Click here to load reader

49559413-sintaks-ng-filipino (1)

  • View
    1.939

  • Download
    91

Embed Size (px)

Text of 49559413-sintaks-ng-filipino (1)

Sintaktika ng Filipino

i

NG

RESTYMENDOZACEA

i

Resty Mendoza Cea 2011

Paunang Salita 1 Parirala 1.1 1.2 1.3 Kategoryang Pangsintaktika Balangkas Ng Parirala Pagmamarka Ng Balangkas Sangahan Markadong Panaklong Ulo, Layon, At Pantiyak Paglawak Ng Parirala 1.4 Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Parirala 1.5 Gabay Sa Pagsusuri 2 Pariralang Pang-Ukol 2.1 Pang-Ukol Kaangkinan Ng Pang-Ukol 2.2 Pariralang Pang-Ukol 2.2 Balangkas Ng Pariralang Pang-Ukol Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Pariralang Pang-Ukol 2.3 Paglalagom 3 Pariralang Pantakda 3.1 Pantakda Mga Uri Ng Pantakda Posisyon Ng Pantakda Sunuran Ng Mga Pantakda Pantakda At Mga Pang-Angkop Banghay Ng Mga Pantakda Pariralang Pantakda Ulo Ng Pariralang Pantakda Layon Ng Pantakda Pantiyak Ng Pantakda Ulilang Pantakda Balangkas Ng Pariralang Pantakda Sunuran Ng Mga Pantakda Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Pariralang Pantakda Paglalagom

ix 1 1 2 6 6 7 8 10 11 12

3.2

3.3 3.4

4 Pariralang Pang-Abay 4.1 Pang-Abay Panagano Bilang Pang-Abay 4.2 Pariralang Pang-Abay 4.3 Balangkas Ng Pariralang Pang-Abay 4.4 Paglawak Ng Pariralang Pang-Abay Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Pariralang Pang-Abay

iii

IV

SINTAKS NG FILIPINO

4.5

Paglalagom

5 Pariralang Pangngalan 5.1 Pariralang Pangngalan Ulo At Kaganapan Halaw Na Pangngalan Pantiyak Pangngalan? 5.3 Kailanan Ng Pangngalan Kasunduan Sa Bilang Ng Pang-Uri At Pangngalan Kung Pandiwa Ang Panturing Kailanan Ng Pang-Uri Sa Pandamdam Kailanan Ng Pantakda At Pangngalan 5.4 Balangkas Ng Pariralang Pangngalan Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Pariralang Pangngalan 5.5 Paglalagom 6 Pariralang Pandiwa 6.1 6.2 Mga Bahagi Ng Salitang Pandiwa Ugat Ng Pandiwa Tinig Ng Pandiwa Balangkas Ng Mga Sangkap Ng Pandiwa Pariralang Pandiwa (Vp) Pariralang Paraan (Vp) Pariralang Panahon (Aspp) Pariralang Tinig (Ip) Pariralang Pandiwa Bilang Panturing Balangkas-Argumento Ng Pandiwa Ubod- At Gilid-Argumento Pagmamarka Ng Mga Argumento Ng Pandiwa Katransitibuhan Sangahan Ng Mga Argumento Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Pariralang Pandiwa Paglalagom

6.3 6.4

6.5

7 Pariralang Pang-Uri 7.1 Mga Sangkap Ng Pang-Uri Ulo At Mga Pangkayariang Sangkap Pahambing, Pasukdol, At Pasidhi Pagsubha Ng Katangian Sunuran Ng Mga Panlapi Sa Pang-Uri Kaganapan Ng Pariralang Pang-Uri Pantiyak Ng Pang-Uri Tungkulin Ng Pang-Uri Balangkas Ng Pariralang Pang-Uri Ulo At Mga Pangkayariang Sangkap

7.5

7.6 7.6

Pangpang-Uri Hambingan Kasukdulan Kasidhian Kailanan Pantiyak Ng Pariralang Pang-Uri Pariralang Pang-Uri Bilang Panturing Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Pariralang Pang-Uri Paglalagom

