Click here to load reader

3JMJOEBTJ allegato a Basilicata Mezzogiorno inserto … · rin Moglena dhe kishte 38.640 banorë. Në një studim të vitit 1878, thuhet... Agron Agron Agron AlibaliAlibaliAlibali

  • View
    214

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of 3JMJOEBTJ allegato a Basilicata Mezzogiorno inserto … · rin Moglena dhe kishte 38.640 banorë....

  • RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIVVVVViti II - Nr:iti II - Nr:iti II - Nr:iti II - Nr:iti II - Nr:28 E diel, 15 korrik 2012E diel, 15 korrik 2012E diel, 15 korrik 2012E diel, 15 korrik 2012E diel, 15 korrik 2012

    ROLI I MISIONEVE USHTROLI I MISIONEVE USHTROLI I MISIONEVE USHTROLI I MISIONEVE USHTROLI I MISIONEVE USHTARAKE BRITARAKE BRITARAKE BRITARAKE BRITARAKE BRITANIKE GJAANIKE GJAANIKE GJAANIKE GJAANIKE GJATE LUFTES NE SHQIPERINE E POSHTMETE LUFTES NE SHQIPERINE E POSHTMETE LUFTES NE SHQIPERINE E POSHTMETE LUFTES NE SHQIPERINE E POSHTMETE LUFTES NE SHQIPERINE E POSHTME

    WOODHOUSE DHE AMETJa e vrteta e rolit t britanikve n genocidin amJa e vrteta e rolit t britanikve n genocidin amJa e vrteta e rolit t britanikve n genocidin amJa e vrteta e rolit t britanikve n genocidin amJa e vrteta e rolit t britanikve n genocidin am

    Shqiptart eShqiptart eShqiptart eShqiptart eShqiptart eFollorins far fshehinFollorins far fshehinFollorins far fshehinFollorins far fshehinFollorins far fshehinregjistrimet e popullsisregjistrimet e popullsisregjistrimet e popullsisregjistrimet e popullsisregjistrimet e popullsis

    Ndr vite qeverit greke bn spastrimNdr vite qeverit greke bn spastrimNdr vite qeverit greke bn spastrimNdr vite qeverit greke bn spastrimNdr vite qeverit greke bn spastrimetnik n Follorin dhe fshatrat e saj dukeetnik n Follorin dhe fshatrat e saj dukeetnik n Follorin dhe fshatrat e saj dukeetnik n Follorin dhe fshatrat e saj dukeetnik n Follorin dhe fshatrat e saj dukeprzn n faza t ndryshme banort qprzn n faza t ndryshme banort qprzn n faza t ndryshme banort qprzn n faza t ndryshme banort qprzn n faza t ndryshme banort q

    ishin me kombsi bullgare, turq, shqiptare,ishin me kombsi bullgare, turq, shqiptare,ishin me kombsi bullgare, turq, shqiptare,ishin me kombsi bullgare, turq, shqiptare,ishin me kombsi bullgare, turq, shqiptare,hebrenj dhe sllavo-maqedonasvehebrenj dhe sllavo-maqedonasvehebrenj dhe sllavo-maqedonasvehebrenj dhe sllavo-maqedonasvehebrenj dhe sllavo-maqedonasve

    VVVVVeshjet arbreshe teshjet arbreshe teshjet arbreshe teshjet arbreshe teshjet arbreshe tShn Palit dhe njShn Palit dhe njShn Palit dhe njShn Palit dhe njShn Palit dhe nj

    ritual i lashtritual i lashtritual i lashtritual i lashtritual i lashtDy rrfime t rejaDy rrfime t rejaDy rrfime t rejaDy rrfime t rejaDy rrfime t reja

    nga jeta, traditat, folklori dhenga jeta, traditat, folklori dhenga jeta, traditat, folklori dhenga jeta, traditat, folklori dhenga jeta, traditat, folklori dheritet e arbresheve t Bazilikatsritet e arbresheve t Bazilikatsritet e arbresheve t Bazilikatsritet e arbresheve t Bazilikatsritet e arbresheve t Bazilikats

    E-mail:E-mail:E-mail:E-mail:E-mail: [email protected]

    faqe 17faqe 17faqe 17faqe 17faqe 17

    faqe 16faqe 16faqe 16faqe 16faqe 16

    Na ndiqniedhe

    onlinewww.shqiptarja.com

    Suplementi i s diels te SHQIPTARJA.com

    Kryeredaktore:Kryeredaktore:Kryeredaktore:Kryeredaktore:Kryeredaktore: Admirina PEI

    Pjest q u identifikuan i prkasinPjest q u identifikuan i prkasinPjest q u identifikuan i prkasinPjest q u identifikuan i prkasinPjest q u identifikuan i prkasinnj uniforme ceremoniale. nj uniforme ceremoniale. nj uniforme ceremoniale. nj uniforme ceremoniale. nj uniforme ceremoniale. Ato janAto janAto janAto janAto jan

    dy: fraku (xhaket) dhe brezi idy: fraku (xhaket) dhe brezi idy: fraku (xhaket) dhe brezi idy: fraku (xhaket) dhe brezi idy: fraku (xhaket) dhe brezi imesit. Fraku sht prej stofi tmesit. Fraku sht prej stofi tmesit. Fraku sht prej stofi tmesit. Fraku sht prej stofi tmesit. Fraku sht prej stofi t

    zi, me qndisma arizi, me qndisma arizi, me qndisma arizi, me qndisma arizi, me qndisma ari

    faqe 20faqe 20faqe 20faqe 20faqe 20

    Identifikohen dy pjesIdentifikohen dy pjesIdentifikohen dy pjesIdentifikohen dy pjesIdentifikohen dy pjesnga uniformanga uniformanga uniformanga uniformanga uniforma

    ceremoniale e Zogutceremoniale e Zogutceremoniale e Zogutceremoniale e Zogutceremoniale e Zogut

    T gjith atyreve qkan vizituar Ek-spozitn fotografike tMbretris, t organi-zuar n katin e tret tMuzeut Historik Ko-mbtar, do tu ket rnn sy veshja thuajsegjithmon ushtarake eMbretit Zog. N ato ko-hra rrmuje, kur rendii shtetit krkonte diktat,uniforma me spaleta im-pononte forcn dhe forcaka aleat besnik impre-sionin.

    Pjest q u identi-fikuan i prkasin njuniforme ceremoniale.Ato jan dy: fraku (xha-ket) dhe brezi i mesit.

    Fraku sht prej stofit zi, me qndisma ari n

    jak dhe n mng dhe mekopsa t arta n t cilatsht stampuar grma Z,q nnkupton emrin Zog.Kjo xhaket sht nga ataq prdoren pr t paraqi-tur madhshtin nprm-jet meritave. N nj daljeceremoniale meritatshprehen me an t deko-ratave, urdhrave dhemedaljeve, q pr njmbret jan vetm t arta.Madhshtia harmonizohetme vler. N frakun e zi,t mbushur me filiqe kuvareshin dekoratat, ari sh-klqente m tepr dhe njmbret e ka t domos-doshm shklqimin.

    Duke i u kthyer frakut,kushdo e merr me mnd qcopa t jet e nj cilsie tlart. T tetdhjet vjette kaluara q nga koha eprodhimit nuk...

    Debatet e kohve t funditpr rolin e misioneve ushtarake britanike n Sh-qipri gjat Lufts II Botroresjellin n vmendje nevojn evlersimit objektiv t veprim-taris s tyre.Nga largesia mse70 vjeare kjo pun ndihmohet jovetm me hapjen e pashembulltt arkivave, por edhe pr faktintejet pozitiv q sot Britania e Mad-he dhe Shqipria jan vende mikedhe aleate t ngushta n NATO.

    Dihet se pjestart e misioneveushtarake britanike n Shqipriluajtn rol t rndsishm n mo-bilizimin dhe asistencn ndajlufttarve shqiptar t an-gazhuar kundr pushtuesevenazi-fashist. N kt drejtim nukmund t mohohet ndihma e rnd-sishme materiale dhe monetare qiu prcoll atyre.

    Nga ana tjetr, misionet usht-

    arake britanike u gjendn edhe npozit t vshtir n Shqipri prarsyet e mposhtme, disa prej tcilave jan shtjelluar n librin egazetarit shqiptaro-amerikan Pe-ter Lucas [OSS n Shqiprin e LIIBotrore, Tiran, 2010].

    -rreth viteve 1943-1944 roli idyshimt i qeveris s rillit prknaqjen e orekseve shovinistegreke n jug ngjalli dyshim dheshqetsim n mbar opinioninpublik shqiptar, pavarsisht ngaansia ideologjike. Kjo e dmtoi steprmi rolin dhe prestigjin e ush-tarakve britanik t atashuarpran lufttarve shqiptar;

    - me ardhjen n malet e Sh-qipris t Misionit UshtarakAmerikan jo rrall u vrejtnfrkime midis dy misioneve, q lid-heshin kryesisht me prirjet domin-uese britanike ndaj kolegve ttyre amerikan, por edhe me pr-dorimin e asistencs kryesishtamerikane n ndihma financiaredhe ushtarake...

    vijon n faqen 14-15vijon n faqen 14-15vijon n faqen 14-15vijon n faqen 14-15vijon n faqen 14-15

    Follorina sht njqytet kufitar n Gre-qin e Veriut dhe i pr-ket Prefekturs me tnjjtin emr. Ajo kufizo-het me qytetin e Bilish-tit t Republiks s Sh-qipris dhe Prespn,pjesn e Republiks sMaqedonis. Ky qytetndodhet n nj lartsi680 metra mbi nivelindetar dhe n regjistrimine vitit 2011, kishte22.000 banor. Qyteti qu-het n gjuhn turke-Flo-rina, hebreje-Plurina,shqip-Follorina, bullgar-isht dhe sllavo-maqedo-nase-Leri, pra emrin esotm qytetit-Florina eka nga turqishtja.

