3 Opisowa statystyka nauki

  • View
    219

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of 3 Opisowa statystyka nauki

  • 3 Opisowa statystyka nauki

    Krzysztof MarKowsKiinstytut Ekonomii i zarzdzania KUL

    Abstrakt

    artyku dotyczy znaczenia statystyki we wspczesnym wiecie, jej zasto-sowania oraz rodzajw. omwiono w nim rol statystyki publicznej oraz krtko przedstawiono wag i historie spisw powszechnych. Ponadto przedstawiono w nim dwie podstawowe grupy metod stosowane w staty-styce, tj. metody suce do opisu statystycznego oraz metody wykorzysty-wane do wnioskowania statystycznego. w czci kocowej przedstawiono przykad zastosowania jednego z narzdzi wykorzystywanego w statystyce, tj. 2.w podsumowaniu wspomniano take o korelacji, analizie regresji oraz analizie wielowymiarowej.

    Sowa kluczowe

    statystyka publiczna, spis powszechny, metody opisu statystycznego, metody wnioskowania, estymacja, weryfikacja hipotez, 2 (chi2), poszukiwanie zwizkw midzy zmiennymi (korelacje), analiza regresji, analiza wielowymiarowa

  • 63

    Wprowadzenie

    w komedii Moliera pan Jourdain by niezmiernie zdziwiony, e od przeszo 40 lat mwi proz, nie majc o tym ywego pojcia1. Poprzez analogi wiele osb zdziwioby si bardzo, e w codziennym yciu czsto korzysta z rnych narzdzi statystyki. Chocia czsto te nieumiejtno jej stosowania, prowadzi do wycigania zbyt pochop-nych wnioskw. Dla przykadu: jeli dziewczyna lub chopak w rela-cjach z pci przeciwn kilka razy dowiadczyli niepowodze, wwczas z kilku incydentalnych przypadkw wycigaj nieuprawniony i uogl-niony wniosek, i wszyscy mczyni lub kobiety s tacy sami.

    statystyka jest bardzo uytecznym narzdziem w yciu i jej dobra znajomo moe wielokrotnie ustrzec przed wyciganiem faszywych wnioskw. Ponadto umiejtne posugiwanie si narzdziami statystyki wielokrotnie moe uatwi podjcie bardziej racjonalnych decyzji, i to bez wzgldu na to, czego te decyzje bd dotyczyy, tj. zaoenia firmy, wprowadzenia na rynek nowego produktu czy te wyboru znajomych itp. Celem niniejszego artykuu jest z jednej strony przyblienie pod-stawowych poj statystycznych i samej statystyki, jak rwnie wska-zanie, e warto pozby si uprzedze odnonie jej zgbiania, gdy jest ona nauk bardzo uyteczn, posugujc si narzdziami, ktre czsto mog pomc w lepszym zrozumieniu wiata, a przynajmniej zobacze-niu wielu jego wymiarw.

    1. Znaczenie i waga statystyki

    statystyka jest nauk, ktrej przedmiotem zainteresowania s metody pozyskiwania, prezentacji i analizy danych opisujcych r-norodne obserwowane zjawiska. Bada ona prawidowoci wystpujce

    1 Molier, Mieszczanin szlachcicem, Warszawa 2009.

    Opisowa statystyka nauki

  • 64

    w zbiorowociach i opisuje je za pomoc liczb. samo sowo staty-styka pochodzi od aciskiego sowa status oznaczajcego stan rzeczy lub pastwo2.

    statystyk w znaczeniu informacji dotyczcych spraw pastwo-wych posugiwano si jeszcze w XVi-wiecznych woszech. Dopiero pniej przestaa ona ogranicza si tylko do gromadzenia informa-cji liczbowych, zwanych danymi, na temat funkcjonowania pastwa i nabieraa coraz wikszego znaczenia, take w innych dziedzinach ycia, stajc si niezastpionym narzdziem zarwno do opisu rzeczy-wistoci, jak i analiz rnego rodzaju zjawisk3. Ma ona zastosowanie praktycznie w kadym rodzaju nauki, jak i dziedzinie ycia, poczwszy od biometrii, demografii, psychologii, socjologii, gospodarki czy mar-ketingu.