8 Sugnay 8.1 8.2 8.3 Prototipikong Sugnay Saan Galing Ang Simuno? Mga Sugnay Na Walang Simuno Sugnay Na Pandiwain Na Walang Tinig Sugnay Na Pang-Uriin Na Walang Pangpang-Uri Sugnay Na Pandamdam Sugnay Na Palso Ang Pandiwa Sugnay Na Pangkalikasan At Pangpanahon Sugnay Na Pangmayroon Sugnay Na May Ulong Kapangngalanin 8.4 Balangkas Ng Sugnay Sugnay Na Pandiwain: Intransitibo Sugnay Na Pang-Uriin Sugnay Na Pandiwain: Transitibo Mga Sugnay Na Walang Simuno 8.5 Panaguring Di-Pandiwaiin O Di-Pang-Uriin Sunuran Ng Mga Sangkap Ng Sugnay 8.6 Paglalagom 9 Pangungusap 9.1 Pangungusap Bilang Parirala Pangganap Ng Panlabas Na Pangungusap Simuno Ng Mahugnayang Pangungusap 9. 2 Balangkas Ng Pariralang Pangkaganapan Pangungusap Bilang Layon Pangungusap Bilang Simuno Panlabas Na Sugnay Bilang CP 9.3 Sa Kaliwang Gilid Ng CP Pariralang Puwersa Pariralang Paksa Pariralang Tampok Pariralang Nahahanggahan 9.5 Paglalagom 10 Negasyon

v

VI

SINTAKS NG FILIPINO

10.1 Negasyon Ng Pangungusap Pagsalungat Pagbawal 10.2 Negasyon Ng Sangkap Ng Pangungusap Negasyon Ng Obliko Negasyong Panghambing Hindi Kundi, Huwag Kundi X-Hindi/Huwag-Y Hindi/Huwag Ni (O ) Kongklusyon Mga Sangkap Na Hindi Masasalungat 10.3 Dobleng Negasyon 10.4 Balangkas Ng Kayariang Negasyon Balangkas Ng Pangungusap Na Negasyon Balangkas Ng Pariralang Pagsalungat 10.5 Paglalagom 11 Tanong

11.1 Sangkap-Tanong Simuno-Tanong Sabit-Tanong Panaguri-Tanong 11.2 Maramihang Tanong 11.3 Oo/Hindi-Tanong Takda-Tanong 11.4 Posisyon Ng Ba Sa Pangungusap 11.5 Nakapaloob Na Tanong 11.6 Balangkas Ng Tanong Balangkas Ng Simuno-Tanong Balangkas Ng Sabit-Tanong Balangkas Ng Tanong Oo/Hindi 11.7 Paglalagom 12 Pagpaloob Ng Sugnay

12.1 Relatibisasyon 12.2 Komplementasyon 12.3 Nominalisasyon Balangkas Ng Nominalisasyon 12.4 Adberbyalisasyon 12.5 Pangalawang Panaguri Panaguring Depiktibo Balangkas Ng Depiktibo Panaguring Resultatibo Balangkas Ng Resultatibo 12.6 Sunurang Pandiwa Kayariang Pasanhi

12.7 Paglalagom 13 Ilan Pang Mga Kayarian 13.1 Paglipat Ng Sangkap Pagtampok Pagpaksa Pagtuon Pagtaas Paglipat Ng Sangkap Sa Kanan Paglutang Ng Pantakal 13.2 Pagkaltas Ng Sangkap Pagkaltas Sa Mahugnayang Sangkap Pagpulak Ng Sugnay Pag-Uka 13.4 Ang Ayos Ng Mga Paningit Paningit Na Panghalip Na Panao Paningit Na Partikulo Pag-Akyat Ng Paningit 13.5 Ugnayan Ng Mga Pangngalanin Pagtatali Ng Mga Pangngalanin 13.6 Paglalagom 14 Kongklusyon Katawagan Sanggunian Indeks