    N kohn e lasht qu-hej Lykea dhe i prkiste

    mbretris s nns s Fil-ipit II, fisit t ilirveLynkestve t cilt e shtri-nin mbretrin e tyre pr-reth liqenit t Ohrit dhekryeqendrn e kishin nqytetin e sotm t Manas-tirit.

    Follorina (Florina-Leri)n shek.XV, ka pasur 200familje t krishtera dhe 50myslimane. Sipas tdhnave t vitit 1881, kish-te 2.800 mysliman dhe1.690 t krishter.

    Francezi A.Synvet, pro-fesor i gjeografis n Lice-un e Stambollit, m 1878shkruan se qyteti i Fol-lorins kishte 1.800 ban-or. Ndrsa si Kaza Follori-na, Synvet e quan me em-rin Moglena dhe kishte38.640 banor.

    N nj studim t vitit1878, thuhet...

    Agron Agron Agron Agron Agron AlibaliAlibaliAlibaliAlibaliAlibali

    Arben Lalla*Arben Lalla*Arben Lalla*Arben Lalla*Arben Lalla* Nga Frederik StamatiNga Frederik StamatiNga Frederik StamatiNga Frederik StamatiNga Frederik StamatiAriola PriftiAriola PriftiAriola PriftiAriola PriftiAriola Prifti

    N foto: (Lart) Christopher MontagueWoodhouse n malet greke viti 1944 (djathtas)Imazhe q dshmojne genocidin grek n amri

    allegato a Basilicata Mezzogiorno inserto di Basilicatanet.it Reg N 268/1999 Tribunale di Potenza. Editore: Regione Basilicata - Via V. Verrastro - 85100 Potenza. Direttore: Giovanni Rivelli

  • www.shqiptarja.com E diel, 15 korrik 201214

    SUPLEMENT JAVOR I

    RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASISHSHSHSHSH.....comcomcomcomcom HISTORIDDDDDOKUMENTOKUMENTOKUMENTOKUMENTOKUMENTAAAAATTTTT AMERIAAMERIAAMERIAAMERIAAMERIA

    WOODHOUSE DHE AMET ...pa u dhn kredia e duhur -

    pr avancimin e agjends britan-ike n Shqipri;

    -pr m tepr, krert e rezisten-ca shqiptare filluan t vreninedhe njfar sjelljeje nnmueset britanikve ndaj vendasve nShqipri, ka cnoi s teprmifrymn e besimit midis dy forcavealeate;

    -s fundi, aksionet ushtarakeangleze n Shqipri, qoftnprmjet ajrit dhe qoft t nxit-ura n terren, jo gjithmon mornparasysh apo shmangn efektetekolaterale ose mundsin e ra-prezaljeve gjermane ndaj popull-sis civile.

    Mirpo edhe m problematikdel sot roli i Misionit UshtarakBritanik gjat Lufts II Botroren Epir ose amri.

    Misioni Britanik Ushtarak nGreqi u lshua n vjeshtn e vitit1942 pr ndrmarrjen e akteve tsabotimit n prapavijat greke meqllim dmtimin e rrugve t ko-munikimit dhe furnizimit t tru-pave gjermane n Afrikn Veriore.Aksioni m i rndsishm ishte padyshim shkatrrimi i urs n Gor-gopotamo me 25 nntor 1942.

    Mirpo mandej ky Mision, filli-misht i prkohshm, u kthye nmision t prhershm dhe qndroin malet e Greqis Veriore deri nfund t Lufts.

    N krye t tij n fund t vitit1943 u vendos koloneli Christo-pher Montague Woodhouse. Zv-ends i tij ishte Nicholas Ham-mond. N mbarim t lufts q tdy kta u rrethuan nga nj brer-ore gati mitike respekti dhelavdie. T shquar kahershm prfilo-helenizmin dhe anti-ma-jtizmin e tyre t theksuar, q tdy u shquan m tej n qarqet ak-ademike dhe politike britanike,madje duke arritur n nivelet nmajat m t larta. Hammondimadje mbahet sot ndr autorite-tet botrore pr studimet e lash-tsis sa i takon Epirit dhe Maqe-donis.

    Debati profesional asokohe udominua nga librat me kujtime ttyre, dhe u ndikua jasht masenga ngjarjet e Lufts Civile Grekedhe nga Lufta e ftoht. Filli irrfimit apo narrativs s induk-tuar historike ishte se MisioniUshtarak Britanik kishte luajturrol themelor n shptimin e Gre-qis nga pushtimi gjerman dhenga rreziku komunist dhe kjo ish-te arritur nprmjet mbshtetjesthelbsore t dhn shefit tEDES-it, Napolon Zervs, nluftn e tij ndaj gjermanve.

    Mirpo gradualisht, me kal-imin e kohs, dhe me hapjen earkivave, u shfaqn krisjet e parandaj ktyre t vrtetave. U paqart se roli i Woodhouse-it dhe iHammond-it kishte qen shum

    m kompleks se sa dihej dhe semiti i krijuar pr rolin e tyre nmalet e Greqis ishte tejet larg re-alitetit.

    Grvishtja e par q filloi tinxjerr kallajin historive t Wood-house-it dhe Hammond-it erdhifill pas lufte, kur edhe pjestar t

    Parlamentit britanik ngritn py-etje shqetsuese lidhur me roline vrtet t Zervs n rezistencnanti-gjermane, ka implikonte in-direkt edhe misionart britanik.

    Ktyre zrave koloneli Wood-house iu prgjigj me kundrargu-mente shpotitse, duke hedhur

    posht do insinuate pr lidhjet eZervs me gjeneralin gjermanHubert Lanz n Janin [Shih lib-rin e C. Woodhouse Molla e Sher-rit, Londr, 1946].

    Mirpo paqsimi i Greqis dhefryma rishikuese e ngjarjeve tLufts Civile, sidomos n vitet

    1960-1970, si dhe dalja n skene historianve objektive gjer-man, q kishin qasje t plot narkivat e Wermachtit, e pasuroidebatin me t dhna t tjera qvrtetonin n mnyr t padisku-tueshme bashkpunimin e Zervsme gjermant nga shtatori 1943e deri n gusht 1944, madje derin evakuimin e Janins n tetor1944.

    Debati shkencor deri atheri kufizuar brenda literaturs gjer-mane dhe greke - u prcoll pr-fundimisht edhe n gjuhn an-gleze me nj studim me vler tjashtzakonshme t historianitgjerman Heinz Richter n nj re-vist shkencore n fillim t viteve1990.

    Historiani gjerman atje vrte-toi me fakte t pakundrsh-tueshme se Zerva dhe gjeneraliLanz kishin lidhur nj mar-rveshje xhentlmenash pr mos-sulmim ndaj njri tjetrit dhe prshkmbim informacioni. Kjo mar-rveshje, sipas historianit gjer-man arrinte madje n kufinjte tradhtis ndaj kauzs aleate.

    T mos harrojm se Zerva dheEDES-i ishin krijim i britanikvedhe mbaheshin prej tyre me arm,ushqime dhe par.

    Pra, tash von doli se Zervanga nj an mbante nj arm-pushim t heshtur me gjermantdhe nga ana tjetr vilte milionastrlina ari ndihma nga anglezt.Dhe kjo ndodhte nn hundn eushtarakve britanik.

    I ndodhur para faktesh t pa-kundrshtueshme, Woodhousegjeti nj rrugdalje aspak fatlumen prgjigjen e tij ndaj historian-it gjerman: njlloj si Hrushovi, qpr mospajtimet me udhheqjenkomuniste shqiptare n Mosk nvitin 1961 ua hodhi fajin prk-thyesve, edhe Monty Woodhousebri t njjtn gj: ai u prpoq tshpjegoi me vshtirsi se TomBarnes, ushtaraku neozelandez iatashuar direkt me shtabin eZervs, nuk dinte greqisht; rrje-dhimisht ai duhet t ishte keqk-uptuar n komunikimet e veta meZervn, etj.

    Por cili ishte roli i Woodhouse-it n ngjarjet dhe masakrat namri? A ishin ai dhe kolegt etij thjesht dshmitar asnjans,q e pane veten krejt t pafu-

    Ja e vrteta e rolit tbritanikve n genocidin am

    Cili ishte roli i WCili ishte roli i WCili ishte roli i WCili ishte roli i WCili ishte roli i Woodhouse-it n ngjarjet dhe masakrat n amri? oodhouse-it n ngjarjet dhe masakrat n amri? oodhouse-it n ngjarjet dhe masakrat n amri? oodhouse-it n ngjarjet dhe masakrat n amri? oodhouse-it n ngjarjet dhe masakrat n amri? AAAAA ishin ai dhe kolegt e tij thjesht dshmitar ishin ai dhe kolegt e tij thjesht dshmitar ishin ai dhe kolegt e tij thjesht dshmitar ishin ai dhe kolegt e tij thjesht dshmitar ishin ai dhe kolegt e tij thjesht dshmitarasnjans, q e pane veten krejt t pafuqishm pr t penguar valn e terrorit t Zervs?asnjans, q e pane veten krejt t pafuqishm pr t penguar valn e terrorit t Zervs?asnjans, q e pane veten krejt t pafuqishm pr t penguar valn e terrorit t Zervs?asnjans, q e pane veten krejt t pafuqishm pr t penguar valn e terrorit t Zervs?asnjans, q e pane veten krejt t pafuqishm pr t penguar valn e terrorit t Zervs?