    od XiX wieku znaczenie statystyki jest ju tak due (szczeglnie tzw. statystyki publicznej), e zarwno w Polsce, jak i na wiecie, ma ona swoje wito. Dzie statystyki Polskiej, czyli polskie wito statystyki, obchodzone jest co roku 9 marca, natomiast wiatowy dzie statystyki 20 padziernika. w Polsce dzie ten zosta wybrany na pamitk sesji sejmu Czteroletniego z 9 marca 1789 r., na ktrej pose hrabia fryde-ryk Jzef Moszyski uzasadnia potrzeb przeprowadzenia spisu staty-stycznego na ziemiach polskich. Dla uczczenia tego wydarzenia rada Gwna Polskiego towarzystwa statystycznego, wsplnie z Komi-tetem statystyki i Ekonometrii Polskiej akademii Nauk i Gwnym Urzdem statystycznym, ustanowiy dzie 9 marca dorocznym Dniem Polskiej statystyki4. z kolei dla uznania i odpowiedniego uczczenie roli, jak statystyka odgrywa w spoecznym i ekonomicznym rozwoju spoe-czestw oraz dla podejmowania wysiku i przeznaczania odpowiednich zasobw na wzmocnienie moliwoci dziaania narodowych instytucji statystycznych, zgromadzenie oglne organizacji Narodw zjedno-czonych rezolucj nr 64/267 z 3 czerwca 2010 r. ustanowio wiatowy Dzie statystyki, ktry po raz pierwszy obchodzony by w 192 krajach nalecych do tej organizacji w dniu 20 padziernika 2010 roku5.

    2 J. Tokarski, Sownik wyrazw obcych, Warszawa 1990, s. 700.3 A.D. Aczel, Statystyka w zarzdzaniu, Warszawa 2000, s. 15.4 http://www.stat.gov.pl/gus/220_lat_statystyki_PLK_HTML.htm [dostp:

    20.04.2011].5 http://www.stat.gov.pl/gus/8653_PLK_HTML.htm [dostp: 20.04.2011].

    Krzysztof Markowski

  • 65

    Podobnie jak dawniej tak i teraz statystyka ze wzgldu na to, e opisuje obserwowane zjawiska za pomoc caego szeregu liczb i wska-nikw, jest doskonaym narzdziem uatwiajcym i wspomagajcym poznanie rzeczywistoci. Dziki takiemu opisowi wprowadza ona spoeczny i ekonomiczny ad informacyjny w kraju, poprzez integra-cj danych historycznych i teraniejszych, w oparciu o ktre moliwe jest ekstrapolowanie ich na rnego rodzaju zjawiska mogce wystpi w przyszoci.

    statystyka publiczna jest niezbdnym elementem w informacyj-nym systemie spoeczestwa informacyjnego i gospodarce opartej na wiedzy. Dostarcza ona bowiem organom wadzy pastwowej, admi-nistracji publicznej rzdowej i samorzdowej, sektorowi gospodar-czemu i spoeczestwu, oficjalnych i rzetelnych danych statystycznych o sytuacji ekonomicznej, demograficznej, spoecznej oraz rodowisku naturalnym. Dziki temu jest ona podstawowym systemem i rdem informacji o pastwie, tworzc o nim wiedz, tj. o jego stanie, o zja-wiskach, ktre w nim zachodz, ekstrapoluje te zjawiska i prognozuje ich wystpienie.

    statystyka jest nauk wielowymiarow, opierajc si o nowocze-sne metody. Jest ona niezbdna do monitorowania dokonujcych si zmian oraz podstaw trafnej diagnozy sytuacji spoeczno-gospodarczej. Ponadto jest wanym instrumentem wzbogacajcym wiedz o otacza-jcej nas rzeczywistoci oraz dostarcza przesanek do podejmowania prawidowych decyzji.

    wraz z rozwojem spoeczestwa informacyjnego zwiksza si zarwno zapotrzebowanie na wiedz statystyczn, jak rwnie nowe informacje statystyczne6. to rosnce zapotrzebowanie na informacje, take dzisiaj, zaspakajaj m.in. dane pochodzce ze spisw powszech-nych. Mimo e s to badania bardzo kosztowne, przeprowadzane s w wikszoci krajw wiata. Ponadto odbywaj si one zgodnie z zale-ceniami oNz oraz instytucji midzynarodowych takich, jak Unia Europejska, organizacja wsppracy Gospodarczej i rozwoju, itp. Dziki temu badania te pozwalaj uzyska pene i wiarygodne infor-macje o zdarzeniach demograficznych, ekonomicznych i spoecz-nych ludnoci. Celem kadego spisu powszechnego jest uzyskanie

