

    lexuesit pr t msuar dika pr jetn e vrtet jasht vetes s tij dhe pr t par

    autorin realisht t ndar nga fiksioni q ai krijon.

    E shikuar nga kjo pikpamje, autobiografia bhet nj subzhanr i biografis.

    sht biografia n t ciln narratori sht identik me subjektin e q pak a shum

    sht ajo far termi autobiografi nnkupton nj jet e shkruar nga vetja. Pr kt,

    84

    Maria Vragas Llosa, Intervist, Jeta e re, Prishtin, 2011 85

    Birgitt Flohr, Idem 86

    Heidi Marek, Fact and Fiction - The Problem of Autobiographical Writing in Philippe Lejeune and

    Luigi Malerba, in Italian Studies in Southern Africa XV/2 (2002), Sondernummer, Life Writing/Scrivere

    lauto/biografia, S. 51 65

    http://arts.anu.edu.au/acis/publications/marek.htm#_ftn10

  • 35

    Collet merr shembull analizn e nj romani autobiografik, ku natyra e tij

    autobiografike bhet evidente. Teksti qartsisht i referohet nj realiteti jasht bots s

    tij. Kjo referenc ndaj nj realiteti t jashtm sht e motivueshme skajshmrisht, q

    t rrfehet nga veta e par.87

    Se fiksioni mund t bhet gradualisht i besueshm kt e potencon edhe

    shkrimtari suedez, Julian Barnes, n nj fragment t veprs s tij autobiografike, i cili

    n mes t tjerave shkruan:

    Sa shpesh na qllon t rrfejm historin e jets son? Sa her na

    qllon q ndrsa tregojm, e prmirsojm, e ndreqim, madje edhe e

    ndryshojm n variante t ndryshme. Dhe sa m gjat q shkon jeta,

    aq m t pakt jan ata q mund t na i kundrshtojn variantet e reja,

    t na kujtojn dhe thon se jeta q po e rrfejm, nuk sht jeta jon

    dhe se n fakt, duke u treguar t tjerve nj gnjeshtr, kemi filluar

    edhe ne t besojm dhe t marrim si t vrtet gnjeshtrn ton.88

    N ann tjetr, Andr Gide shtjen e vrtetsis e shtron n nj rrafsh tjetr,

    duke ia atribuuar m shum zhanreve tipike fiksionale sesa atyre dokumentare. Sipas

    Gide-s, memoaret jan gjithmon gjysm t sinqerta, pr t vazhduar, ndoshta i

    afrohemi m shum t vrtets tek romanet.89 Prderisa Gide sugjeron se fiksioni

    sht m afr t vrtets se sa autobiografia, Franois Mauriac e prforcon edhe m

    shum kt qndrim:

    Vetm fiksioni nuk gnjen; ai gjen n jetn e nj njeriu portn e

    zhveshur, prmes s cils rrshqet, jasht do kontrolli, shpirti i till i

    panjohur.90

    N kt pikpamje, fiksioni del t jet m i besueshm se sa autobiografia,

    deri n at mas sa shpjegon aspektet e kuptueshme t jets s shkrimtarit, pa

    intervenuar vullneti i ktij t fundit n cenueshmrin e autenticitetin.91

    N kt lloj qndrimi t adoptuar nga Mauriac apo Gide, Lejeune-i e ka

    emrtuar kt proces me emrin pakt fantasmatik.92 Lexuesi sht i ftuar t lexoj

    87

    Birgitt Flohr, Idem 88

    Ridvan Dibra, Julian Barnes: Nj shkrimtar nuk sht kurr vetm, Shkodr, nntor 2011 89

    Natacha Allet & Laurent Jenny, L'autobiographie, Mthodes et problmes. Dpt de Franais moderne,

    Genve, 2005, f. 7 90

    Natacha Allet & Laurent Jenny, Idem 91

    Idem 92

    Philippe Ljeune, Le pacte autobiographique (novella dtion augmente) ditions du Seuil, 1996, f. 41

    http://www.unige.ch/lettres/framo/enseignements/methodes/fiction/index.html

  • 36

    romane, jo vetm si fiksione, duke i prshtatur ato me t vrtetn dhe n natyrn e

    njeriut.93

    Ai na mundsoi t kuptojm se, n prgjithsi, fiksioni n mnyr t

    pavetdijshme sht autobiografik. Kshtu, Lejeune-i nnvizoi m n fund se ithtart

    e ktij pakti, nuk prqendrohen kryesisht n zhvlersimin e gjestit autobiografik, t

    cilin e praktikojn ata vet; ata krkojn t kundrtn, q ta zgjerojn at duke krijuar

    nj hapsir autobiografike n t ciln do t lexohet vepra e tyre.94

    Thn n mnyr m t but, Alain Robbe-Grillet sinjalizoi gjithashtu pjesn

    e rikonstruktimit imagjinar, e cila e prshkon autobiografin e tij, Pasqyra q

    rikthehet.95 Ai filloi formulimin sipas mnyrs s Gide-s ose t Mauriac-it, nj pakt

    i llojit t vet: Kurr nuk kam folur di tjetr, vetm pr vete..., pr t shtuar m tej:

    Dhe ende n fiksion po rrezikoj. 96 N kt mnyr, duke prdorur stilin narrativ t

    fiksionit, teksti autobiografik pushon s qenuri jofiksion.

    N fakt, kategorizimi i autobiografis si nj jofiksion sht br gjithnj e m

    shum kontradiktor. Adams, pas t gjith dilemave m n fund rithekson q n vitet

    e fundit, pavarsisht se far thon studiuesit pr kt zhanr, autobiografia sht

    fiksion.

    Ndrsa, Genieve Lloyd potencon q ky zhvillim sht i ndikuar nga nocionet

    e lartprmendura t vlers s vrtets, pra, q sht e mundshme t argumentosh se

    koncepti i njjt q t drejton te kategorizimi i autobiografis si jofiksion, gjithashtu

    mund t t drejtoj tek kategorizimi i vet si fiksion. Idet tona t vlers s vrtets,

    falsifikimit dhe verifikimit jan bazuar n konceptet e njohuris objektive. Vetm

    njohuria objektive mund t prputhet me standardet e s vrtets dhe vetm objektet

    mund t bhen pjes e njohuris objektive.97

    Sidoqoft, vetja nuk sht as nj objekt i thjesht, por as nj objekt krejtsisht

    objektiv. sht gjithashtu nj tem rrjedhimisht subjektive. Duke u bazuar n

    trashgimin e idealeve t njohuris objektive, subjektiviteti kundrshton

    objektivitetin e kshtu edhe realitetin. Lloyd argumenton q n linjn e ktij koncepti

    t dituris, t kualifikosh si real, gjrat duhen t jen t pavarura nga pikpamjet e

    veanta. Objektiviteti krkon mnjanimin e pikpamjeve t brendshme n prpjekje

    pr ta par botn si ka qen. Vetja dhe perceptimet subjektive gati sa nuk shkojn

    n nj sfer joreale, d.m.th. n fiksion. Duke u prputhur me Paul John Eakin se vetja

    sht n qendr t t gjith tregimit autobiografik sht domosdo nj struktur

    93

    Philippe Ljeune, Idem 94

    Philippe Ljeune, Idem 95

    Alain Robbe Grillet, Le miroir qui revient, Les Editions Minuit, Paris, 1985 96

    Natacha Allet & Laurent Jenny, L'autobiographie, Mthodes et problmes, dpt de Franais moderne,

    Genve, 2005, f. 7 97

    Genieve Llyod, The Self as Fiction: Philosophy and Autobiography, Philosophy and Literature 18 (1986) 168-185

  • 37

    fiktive, dhe q fiksionet dhe procesbrjet e fiksioneve jan qendr prbrse e s

    vrtets t do jete si jetohet dhe t do arti t prkushtuar n prezantimin e asaj

    jete.98

    Aron Fleishman shton q jeta, n t vrtet ideja e t jetuarit sht e

    strukturuar si tregim. Vetja dhe perceptimi i vetes pr jetn jan thellsisht t lidhura

    me fiksionin. Njri nga fiksionet q formojn iden personale t jets dhe,

    rrjedhimisht, shkrimi autobiografik sht nocion i jets si nj udhtim pr t zbuluar

    veten, ndaj Abbott-i rithekson se kjo form tregimi propozon nj norm fiksionale si

    nj standard deskriptiv, i cili sht marr nga modele t ndryshme t prozs

    autobiografike nga Shn Augustini e kndej.

    Sipas Abbott-it, ironikisht, kur nj autobiografi sht lexuar si faktike, n disa

    aspekte m shum sht lexuar si nj fiksion konvencional. Pr ta shmangur leximin

    e tekstit autobiografik si faktual, nuk do t thot ta shkputsh kt tekst nga realiteti

    i vet i jashtm. Kjo vetm do t thot ta shohsh realitetin n nj aspekt tjetr nga

    teksti.

    Pra, koncepcioni i sugjeruar nga Abbott-i i shikon faktet si pjes t fiksionit n

    secilin tekst autobiografik. Kjo do t thot se teksti autobiografik, edhe pse krijon

    fiksionin, ai preza