    Misioni BritanikMisioni BritanikMisioni BritanikMisioni BritanikMisioni BritanikUshtarak nUshtarak nUshtarak nUshtarak nUshtarak nGreqi u lshua nGreqi u lshua nGreqi u lshua nGreqi u lshua nGreqi u lshua nvjeshtn e vititvjeshtn e vititvjeshtn e vititvjeshtn e vititvjeshtn e vitit1942 pr ndrmar1942 pr ndrmar1942 pr ndrmar1942 pr ndrmar1942 pr ndrmar-----rjen e akteve trjen e akteve trjen e akteve trjen e akteve trjen e akteve tsabotimit nsabotimit nsabotimit nsabotimit nsabotimit nprapavijat grekeprapavijat grekeprapavijat grekeprapavijat grekeprapavijat grekeme qllimme qllimme qllimme qllimme qllimdmtimin edmtimin edmtimin edmtimin edmtimin errugve t komu-rrugve t komu-rrugve t komu-rrugve t komu-rrugve t komu-nikimit dhe furni-nikimit dhe furni-nikimit dhe furni-nikimit dhe furni-nikimit dhe furni-zimit t trupavezimit t trupavezimit t trupavezimit t trupavezimit t trupavegjermane n gjermane n gjermane n gjermane n gjermane n Af-Af-Af-Af-Af-rikn Vrikn Vrikn Vrikn Vrikn Veriore.eriore.eriore.eriore.eriore.Aksioni m iAksioni m iAksioni m iAksioni m iAksioni m irndsishm ishterndsishm ishterndsishm ishterndsishm ishterndsishm ishtepa dyshim sh-pa dyshim sh-pa dyshim sh-pa dyshim sh-pa dyshim sh-katrrimi i urskatrrimi i urskatrrimi i urskatrrimi i urskatrrimi i ursn Gorgopotamon Gorgopotamon Gorgopotamon Gorgopotamon Gorgopotamome 25 nntor 1942me 25 nntor 1942me 25 nntor 1942me 25 nntor 1942me 25 nntor 1942

    Agron Agron Agron Agron Agron AlibaliAlibaliAlibaliAlibaliAlibali

    vijon nga faqja 13

    N foto: ChristopherMontague Woodhouse

    n malet greke viti 1944

  • SHSHSHSHSH.....comcomcomcomcom 15www.shqiptarja.comE diel, 15 korrik 2012SUPLEMENT JAVOR I

    RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASI HISTORI

    qishm pr t penguar valn e ter-rorit t Zervs?

    Esht e vshtir t pranohet seajo ka ndodhi ndaj popullsis spafajshme civile n amri n pe-riudhn qershor 1944 mars 1945nuk prbnte kurrfar shkeljeje ts drejts ndrkombtare nprgjithsi, dhe t asaj ndrko-mbtare humanitare n veanti.

    Mirpo pjestart e MisionitUshtarak Britanik n malet eGreqis ishin t detyruar t zba-tonin t gjitha konventat ndrko-mbtare n fuqi n at koh qrregullonin trajtimin e popullsiscivile gjat konfliktit t armato-sur.

    Duhet thn se sot ka nj prir-je edhe n qarqet studimore brit-anike pr ta mitizuar rolin eWoodhouse-it n ngjarjet e asajkohe. James Pettifer sht njrindr studiuesit britanik q nd-jek kt hulli. Ky madje prmendse n librat e tij Woodhouse nukshquhet pr ndonj simpati prpopullsin ame, q ai e quanteme prmim turko-shqiptare.

    Disponimi i Woodhouse-ndajkomunitetit am prcillet gjer-sisht n dy librat e tij me kujtime[Molla e sherrit dhe Dika esprovuar Something Ventured],ku ai i akuzon n trsi amet prbashkpuntore t gjermanve,ndrkoh q anashkalon lidhjet evrtetuara t Zervs me push-tuesit.

    Mirpo n raportet sekrete dr-guara qendrs n Londr Wood-house sht edhe m eksplicit

    Vler t veant ka nj doku-ment i dats 16 tetor 1945 me tit-ull Nj shnim pr amt [ANote on the Chams] me t dhnatarkivale F.O. 371/48094/18138. Aisht zbuluar e shfrytzuar thua-jse njkohsisht pr her t parprej historianit amerikan MarkMazower [After the War WasOver, Princeton University Press,2000] dhe atij grek me prejardhjeshqiptare Vasil Kondi [Basil Kon-dis) tek Epirus, 4000 Years ofGreek Civiliation, Botzaris, Ath-ens 1997. Ktu Woodhouse jep sime thn nj justifikimi operacio-nal pr shprnguljen e dhunshmet popullsis ame nga shtpittyre.

    M konkretisht Woodhouse-iraporton se: Zerva, i nxitur ngaMisioni Aleat nn drejtimin tim,i ndoqi ata [amt] prej shtpivet tyre n vitin 1944 pr t leht-suar operacionet kundrarmikut [n origjinalin n an-glisht: Zervas encouraged bythe Allied Mission under myself,chased them [Chams] out of theirhomes in 1944 in order to facili-tate operations against the ene-my.] Edhe historian shqiptarBeqir Meta e ka shfrytzuar ktdokument.

    Ky pohim i pashembullt, iWoodhouse pr shefat e tij nLondr, flet vet. Ktu del farepastr dhe qart prgjegjsia tpaktn e trthort e Woodhouse-it dhe e kolegve t vet t Mision-it Ushtarak Britanik n masakratndaj popullsis s pafajshme dhet pambrojtur ame.

    Ka rndsi t theksohet se datae Shnimit t Woodhouse-it,prkon me prpjekjet e para prndrkombtarizimin e shtjesame nga ana e OKB-s dhe e

    qeveris shqiptare, dhe me siguriduhet t ket ndikuar n form-simin apo ngurtsimin e qeverisbritanike ndaj ksaj krize t pa-shembullt humanitare n rajoninballkanik.

    N fund nuk mund t mos vre-jm evoluimin n qndrim dhe in-tepretim q i bjn ngjarjeve stu-diuesit dhe historiant grek.Pozita e Vasil Kondi-it, pr shem-bull, nnkuptohet qart: ai iahedh britanikve prgjegjsin easaj ka i ndodhi popullsis amepasi, sipas tij, Zerva thjesht pozbatonte urdhrat e Misionit Ush-tarak Britanik.

    Studiuesja greko-amerikaneElaine Thomopoulos shkon edhe

    m tej: Ajo pranon se edhe pseWoodhouse besonte se ata bash-kpunonin me pushtuesin,burime t tjera prmendin se njgrup amsh u bashkuan me or-ganizatn e rezistences ELAS.Thomopoulos madje prmend meguxim akademik krimet e kryeranga Zerva, duke theksuar se tru-pat e Zervs masakruan edhenj numr t paprcaktuarcivilsh t pafajshm, prfshirgra dhe fmij. N fund ajo thek-son se shtja mbetet e hapur

    edhe n vitin 2011 duke vazhdu-ar ti ndrlikoj marrdhniet sh-qiptaro-greke. [Elaine Tho-mopoulos, History of Greece,Greenwood, ABC-CLIO, LLC,Santa Barbara, California f. 123,].

    Thomopoulos nuk sht e vet-me. Ka edhe studiues t tjer nGreqi q po marrin qndrim kri-tik ndaj asaj ka ka ndodhur, sip.sh. Sevasti Trumbeta.GeorgiaKretsi, etj.

    Nuk besojm se aksioni tragjiki nxitur dhe i miratuar nga Wood-house n amri u b me mira-timin e qeveris angleze t asajkohe. Woodhouse-i jo rrall ve-pronte thjesht me kokn e vet dhedilte jasht kuadrit t porosive dhe

    urdhrave t mara nga qendra.Gjithsesi, roli i tij dhe i kolegvet tij n shkeljet e pashembulltat s drejts ndrkombtare namri gjat periudhs n fjalduhet hulumtuar m tej.

    Agron Agron Agron Agron Agron AlibaliAlibaliAlibaliAlibaliAlibaliAutori sht studiues n Uni-Autori sht studiues n Uni-Autori sht studiues n Uni-Autori sht studiues n Uni-Autori sht studiues n Uni-

    versitetin e Masausetsit. versitetin e Masausetsit. versitetin e Masausetsit. versitetin e Masausetsit. versitetin e Masausetsit. Ai poAi poAi poAi poAi poshkruan nj liber pr shtjenshkruan nj liber pr shtjenshkruan nj liber pr shtjenshkruan nj liber pr shtjenshkruan nj liber pr shtjename dhe aspekte t s drejts hu-ame dhe aspekte t s drejts hu-ame dhe aspekte t s drejts hu-ame dhe aspekte t s drejts hu-ame dhe aspekte t s drejts hu-manitare ndrkombtare tmanitare ndrkombtare tmanitare ndrkombtare tmanitare ndrkombtare tmanitare ndrkombtare tlidhura me t.lidhura me t.lidhura me t.lidhura me t.lidhura me t.