    6 J. Witkowski, Rola statystyki publicznej we wspczesnym wiecie, Wiado-moci Statystyczne 2010, nr 2, s. 1-19.

    Opisowa statystyka nauki

  • 66

    zarwno najbardziej szczegowych informacji o liczbie ludnoci, jej terytorialnym rozmieszczeniu, strukturze demograficzno-spoecznej i zawodowej, jak rwnie o spoeczno-ekonomicznej charakterystyce gospodarstw domowych i rodzin oraz o ich zasobach i warunkach mieszkaniowych. Dziki temu mona uzyska informacje na temat wieku, wyksztacenia, wielkoci migracji, aktywnoci zawodowej, r-de utrzymania, poziomu ycia, statusu zawodowego itp7.

    Pierwszy urzdowy spis ludnoci w Polsce zosta przeprowadzony na podstawie Konstytucji sejmu Czteroletniego z 22 czerwca 1789 r. pod nazw Lustracja dymw i podania ludnoci8. z oglnokrajowym spisem ludnoci i jej struktury spoeczno-zawodowej przeprowadzony by take spis domw. wyniki spisu miay posuy do uchwalenia wiel-koci podatku przeznaczonego na pokrycie kosztw utrzymania staej stutysicznej armii. Chocia spis ten, ze wzgldu na jego charakter, nie obj stanw uprzywilejowanych, tj. szlachty i duchowiestwa, a tylko ludno wiejsk i miejsk, to jednak sta si podstaw do obliczania sza-cunkw zaludnienia rzeczypospolitej koca XViii w., przez dawnych i wspczesnych historykw i statystykw9.

    Pierwsze dane liczbowe o mieszkacach ziem polskich mona spotka ju w redniowieczu zarwno w Kronice Galla anonima ok. 113-1116 r., jak i w bullach papieskich. Natomiast przed pierwszym spisem powszechnym z 1789 r. spisy ludnoci dokonywane byy zazwy-czaj przez biskupw w oparciu o sie parafii i obejmoway gwnie tereny poszczeglnych diecezji, np. krakowskiej czy pockiej. w przed-rozbiorowej Polsce znane byy rwnie spisy ludnoci wszystkich miast z 1777 r., pniej do czsto powtarzane na potrzeby administracji municypalnej10.

    Po spisie z 1789 r. kolejne spisy ludnoci byy przeprowadzane w XiX w. oraz na przeomie wieku XiX i XX:

    7 J. Paradysz, Spisy jako rdo informacji o warunkach ycia ludnoci w Polsce, Wiadomoci Statystyczne 2009, nr 7, s. 1-9.

    8 Dawniej dymami nazywano domy wyposaone w komin, bez wzgldu na liczb pomieszcze i sposb ich wykorzystania. Natomiast lustracja dymw to nic innego jak przegld lub kontrola.

    9 Z. Strzelecki, Spisy powszechne ludnoci w Polsce a potrzeby informacyjne administracji pastwowej, Wiadomoci Statystyczne 2009, nr 8, s. 1-14.

    10 Ibidem, s. 2.

    Krzysztof Markowski

  • 67

    w Ksistwie warszawskim w roku 1808 i 1810;w Krlestwie Polskim w roku 1827 i 1897;w Galicji, co 10 lat, od 1857 r. do 1910 r.;w zaborze pruskim, co 5 lat, od 1871 r. do 1910 r.Natomiast do chwili obecnej w Polsce przeprowadzono nastpu-

    jce spisy ludnoci i mieszka:9 spisw powszechnych (1921, 1931, 1950, 1960, 1970, 1978, 1988, 2002 i 2011 r.);1 spis sumaryczny w 1946 r.;3 spisy reprezentacyjne (mikrospisy 1974, 1984 i 1995 r.).Poczwszy od 2011 r., zgodnie z zaleceniami oNz przygotowa-

    nymi wsplnie z Uni Europejsk, spisy ludnoci i mieszka powinny odbywa si co 10 lat, na przeomie