14 34 38

vii

PAUNANG SALITA

S

inusuri at inilalarawan sa librong ito ang mga kayariang pangbalangkas syntactic construction ng Filipino. Ang tuon ng pagsusuri ay ang mga sangkap na bumubuo ng kayarian, ang ugnayan ng mga sangkap sa isat isa, at ang pagpapatong-patong ng mga kayarian para bumuo ng palaki at palaking kayarian. Ang paglalarawan ng mga kayarian ay ginagabayan ng isang mahalagang haka-haka tungkol sa kayariang pangbalangkas ng mga wika ng tao: na lahat ng uri ng kayarian ay sumusunod sa isang balangkas-anyo, ang anyong Pantiyak-Ulo-Layon1 Head- Specifier-Complement. Sa pananaw na ito, ang isang kayarian ay binubuo ng isang ulong sangkap head constituent na maaaring mangailangan ng layon o kaganapan complement at tumanggap ng panturing o pantiyak specifier, halimbawa, ang kayariang pariralang pandiwang malakas uminom ng basi, na ang ulo ay ang pandiwang uminom, ang layon ay ang pangngalang basi, at ang panturing ay ang pang-abay na malakas. Sa pariralang talagang para kay Ampi, ang ulong para ay may layon na kay Ampi at panturing na talagang. Ang kapana-panabik sa pag-iisip na ito ay ang mga diwa na, una, ang mga kayarian ng wika, sa pinakaubod, ay may napakasimpleng balangkas, na binubuo ng tatlo at talong sangkap lang na bawat isa ay kumakatawan sa isa sa tatlong ugnayan sa isang kayarian, at ikalawa, na sapat ang simpleng balangkas na ito na magsilbing kasangkapan sa pagsusuri at unipormeng paglalarawan ng lahat ng kayarian mula sa panlapian ng mga pandiwa hanggang sa mahuhugnayang pangungusap, gaano pa man kasalimuot ang kayarian. Malalim ang implikasyon ng mga diwang ito sa pamamaraan ng pag-aaral ng wika. Sapagkat isang anyong balangkas lang ang hinahanap at inilalarawan, walang pagkakataong magpakita ng malalawak na pagkakaiba-iba ang representasyon ng mga kayarian. Nakakatulong ang ganitong kahigpitan sa matipid at walang ligoy na pagsusuri madaling makita ang kalapatan o hindi ng mga datos sa nasabing balangkas-anyo at, mahalaga rin, madaling usisain ng nag-aaral kung siya ay nasa tamang daan. Pakikinabangan ang librong ito ng mga nagpapakadalubhasa, nananaliksik, nagtuturo, at nag-aaral ng wikang Filipino. Bukod sa kaalaman sa ibat ibang kayarian ng Filipino, matututuhan ang isang mabisa at simpleng paraan ng pagsusuri at paglalarawan ng balangkas. Magagamit ang paraan sa pag-aaaral ng iba pang wikang Pilipino. Napapanahon ang gawaing ito. Nagsisimula nang turuan ang mga bata sa 1

Ang ayos ng tatlong sangkap na ulo, pantiyak, at layon ay magkakaiba sa mga wika. Sa Ingles, na isang wika na mahigpit ang ayos ng mga sangkap sa isat isa, ang sunuran ay pantiyak-ulo-kaganapan. Susundin natin ang kumbensyong ito, kahit na sa Filipino, may kalayaan ang ayos ng mga sangkap sa isat isa.

ix

X

SINTAKS NG FILIPINO

mababang paaralan sa wikang kinagisnan. Kakailanganin ng mga sumusulat ng mga librong pangpaaralan ang hambingang paglalarawan ng mga kayarian ng ibat ibang wika ng bansa, para makabuo ng mga plano at pamamaraan sa paglipat ng wika ng pagtuturo mula sa wika ng rehiyon tungo sa pambansang wika at sa Ingles. Unang baba ang edisyong ito ng isang pagtatangka na tipunin sa isang sangguniang libro ang mga kayarian ng Filipino. Kung may tanong at panukala ang babasa, inaanyayahan na bisitahin ang webpurok facebook.com/sintaktika, at dooy makipaghunta sa may-akda at sa ibang bumabasa ng libro; naruruon din ang pagwawasto sa mga mali, dagdag na paliwanag, at sagot sa mga pagsasanay. MARAMING SALAMAT sa mga kaibigan na tumulong sa proyektong ito: Ma. Lourdes Bautista ng La Salle University, Teresita Ramos ng University of Hawaii, Precy Espiritu, retiradong propesor at nagtatag ng Ilocano Program sa University of Hawaii, at Ricardo Ma. Nolasco ng Unibersidad ng Pilipinas-Diliman. At kay Mhawi Rosero, na tumulong sa paggawa ng glosariya. Sa National Council for Culture and the Arts, maraming salamat sa suporta.

Resty Mendoza Cea

Para kina Estelita Alano-Cea at Jonathan James Cena, mga tagahanga.

xi

1

Search related