    Ka rndsi t theksohet se data e Shnimit tKa rndsi t theksohet se data e Shnimit tKa rndsi t theksohet se data e Shnimit tKa rndsi t theksohet se data e Shnimit tKa rndsi t theksohet se data e Shnimit tWWWWWoodhouse-it, prkon me prpjekjet e para proodhouse-it, prkon me prpjekjet e para proodhouse-it, prkon me prpjekjet e para proodhouse-it, prkon me prpjekjet e para proodhouse-it, prkon me prpjekjet e para prndrkombtarizimin e shtjes ame nga ana endrkombtarizimin e shtjes ame nga ana endrkombtarizimin e shtjes ame nga ana endrkombtarizimin e shtjes ame nga ana endrkombtarizimin e shtjes ame nga ana eOKB-s dhe e qeveris shqiptareOKB-s dhe e qeveris shqiptareOKB-s dhe e qeveris shqiptareOKB-s dhe e qeveris shqiptareOKB-s dhe e qeveris shqiptare

    N foto:Imazhe qdshmojnegenocidingrek neamri

  • www.shqiptarja.com E diel, 15 korrik 201216

    SUPLEMENT JAVOR I

    RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASISHSHSHSHSH.....comcomcomcomcom SPECIALETTTTTRADITRADITRADITRADITRADITAAAAA V V V V VLERALERALERALERALERA

    Veshjet arbreshe dhenj ritual i lasht

    Maji n Shn Kostandin shtMaji n Shn Kostandin shtMaji n Shn Kostandin shtMaji n Shn Kostandin shtMaji n Shn Kostandin shtmuaji i Shn Mris s yjevemuaji i Shn Mris s yjevemuaji i Shn Mris s yjevemuaji i Shn Mris s yjevemuaji i Shn Mris s yjeve

    Kostumet e Shn Palit shqiptarKostumet e Shn Palit shqiptarKostumet e Shn Palit shqiptarKostumet e Shn Palit shqiptarKostumet e Shn Palit shqiptar

    Nj ndr festat m t pritura,Shkostantin, sht patjetr ajo e ShrMris della Stella n muajin e majit: paselebracjunat t mdha, nxiret Shr Mriaprjashta kljishs e prpara asaj shkrehnNusazit.

    Kljisha e madhe meikonat e saj bixantine t sh-kljqyera, gljuha e ljasht qt rrmben, folklori, t ve-shurat t bukura e sidomosnusazit (dordolecet) janpetk e rrkic e Shkosn-jotvet e duan t ruajtur et valorizuar. Nj ndr ele-mentet m t shkiljqyer i trdhits s Sh-kostantinit sht, patjetr, ai i nusazvet:kto nusaz,bambulla( me prmasa tvrteta)t bukura, me kullure t shkljqy-er, jan t pljota me pljhur e pljsiten tuerrutulluar(si nj rrot me fishekzjarre): s

    ShKostantin. Festa nusazvet: mojShKostantin. Festa nusazvet: mojShKostantin. Festa nusazvet: mojShKostantin. Festa nusazvet: mojShKostantin. Festa nusazvet: mojmajit sht muaji i Shr Mris della Stella:majit sht muaji i Shr Mris della Stella:majit sht muaji i Shr Mris della Stella:majit sht muaji i Shr Mris della Stella:majit sht muaji i Shr Mris della Stella:

    pari, dy furxhar q shrbenjn (punojn),s dyti nj grua e nj burr q jan tvishur aljbrisht(veshje aljbreshe ceremo-nie) me dy gjiza m dor e, s treti, njDjallth me dy faqe, katr brri(brir) t

    ngatarrier, me kmbet sithundra kalji e n dor njfurk e katenn e kusis. Tparet q shkrehen e bhen copajan dy furxhart q i bien memartjeljin ngudhms(kudhres) e pstaj gjith ttjerat figura alegorike, d.m.th,se Shr Mria sht siprgjithve m e ljart se burri,

    se gruaja, se shrbesi(puna) e, sidomos, se iLjigu. Ljurtmu(n fund) bhet pircjuna:statua(statuja) e Shr Mris qellet tekkljishza e saj. Tradhjita e nusazvetsbhet fare gjikun n Taljet (Itali) e pran-daj heljq shum turistra .

    Nj nga takimet m t shumprituran Shn Kostandin sht me sigurifesta e Shn mris s yjeve n muajinmaj. Pas festimeve solemne, statuja eShn Mris nxirret ngakisha dhe prball sajkryhet riti i pranimit t nusazit. Kisha e mad-he me ikonat e mrekul-lueshme bizantine, gju-ha arbreshe, e lashtdhe mbreslnse, folkloridhe kostumet e muaratradicionale dhe natyr-isht kukullat ceremoni-ale, prbjn nj pasurihistorike e kulturore, njpasuri t madhe t ShnKostandinit shqiptar, q duhet ruajtur,vlersuar dhe transmetuar brez pas brezi.

    Nj nga elementt me befasues pr t

    ciln sht e njohur tradita kulturore eShn Kostandinit, sht mbase pikrishtajo e nusazit: jan kukullat karakteristike,me ngjyrat e tyre t shklqyera, mbushur

    me pluhur, q plasen najr duke u rrotulluar de-risa digjen prfundimisht:dy kova ndrsa punojn,nj grua e veshur me kos-tumin festiv arbresh, njburr me kostumin tradi-cional arbresh dhe djallii cili prezantohet sipasikonografis lokale me dyfytyra, katr brir qngatrrohen, kmbt sithundrat e kalit, dhe du-art q mbajn nj furk

    dhe kusin. T part q digjen jan dykovat q punojn. Pastaj sht radha eburrit arbresh me veglat e puns.

    Me syt e tu t zez, t gjall e mebisht, shkrin zemrn e t dashu-rit tnd.... Kto vargje shoqroninimazhin e gruas me kostumin e bukurfestiv teksa hyn n kish.

    Pr komunitetin e Shn Palit,veshjet femrore jan nj ndr pa-surit m t mueshme, m auten-tike e njkohsisht m t prdorurat.Gruaja shqiptare ka qen gjithmonelegante me veshjen e saj gjith lukse madhshtore.

    N garderobn e saj dallohen katrlloj veshjesh: Veshja e vajzave, veshjamartesore, veshja festive dhe veshja eprditshme prej gruaje t martuar.

    Me prjashtim t veshjes sprditshme veshjet e tjera jan luk-soze e madhshtore, t pasura me de-

    korime. Prbhen nga shum pjesorigjinale si kmisha linja, prejpambuku ose gjineshtre,t punuara me dor, medy ose tre konture qndis-mash rreth jaks katrore,mnga prej mndafshi ,brezi pitera, me qndis-je t prpunuar, jelekudhe xhipuni, q vishetmbi kmish, i kadifenjte,prej damasku t prpunu-ar, i pasuruar me shiritaose qndisma t cilat imi-tojn kokrrat e grurit osevilet e rrushit punuar mefije ari ose argjendi.

    N veshjen e prditshme fundikamizolla sht prej pambuku t

    kuq. N veshjen ceremoniale q sotsht prej leshi dikur ka qen prej

    gjineshtre, mngt jan mt gjata. Elementt dekora-tiv t fundeve, n veshjene vajzave, ndrthuren meshirita sateni, kljiet, tcilat tregojn statusin civilt gruas s lir.

    I venat sht modeli iflokve, nj kapje me njgjalm pr t formuar ksh-et, ndrsa tek grat e mar-tuar, jan keza t mbulu-ara plotsisht me fije ari eargjendi, cofa, nj erash-

    k e varur tek kesa ose spingullatdhe karfica argjendi q vendosen nkshet.

    T veshurat aljbrishtT veshurat aljbrishtT veshurat aljbrishtT veshurat aljbrishtT veshurat aljbrishte Shn Paljite Shn Paljite Shn Paljite Shn Paljite Shn Paljit

    Syt e tu t zez me bisht,kur mi ljuan ti ndprkljish(t), kur mi ljuan tindpr kljisht, djaljthit tndi ljoset misht: kt vjesh iakndoin burrat gravet kur, tdieln, ato vejin m kljish,t veshura me ljiveret t buku-ra e festave.

    Shn Palji, ka, n zakonine tij, katr costume:jan tkatr t veshura grash.

    I pari sht ai i gruas svirgjr, i cili ka kshet pakez, pse gruaja nk shtadhe e martuar e krkonburr; ktij kostumi iathonKamizoll me Kljie ee vn vajzat vetm ndr di-tat e festave.

    I dyti sht ai i dits kurajo martohet e ia thoncoh: shum i ngarkuar megjth stuljit ,sa m t buku-ra, e nuses . Kto t veshurauzarn m rall.

    I treti e i katrti jan atam interesant pse uzarnadhe sod: jan ai i ngadit eai pr erimonjet .

    Kta t dy kan nj vljershum e madhe. gruaja al-jbrreshe klje doher ele-gante: stuljit e saj jan tbukura t shrbiera me file arie rrgjndi.

    Pjesat e ljivervet vallje(erimonje) jan t bukura et holla(veante).

    Si ljinjaq mnd t jetspartje, mumbaku ose ljiri, medy ose tre rie rrorro xerkut .

    Si pitera,tek gjiri, e shr-bier bukur me pundine errikame:jan te dya t shrbi-era me dor e me amur (devo-cion), ka gruja kur sht adhee virgjr,tue pritur burrin qka t martonj.

    Si xhipuni,q vishet mbiljins : ai sht i velluti e i

    shrbier me ar e meset(mndafsh) e megallone(shirit) , kallinj eveshe rrushi sipr, t br mepundin.

    Ljivert e ngadit jan mpratik: nj gon e kuqe meshum qika e nj linje e zezn fund, m par, spartje enani mumbaku.

    do gon, ose kamizoll sithuhet, do t ket vithet t pl-jota si sinj i bukurie e i shumbiljsh(djem).

    Shum intersant jankshet: ljesht(flokt)ljidhn si tree menapaz(rripa liri) pr tmban kezn, ofne sp-ingullat, q kllitn t ljesh-t,

    Kshet, pa kez, duant then se gruaja sht e vir-gjr.

    Kshet, me kez, duan tthen se gruaja sht e mar-tuar, do me thn, ndn burr-in. ofa shrben pr t mbul-juar xerkun q u zbuljua meKshet

  • SHSHSHSHSH.....comcomcomcomcom 17www.shqiptarja.comE diel, 15 korrik 2012SUPLEMENT JAVOR I

    RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASI STUDIMIPPPPPOPULLSIAOPULLSIAOPULLSIAOPULLSIAOPULLSIA FFFFFOTOTOTOTOTOTOTOTOTOT

    FSHATRAT SHQIPTARETE FOLLORINES

    far t dhnash fshehin regjistrimet e popullsisfar t dhnash fshehin regjistrimet e popullsisfar t dhnash fshehin regjistrimet e popullsisfar t dhnash fshehin regjistrimet e popullsisfar t dhnash fshehin regjistrimet e popullsis

    Arben Llalla*Arben Llalla*Arben Llalla*Arben Llalla*Arben Llalla*

    Follorina sht nj qytet kufitar nGreqin e Veriut dhe i prketPrefekturs me t njjtin emr.Ajo kufizohet me qytetin e Bilishtit tRepubliks s Shqipris dhe Prespn,pjesn e Republiks s Maqedonis. Kyqytet ndodhet n nj lartsi 680 metrambi nivelin detar dhe n regjistrimin evitit 2011, kishte 22.000 banor. Qytetiquhet n gjuhn turke-Florina, hebre-je-Plurina, shqip-Follorina, bullgarishtdhe sllavo-maqedonase-Leri, pra emrine sotm qytetit-Florina e ka nga turqish-tja.

    N kohn e lasht quhej Lykea dhe iprkiste mbretris s nns s FilipitII, fisit t ilirve Lynkestve t cilt eshtrinin mbretrin e tyre prreth liq-enit t Ohrit dhe kryeqendrn e kishinn qytetin e sotm t Manastirit.

    Follorina (Florina-Leri) n shek.XV,ka pasur 200 familje t krishtera dhe50 myslimane. Sipas t dhnave t vitit1881, kishte 2.800 mysliman dhe 1.690t krishter.

    Francezi A.Synvet, profesor igjeografis n Liceun e Stambollit, m1878 shkruan se qyteti i Follorins kish-te 1.800 banor. Ndrsa si Kaza Follori-na, Synvet e quan me emrin Moglenadhe kishte 38.640 banor.

    N nj studim t vitit 1878, thuhetse Follorina ka pasur 1.500 shtpi ju je-tonin 2.800 mysliman (shqiptar, turq,pomak, cigan, tartar) dhe 1.800 bull-gar. Ndrsa Kazaja e Follorins kish-te 8.542 shtpi ku jetonin 5.706 mysli-man (shqiptar, turq, tartar, pomak),16.667 bullgar, 1.300 vlleh dhe 790cigan.

    N vitin 1893, udhrrfyesi francezViktor Berard shkruan se, M. Goptchev-itch, n librin e tij: Macdonien und AltSerbien, (Vienne, 1889), qyteti i Fol-lorins ka pasur 3.000 osman, 9.500sllav, 3.500 shqiptar dhe 400 cigan.Qyteti i Follorins kishte 1500 shtpi kubanoni shqiptar, sllav t konvertuar nmysliman dhe vetm 100 familje turken nj qytet kryesisht mysliman. Njlagje me 500 shtpi t krishtera q nakujtojn shtpit prej druri dhe rrugi-cat e Ohrit dhe Strugs. Ndrsa prprefekturn e Follorins thot se jeto-nin 48.000 serb, 4.000 shqiptar, 3.000turq, 3.300 vlleh dhe 1.800 cigan.

    Sipas shifrave individuale, duke de-tajuar do fshat, para fillimit tluftrave ballkanike, prefektura e Fol-lorins kishte 74.940 banor. Nga kta,50.450 ose 67,3% e popullsis flisninmaqedonisht dhe ishin t krishter.Grupi i dyt m i madh ishin myslimanturq, numri i tyre arrinte n 11,770njerz ose 15.7% t popullats. Sh-qiptart ishin t tret n madhsi me6.770 njerz, ose 9% e popullsis. Ngakta 3.520 ishin mysliman dhe 3.250t krishter. Kishte 3.400 vlleh, 2.090rom (1.800 mysliman dhe 290 t krish-ter), 300 hebrenj dhe 150 pomak mys-liman.

    N vitet e luftrave Ballkanike er-dhn m Follorin rreth 300 familje vlle-he dhe sllavo-maqedonase nga Magare-vo, Nizhepole, Trnovo-Manastiri. Nvitin 1912, popullsia e saj ishte 10 mijbanor, nga kta 5 mij mysliman turq,1.600 rom mysliman, 100 shqiptarmysliman, 50 shqiptar ortodoks, 2.800sllavo-maqedonas ortodoks, 150 vllehortodoks, dhe 300 hebrenj. Deri m 1924

    shumica e popullsis t besimit islam udetyrua t largohet dhe n vend t tyreqeveria greke vendosi 3.600 refugjatortodoks vlleh dhe maqedonas nga Ma-nastiri dhe grek nga Turqia.

    Pas vitit 1922, n baz t Mar-rveshjes s Lozans (30 Janar1923) prshkmbimin e popullsis midis Greqisdhe Turqis edhe qyteti i Follorins sishum qytete dhe fshatra t Greqispsoj ndryshime t mdha pr nga numrii banorve, t kombsive dhe besi-meve fetare. N kt qytet dhe fs-hatrat e saj erdhn grek nga Azia evogl dhe Kaukazi. Ata u vendosnnpr shtpit e turqve dhe t sh-qiptarve.

    Ndr vite qeverit greke bnspastrim etnik n Follorin dhe fs-hatrat e saj duke przn n fazat ndryshme banort q ishin mekombsi bullgare, turq, shqiptare,hebrenj dhe sllavo-maqedonasvegjat lufts s Dyt Botrore dhelufts qytetare greke 1946-1949.

    N vitit 1924, n baz t mar-rveshjes s shkmbimit t popull-sis gjeografia e fshatrave pr nga etniae banorve dhe e qytetit t Follorinsndryshoj pothuajse trsisht. Rreth 18mij mysliman turq dhe shqiptar udbuan pr n Turqi, disa familje sh-qiptare preferuan t shkonin fshehurazin Shqipri. Nj pjes e shqiptarveortodoks paguan t holla zyrtarve ven-dor grek dhe ju mundsua t jetonin n

    shtpit e tyre. Ndrsa n shtpit eturqve dhe shqiptarve q u larguan uvendosn rreth 11 mij refugjatortodoks t ardhur nga Azia si grek, ar-men, rus. U dbuan n at periudh dhembi 1.600 sllavo-maqedonas pr n ish-Jugosllavi.

    Por, Selman Sheme shkruan n njpunimin e tij se n vitet 1920-1926, udrguan me forc pr n Turqi 35.000 sh-qiptar, banor t 24 fshatrave t Kostu-

    rit dhe 14 fshatrave t Follorins. Ktofshatra, me largimin e popullsis sh-qiptare myslimane pr n Anadoll, fillu-an t asimilohen.

    N regjistrimin e vitit 1928, q briqeveria greke n prefekturn e Follorinsu deklaruan 38.917 banor grek, 28.884sllavo-maqedonas, 1.369 vlleh, 379 he-brenj, 75 turq, 70 shqiptar mysliman, nj

    shqiptar ortodoks, 19 cigan. Ndrsa nqytetin e Follorins m 1928 u regjis-truan 10.585 banor nga t cilt 3.612jan refugjat t ardhur para vitit 1922dhe 1.999 refugjat t ardhur pas vitit1922. Nga 10.585 banor t regjistruar,7.777 ishin grek ortodoks, 1.638 sllavo-maqedonas, 513 turq ortodoks, 284 izra-elit, 255 vlleh, 48 shqiptar mysliman, 15turq mysliman dhe 55 t tjer.

    Sipas shum studiuesve q jan mar-r me shtjen e popullsis t Fol-lorins pretendoj se regjistriminuk ishte sakt sepse qeveriagreke fshehu numrin e vrtet tbanorve jogrek.

    Prfaqsuesit e KomisionitEvropian Riki Van Boechoten dheHelleen va nder Minne, n rapor-tin e tyre t botuar m 2001, shk-ruanin se n prefekturn e Fol-lorins 15.228 banor flasin gju-hn sllave n familje, 2.114 gju-hn shqipe, 789 gjuhn vllehe,5.554 gjuhn pondiaka(nj diale-kt i gjuhs greke t refugjatvenga Deti i Zi) dhe 12.527 gjuh t

    przier-Mixed. Termi refugjat sht pr-dorur pr t prcaktuar grekt e ardhurnga Thraka turke, Azia e Vogl, Kauka-zi t cilt u vendosn n Greqia n bazt marrveshjes midis Greqis dhe Tur-qis m 1922-1923. Nga kjo marrveshjem shum nga t gjith u dmtuan sh-

    N foto:(Lart)Follorina1918(posht)Bellkameni1918

    vijon n faqen 18

  • www.shqiptarja.com E diel, 15 korrik 201218

    SUPLEMENT JAVOR I

    RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASISHSHSHSHSH.....comcomcomcomcom STUDIMI

    qiptart mysliman t cilt i braktisnfshatrat e tyre nga dhuna q ushtroi sh-teti grek duke i futur n kategorin tbanorve me kombsi turke.

    Fshatrat shqiptar t

    prefekturs s FollorinsStudiuesi arbresh prof.dr.Antonio

    Bellushi shkruan n librin e tij:RICERCHE E STUDI TRA GLI AR-BERORI DELL ELLADE, se n Fol-lorin jan 8 fshatra q flitet gjuha sh-qipe ende nga banor si: Bell-Kamen(Dhrosopigji), Negovan (Flamburon),(Idhrusa), Kotori Ano (Ano Ydhrusa),Lehovo(Lehovo), Negoan (Niki), (Tri-potamos), Mahalla (Tropaiohos).

    Shkrimtari dhe publicisti grek Dhim-itri Lithoksus shkruan pr 18 fshatra tFollorins q banoheshin nga shqiptartmysliman dhe ortodoks para se t vininrefugjatt n vitin 1924.

    Gjeografi shqiptar prof.dr.SelmanSheme n nj studimin e tij shkruan sem 1912, n Kazan e Follorins kishte22 fshatra me shqiptar t krishter. Porn shkrimin e tij prof.Sheme nuk na jepemrat e fshatrave apo t dhna t tjerat mjaftueshme, megjithat ai sht mafr si numr pr fshatrat shqiptar paprcaktimin e besimit fetar.

    Nga krkimet q kam br n disabiblioteka dhe arkiva t huaja na dalinmbi 20 fshatra t prefekturs s Fol-lorins q kan qen banuar nga sh-qiptart ortodoks dhe mysliman t ciltpas viteve 1912 dal ngadal i kan brak-tisur kto vendbanime ose jan asimi-luar nga presionet e shtetit grek dhe nvend t tyre qeverit greke kan vendo-sur refugjat t ardhur nga Azia e Vogldhe vlleh.

    N vitin 1993, Komisioni Evropian fi-nancoj nj studim pr prefekturn e Fol-lorins n lidhje pr prdorimin e gju-hve t pakicave n kt pjes t Gre-qis s Veriut. Studimi u krye n terrenn shator 1993, dhe u vrejt se n prefek-turn e Follorins dhe Aridea prve gju-hs shtetrore, greqishtes ende fliteshinnga banort maqedonishtja, vllahishtja,shqipja, turqishtja, rome dhe dialekti igjuhs greke e folura nga refugjatt tardhur nga Deti i Zi. Ky studim prfsh-iu 72 fshatra nga 139 q jan n ktrajon dhe u krye nga Riki Van Boecho-ten, profesoresh e Historis, Arke-ologjis dhe Antropologjis n Univer-sitetin e Thesalis n Greqi. Autore edisa punimeve shkencore dhe libraverreth historis dhe antropologjis. Gjith-ashtu n kt studim mori pjes Helleenva nder Minne. Studimi n fjal ju para-qit Komisionit Evropian me titull: Gju-ht e pakicave n Greqin Veriore, viz-it studimore m Florina dhe Aridea,shator, 1993. Nga ky studim doli seende n 3 fshatra t prefekturs s Fol-lorins banojn shumic shqiptar, dhen 3 t tjer jan pakic.

    M posht po sjellim shnime t brndr vite nga studiues t huaj rrethnumrit t banorve, prkatsis ko-mbtare dhe fetare. Kta studiuesshpeshher i paraqitnin banort n bazt interesave politike t shteteve q i fi-nanconin rreth krkime pr regjistrimine popullsis n prefekturn e Follorin.

    Fshatrave u jan ndrruar emratpas vitit 1924 e deri m 1928 ku prfun-doj ky proces. Sbashku me ndryshimett emrave t fshatrave filloj procesi edhet ndryshimi t mbiemrave t familjevejogreke.

    Shum fshatra nga luftrat ballkan-ike, botrore dhe dhuna q ushtronte sh-teti grek jan zhdukur nga harta, pranuk ekzistojn m. Banort e tyre pr timbijetuan ktyre ngjarjeve kan emi-gruar n Evrop, Sh.B.A ose n vendetfqinje me Greqin si n Shqipri, FYRO-

    Maqedoni dhe Turqi. Kto fshatra mundti gjejm sot vetm npr kujtesn e his-toris, ather kur popujt e etnive dhebesimeve fetare t ndryshme jetoninsbashku n paqe.

    1-VARTOLONEmri ju ndrrua n Vartholomaios

    dhe m 1928 n Agjios Vartholomaios.Vartolon ishte nj fshat i vogl, m 1889,kishte 125 t shtpi krishter dhe 80mysliman. Para luftrave Ballkanike,ky fshat banohej vetm nga shqiptart.N vitin 1912, banonin 460 shqiptarmysliman. Mbretria e Greqis me ant ushtris s saj bri regjistrimin e pop-ullsis n shtator 1913 dhe n Vartolonu regjistrua 343 njerz. Nga fundi i vitit1924, shqiptart mysliman detyrohen tabraktisin fshatin dhe n vend t tyre uvendosn refugjat nga Deti i Zi dheKaukazi. N regjistrimin e vitit 1928 uregjistruan 370 banor grek

    2-VINENI

    Sot quhet Pili dhe i prket bashkiss Presps t prefekturs s Follorins.N vitin 1912 n kt fshat banoninvetm 230 shqiptar mysliman. Nregjistrimin e vitit 1913, u regjistruan224 banor. Disa vite m von pasi sh-qiptart e braktisn fshatin n vend ttyre qeveria greke solli 200 refugjat ngaAzia e Vogl dhe n vitet 1950 solli edhedisa vlleh nga Epiri.

    N kt fshat ka qen selia e Qever-is Demokratike ose Qeveria e Malit sie quanin gat lufts qytetare greke t

    1946-1949. Ky fshat ishte vendi i qn-drimit t sekretarit t prgjithshm tpartis komuniste greke Nikos Zahari-adhit.

    3-VRAPINI

    M 1926 fshati mori emrin Himadhin.M 1912 ishte nj fshat i vogl me 40banor mysliman turq t cilt u larguanpr n Turqi m 1914. N vitin 1928 er-dhn pr t banuar n kt fshat 50 sh-qiptar ortodoks.

    Fshati gjendet buz liqenit Himadhit-idhas, m 1928 disa shqiptar nga Leho-va erdhn dhe blen shtpit dhe tokatnga turqit q u larguan. Banort sh-qiptar nga Lehova q erdhn kan mbi-emrin Tai dhe i pari i tyre quhej Anas-tasios Tai dhe fmijt e tij Nikola dheEvangjel Tai. Pas disa vitesh nj turkhodhi n gjyq familjen Tai dhe Stefani-dhi se nuk ia kishin bler shtpin dhe

    tokat, por passhum gjyqeshdhe me rreth 40dshmitar familjaTai dhe Stefani-dhi e fitojn gjyqinpr pronat n fsha-tin Himadhin.Banor t tjeranga Lehova qmrguan n ktfshat jan PetroStefanidhi dheDhimo Petros. Paslufts qytetare1946-1949, njpjes e familjesTai dhe Stefani-dhi emigruan nSh.B.A dhe Aus-trali. Ndrsa ban-

    ort e tjera u shprnguln prgjithmonn fshatra t tjer si n Lehov, Amid-io, Kostur, Follorin, Ptolemaidha,Nausa dhe n Selanik. Nga viti 1951 ederi m 1971, Himadhi ishte nj fshat ibraktisur.

    4-BELL-KAMEN

    Pas vitit 1928 quajt Dhrosopigi. Ngaky fshat sht, njri nga lufttart eshtjes shqiptare, Spiro Bellkameni(1885-1912). Ai luftoj me etn e tijkundr ushtris osmane, kundr kishsgreke dhe Fanarit. Prjashtoi forcatushtarake greke nga Ballkameni e Ne-

    govani. M 18 Maj 1901, duke luftuarme forca t drguara nga kisha greken Follorin, u plagos rnd.

    Spiro Bellkameni u priu etave qhyn n Korn e liruar, t cilt nkok mbanin ksula t bardha ku shk-ruheshin fjalt: Liri a Vdekje!

    U vra n pabesi n tetor 1912, vetmpak dit para se t shpallej Pavarsia eShqipris. Spiro Bellkameni ka thnGjer sot punova pr botn, pasktaj dopunoj pr kombin tim.

    Revista Ylli i Mngjesit i vitit 1918shkruan pr Spiro Bellkamenin: Tradh-tia dinake dhe e poshtr rrmbeu nj ngatrimat t shquar. Veprat e tij jan t gjal-la, Jeta, veprat atdhetare t SpiroBallkamenit jan t ditura prej do sh-qiptari

    Bellkameni (Dhrosopigi) dhe Nego-van (Flamburo) ende ruajn traditat sh-qiptare sidomos n dasmat e tyre. Njstudim rreth martesave tradicionale sh-qiptare n kto dy fshatra ka botuar vitem par n revistn BESA q e botonteLidhja e Arvanitasve t Greqis shkrim-tari Harallambu Stiliadhi.

    5-ELEOV

    sht nj fshat q rreth vitit 1878 iprkiste Kazas s Kosturit dhe n fundt shek.XIX i takoj Kazas s Fol-lorins. Qeverit greke duke parrndsin antike t Eleovs ja ndrru-an emrin n Lakkia dhe m von Leva-ja (). Sot i prket bashkis Filo-ta dhe ka rreth 826 banor. sht vendme interesa arkeologjike. Nj studim tLena Jankovski dhe Alex Bakratcheffpr ndryshimin e emrave sllav t 804fshatrave n Greqin e Veriut n emragrek, shkruajn se Eleova i prkisteKosturit dhe me emrin Lakia. Pra, Lakiaose Lakkia q tej mori emrin Levaia kemit bjm me Eleovn dhe jo me Elevis sishkruan studiuesi grek Dhimitri Lithok-su. Ne e kundrshtojm kt n baz tburimeve shkencore q Eleovo sht qua-jtur Lakkia dhe m von Levaia.

    Herodoti shkruan: Tani pasardhsi ishat i ktij Aleksandrit ishte Perdias icili s pari u b despot i maqedonasve,dhe q ktu vijon:- Nga Argos kan ikurpr te ilirt tre vllezrit pasardhsit eTemenos, Gauanes, Aeropos dhe Perdi-kas, duke kaluar nga ilirt n pjest esiprme t Maqedonis, ata erdhn nqytetin e Lebaia.

    Fakte historike mbi shqiptart e FollorinsFakte historike mbi shqiptart e FollorinsFakte historike mbi shqiptart e FollorinsFakte historike mbi shqiptart e FollorinsFakte historike mbi shqiptart e Follorins

    Ndr vite qeveritNdr vite qeveritNdr vite qeveritNdr vite qeveritNdr vite qeveritgreke bn spastrimgreke bn spastrimgreke bn spastrimgreke bn spastrimgreke bn spastrimetnik n Follorin dheetnik n Follorin dheetnik n Follorin dheetnik n Follorin dheetnik n Follorin dhefshatrat e saj dukefshatrat e saj dukefshatrat e saj dukefshatrat e saj dukefshatrat e saj dukeprzn n faza tprzn n faza tprzn n faza tprzn n faza tprzn n faza tndryshme banort qndryshme banort qndryshme banort qndryshme banort qndryshme banort qishin me kombsi bull-ishin me kombsi bull-ishin me kombsi bull-ishin me kombsi bull-ishin me kombsi bull-gare, turq, shqiptare,gare, turq, shqiptare,gare, turq, shqiptare,gare, turq, shqiptare,gare, turq, shqiptare,hebrenj dhe sllavo-hebrenj dhe sllavo-hebrenj dhe sllavo-hebrenj dhe sllavo-hebrenj dhe sllavo-maqedonasve gjatmaqedonasve gjatmaqedonasve gjatmaqedonasve gjatmaqedonasve gjatlufts s Dyt Botrorelufts s Dyt Botrorelufts s Dyt Botrorelufts s Dyt Botrorelufts s Dyt Botroredhe lufts qytetaredhe lufts qytetaredhe lufts qytetaredhe lufts qytetaredhe lufts qytetaregreke 1946-1949greke 1946-1949greke 1946-1949greke 1946-1949greke 1946-1949

    N foto:Follorinaushtarshqiptar

  • SHSHSHSHSH.....comcomcomcomcom 19www.shqiptarja.comE diel, 15 korrik 2012SUPLEMENT JAVOR I

    RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASI STUDIMI

    6-ELOVOM 1928, u emrtua n Ellatia.Rreth vitit 1878 i prkiste Kazas s

    Kosturit, por pas disa vitesh u regjistruasi fshat q i takoj Kazas s Follorins.

    Ndodhet n perndim t Bellkamenitdhe ka qen i banuar q n koht e lash-ta ku n kishn e dmtuar e Shn Gjergjitgjendet varre t vjetra. N hartat e vje-tra t kohs s Bizantit fshati emrohetElovo. N vitin 1937, mbi rrnojat ekishs dhe me gurt e varreve u ndrtuanj shkoll pr fmijt e fshatit.

    Ky fshat ka qen i vogl ku jetoninvetm shqiptar ortodoks t cilt e brak-tisn at. N kt fshat t vogl ka pasurnj kish dhe nj shkoll fetare. Pas vitit1950 nuk ekziston n hartn e fshatraven Greqi.

    7-GERMAN

    M 1926, ju ndrrua emri n AgjiosGermanos. Agjios Germanos (Shn Gjer-manos) sht nj fshat malor q dikur iprkiste prefekturs s Presps, ndrsasot i takon asaj t Follorin. Gjendet nkufirin midis Greqis dhe Maqedonis.Ky fshat ndodhet 48 km nga Follorinadhe 54 km nga Kosturi.

    M 1912 jetonin 1.450 sllavo-maqedo-nas t krishter dhe 130 shqiptar mysli-man t cilt m 1924 i braktisn shtpite tyre. Ndrsa maqedonasit e braktisnprfundimisht fshatin n prfundim tlufts qytetare m 1949. Ata emigruann ish-Jugosllavin dhe n vendet e Eu-rops Lindore. N vend t tyre qeveriagreke vendosi refugjat nga Azia e Vogldhe vlleh nga Epiri.

    Para lufts qytetare greke fshatinumronte 3.500 banor dhe u shkatr-rua trsisht. Sot banojn rreth 250njerz t cilt merren kryesisht me punbujqsore, blegtori dhe turizm.

    8-KLESHTINO GORNO

    (Kleshtino e Eprme) m 1926, u emr-tua Ano Klines. M 1912 jetonin 850 sh-qiptar mysliman t cilt e braktisn fs-hatin pas vitit 1924. N vend t tyre uvendosn grek nga Thraka, Azia e Vogldhe 100 maqedonas.

    Shqiptart mysliman ju ndalua tuashisnin shtpit dhe tokat grekve tardhur nga Thraka Lindore kshtu atamorn me vete pak gjra n ikjen menxitim nga frika e vrasjeve nga ana egrekve. M 1926 refugjatt e ardhur fil-luan punimet pr ndrtimin e kishs spar e cila prfundoj m 1927. Ky fshatndodhet vetm 8 km larg qytetit t Fol-lorins.

    9-KLESHTINO DOLNO

    (Kleshtino e Poshtme) m 1926 u quajtKato Klines. N vitin 1912 jetonin afr-

    sisht 450 maqedonas t krishter dhe 350shqiptar mysliman. M 1924 shqiptartmysliman e braktisn fshatin dhe n vendt tyre u vendosn nga qeveria greke ref-ugjat nga Kaukazi. M 1928 n kt fs-hat jetonin 500 maqedonas dhe 300 ref-ugjat. Maqedonasit pas disa vitesh ebraktisn fshatin duke u vendosur n ish-Jugosllavi dhe n vendet e Europs Lin-dore.

    10-KLABUISTA

    M 1926 ju ndrrua emri n Polipla-tano. N vitin 1912 banonin, 550 maqe-donas t krishter dhe 150 shqiptar mys-liman.

    Shqiptart mysliman e braktisn fs-hatin n vitin 1924, dhe n vend t tyreqeveria greke vendosi refugjat nga Aziae Vogl q njihen me emrin Pondio.

    11-KOTORI GORNO

    (Kotori i Eprm), m 1928 u quajt AnoYdhrusa.

    M 1912 jeton n kt fshat 220 maqe-donas t krishter dhe 40 shqiptarortodoks.

    Disa familje shqiptare quheshin PetroKaura, Stravro Kaura, Ilia Kristo prt cilt Stefos Grigoriu thot se jan famil-je shqipfolse me ndrgjegje greke.

    12-KOTORI DOLNO

    M 1927 ju ndrrua emri n KatoYdhrusa (Idhrusa e Poshtme). sht njfshat i vogl ku jetojn shqiptar t krish-ter dhe maqedonas t krishter. M 1912jetonin n kt fshat rreth 650 maqedo-nas t krishter dhe 200 shqiptar tkrishter. N fund t lufts qytetare

    greke (1946-1949) 35 familje maqedonaseshkuan n ish-Jugosllavi dhe 68 njerzn vendet e Europs Lindore.

    N vitin 1981, n Idhrusn e Poshtmebanort jan deklaruar shqiptar dhemaqedonas.

    13-. PLESHEVICA

    M 1928 u quajt Kolhiqi. Ishte nj fs-hat i madh ku jetonin rreth 1.924 sh-qiptar mysliman t cilt e braktisn m1924, dhe n vend t tyre qeveria grekesolli n vitin 1928, 350 refugjat ngaKaukazi.

    14-POPLI

    M 1926 ju ndryshua emrin n Lefko-nas. Ishte nj fshat i vogl ku banoni sh-qiptar mysliman dhe maqedonas t krish-ter. M 1912 jetonin rreth 300 shqiptardhe 200 maqedonas. N vitin 1924 mys-limant e braktisn fshatin dhe n vendt tyre qeveria greke vendosi refugjatnga Azia e Vogl. Pas luft qytetare greke(1946-1949) shumica e maqedonasve iknn ish-Jugosllavi dhe n vendet e EuropsLindore.

    Fshati sot i prket bashkis s Prespsdhe sht 42 km nga Follorina. Thuhetse fshati sht ndrtuar n vitin 880.

    15-MAHALLA

    M 1929 u ndrruar emri n Tropaiu-hos. Ky fshat prbhej nga popullsi mys-limane n vitin 1912, prej tyre 400 ishinturq dhe 100 shqiptar. N vitin 1913 fs-hati u dogj i tri dhe disa vite m vonqeveria greke solli refugjat nga Kauka-zi, Azia e Vogl dhe Thraqi. M 1928, nMahalla jetonin rreth 240 refugjat dhe

    200 maqedonas.Gjat lufts pr Maqedonin (1903-)

    midis grekve dhe bullgarve n Mahal-la ka qndruar heroi i Greqis, arvani-tasi Pavlo Mela i cili kishte miqsi meshqiptart e Mahalls.

    16-NEGOVANI

    M 1928 ju ndrruar emri n Flam-buro. N kt fshat banojn ende sh-qiptar ortodoks dhe pak vlleh. Nga viti1912 e deri 1928, n Negovan banoninrreth 1.100 njerz.

    Fshati Negovan sht i njohur pr at-dhetarizmin e banorve t tij pr hapjene shkolls shqipe dhe mbajtjen meshnn gjuhn shqipe q n fillim t shek.XX.N kt fshat kan lindur shum figurakombtare, ndr ta prmendim papaKristo dhe Theodos Harallambi Nego-vani, t cilt i vran grekt m 1905,sepse u msonin fmijve t fshatit gju-hn shqipe. Papa Vasil Gjergji sht nipii Negovanve i cili m 1910, bri prpjekjeq n kishn e fshatit t mbante meshnn gjuhn shqipe dhe e goditn me thikagjat meshs, vdiq m 16 janar 1910 nspitalin e burgut t Manastirit.

    Nga Negovani sht dhe ish-ministrii brendshm i Republiks s ShqiprisKoi Xoxe (1911-1949), njri nga figuratqendrore t Partis Komuniste. Gjatkohs s diktaturs komuniste sht sh-kruar se Koi Xoxe ishte sllavofon, porn Negovan nuk ka pasur asnj familjesllavofone nga t dhnat e regjistrimevet popullsis. N regjistrimin e vitit 1932fshati kishte 210 familje t huaja q flis-nin gjuhn shqipe dhe pak prej tyre gju-hn sllave dhe rumanishten, dhe 44familje deklaruar hapt se jan shqiptar.

    17-NEGOANI

    M 1926 ju ndrruar emri n Niki. M1912 banonin 500 maqedonas t krish-ter dhe 100 shqiptar mysliman t cilt ebraktisn fshatin m 1924. N vitin 1928,fshati kishte 580 maqedonas dhe 70 ban-or refugjat.

    18-RAMBI

    N vitin 1926 ju ndrruar emri n Lam-os. M 1912 banonin rreth 350 maqedonast krishter dhe 150 shqiptar mysliman.

    N vitin 1903 shumica e shtpive tfshatit u dogjn gjat lufts s Ilidenit.

    M 1924 shqiptart e braktisn fsha-tin dhe n vend t tyre erdhn refugjatnga Turqia dhe maqedonas nga Prespa emadhe e Shqipris. Gjat lufts qyteta-re greke (1946-1949) maqedonasit u lar-guan nga fshati pr n ish-Jugosllavi dhen vendet e Europs Lindore, dhe n vendt tyre qeveria greke solli 100 vlleh ngaEpiri.

    *)Autori sht historian*)Autori sht historian*)Autori sht historian*)Autori sht historian*)Autori sht historian

    N foto:Karvanshqiptar,rrugesper neFollorin,1914

    N foto: (Majtas) Familje shqiptarebellkameni (Lart) Florina

  • www.shqiptarja.com E diel, 15 korrik 201220

    SUPLEMENT JAVOR I

    RILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASIRILINDASISHSHSHSHSH.....comcomcomcomcom MUZEOLOGJIFFFFFOTOTOTOTOTOTOTOTOTOT AAAAANALIZANALIZANALIZANALIZANALIZA

    Identifikohen dy pjes nga uniformaIdentifikohen dy pjes nga uniformaIdentifikohen dy pjes nga uniformaIdentifikohen dy pjes nga uniformaIdentifikohen dy pjes nga uniformaceremoniale e mbretit Zogceremoniale e mbretit Zogceremoniale e mbretit Zogceremoniale e mbretit Zogceremoniale e mbretit Zog

    Nga Frederik StamatiNga Frederik StamatiNga Frederik StamatiNga Frederik StamatiNga Frederik StamatiAriola PriftiAriola PriftiAriola PriftiAriola PriftiAriola Prifti

    Dim se n vitin 1946apo 1947, objektet eMuzeut Kombtar dheobjekte t tjera t sekues-truara me urdhr, i kaluanfondit etnografik pranInstitutit t Shkencave

    T gjith atyreve q kan vizituar Ekspozitn fotografike tMbretris, t organizuar n ka-tin e tret t Muzeut Historik Ko-mbtar, do tu ket rn n sy veshjathuajse gjithmon ushtarake e MbretitZog. N ato kohra rrmuje, kur ren-di i shtetit krkonte diktat, uniformame spaleta impononte forcn dhe forcaka aleat besnik impresionin.

    Pjest q u identifikuan i prkasinnj uniforme ceremoniale. Ato jan dy:fraku (xhaket) dhe brezi i mesit.

    Fraku sht prej stofi t zi, meqndisma ari n jak dhe n mngdhe me kopsa t arta n t cilat shtstampuar grma Z, q nnkupton em-rin Zog. Kjo xhaket sht nga ataq prdoren pr t paraqitur madhsh-tin nprmjet meritave. N nj daljeceremoniale meritat shprehen me ant dekoratave, urdhrave dhe medal-jeve, q pr nj mbret jan vetm tarta. Madhshtia harmonizohet mevler. N frakun e zi, t mbushur mefiliqe ku vareshin dekoratat, ari sh-klqente m tepr dhe nj mbret e kat domosdoshm shklqimin.

    Duke i u kthyer frakut, kushdo emerr me mnd q copa t jet e njcilsie t lart. T tetdhjet vjett ekaluara q nga koha e prodhimit nukkan arritur t ln gjurmt e shka-tarrimit, vetm se filli i art i qndis-mave ka filluar t errsohet. N has-tarin e mndafsht t frakut ka tqepur etiketn e firms prodhuese:

    PARISTSCHOTT11, RUE DU HAVREKjo adres tregon nj rrug jo

    shum larg Luvrit. N kt adres kaqen nj rrobaqepsi artizanale kustiloheshin dhe qepeshin veshje tndryshme t kohs, edhe per person-alitete. Sot aty ndodhet nje butik dhepran tij dyqane t shumta pr veshjet ndryshme.

    Brezi i mesit sht prej lkure t

    zez i veshur me nj thurje argjendit lar me ar. N mes ka nj paftevezake me shqiponjn me dy krer nrelief. Ky brez sht prdorur me uni-forma t ndryshme, si edhe vrteto-het nga fotografit e arkivit mbretror.N nj vshtrim kalimthi identifikimi,apo zbulimi i dy pjesve t njrs prejuniformave ceremoniale t MbretitZog, duket nj lajm pa rndsi. Mir-po muzeologjia jon e kohrave mod-

    erne, tepr e varfr me objekte,krkon ekzemplar dhe nga ky knd-vshtrim, identifikimi sht i rnd-sishm. Prdorm edhe fjaln zbulim.Pse? Her-her npr shkrime tndryshme kemi prdorur pr t tillaraste edhe kt fjal. Ne nuk e dimakoma se si jan br pjes emuzeologjis shqiptare kta dy ob-jekte.

    Por dim se n vitin 1946 apo 1947,objektet e Muzeut Kombtar dhe ob-jekte t tjera t sekuestruara me ur-dhr, i kaluan fondit etnografik pranInstitutit t Shkencave. Nuk kemi gje-tur akoma ndonj inventar aporregjistr, q do t na tregonteorigjinn. Rreth dyqint objektembetn pa u rregjistruar dhe pa his-tori. Dhe t kesh n dor nj objektpr t cilin nuk di asgj dhe ta identi-fikosh, sht pa dyshim nj zbulim ivrtet.

    N foto:Mbreti Zogme kostumceremonialdhe pjes tuniformsq uindetifikuanse fundmi

    N foto: Fraku prej stofi te zi