27
Zdravko Gagović MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA CETINJE, septembar 2012.

Zdravko Gagovic, MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Embed Size (px)

Citation preview

Zdravko Gagović

MANASTIR PREČISTA

KRAJINSKA

CETINJE, septembar 2012.

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

2

1. Uvodna strana

________________________________________________________

Lokacija Manastir Prečista Krajinska

_________________________________________________________________________

1.1 Naziv i adresa kulturnog Manastir Prečista Krajinska, Ostros – SO Bar

dobra

________________________________________________________________________

1.2 Broj (brojevi) u registru Rješenje br.184 od 24.03.1954;

br. 01.- 1672/1-61 od 08.11.1961;

br.02-1273/1 od 04.12.1982;

br.02-330 od 23.05.1994.

________________________________________________________________________

1.3 Kategorija vrijednosti II (druga)

_________________________________________________________________________

1.4 Vrsta građevine/lokaliteta Sakralna arhitektura – arheološki lokalitet

_________________________________________________________________________

1.5 Vrijeme nastanka X-XV vijek

_________________________________________________________________________

1.6 Podaci o vlasniku/držaocu Mitropolija crnogorsko-primorska

_________________________________________________________________________

1.7 Oznaka na mapi 42o

5' 1.46'' N

19o

19'' 4.12'' E

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

3

2. Opis kulturnog dobra

________________________________________________________

2.1 Svojstva i osobenosti kulturnog dobra

Korijen crnogorskog državnog, pa i nacionalnog bića seže u duboku prošlost od gotovo

jednog milenijuma, dok je njen hrišćanski korijen još dublji. Najstariji period crnogorske

države je – dukljanski. Dukljanski vladari nakon osamostaljenja od Vizantije u grčkim,

latinskim i domaćim pisanim spomenicima u početku se titulišu arhontima - kneževima. Prvi

dukljanski vladar o kome postoji pouzdani istorijski izvor je arhont Petar (971. - 990. godine).

Svjedočanstvo o arhontu Petru (Petrislavu) je olovni pečat, kojeg je pronašao francuski

vizantiolog Gustave Léon Schlumberger i objavio u knjizi Sigillographie de l'empire

Byzantin, Paris, E.Leroux, 1884. godine. Na aversu pečata je lik Bogorodice sa Hristom, a na

reversu grčki natpis:

+ΠΕΤΡ(Ο)Υ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΔΙΟΚΛ(Ε)ΙΑ(Σ) ΑΜΗΝ

Grčki natpis i hrišćansko ime dukljanskog arhonta Petra nameće samo jedan moguć zaključak

- da je oblast između Lješa i Bara sa ravničarskim zaleđem oko Skadarskog jezera i rijeke

Drima početkom IX veka - i ako u vazalnom odnosu prema Vizantiji, bila zasebna arhontija

carstva sa administrativnim i crkvenim śedištem… Prema dr Simi Ćirkoviću - do sredine X

vijeka dukljanska kneževina bila je formirana i jasno razgraničena od susjednih slovenskih

kneževina i vizantijskog područja.

Prema Ljetopisu Popa Dukljanina „...Petrislav izrodi sina koga nazove Vladimir, i umrije u

miru. Sahranjen je u crkvi Svete Marije, u mjestu koje se zove Krajina“. Danas u istorijskoj

nauci postoji stav, da je arhont Petar (Prvislav) podigao crkvu sv. Marije u Krajini sredinom X

vijeka kao porodičnu zadužbinu (Ivan Jovović, Iz prošlosti Dukljansko – barske nadbiskupije,

Bar 2005.).

Crkva, posvećena Uspenju Bogorodice, je bila trikonhosna građevina sa nešto dubljim

oltarskim travejem i narteksom na zapadu. Građena je od pritesanog kamena, što je

karakteristično za primorsko graditeljstvo. Po svemu sudeći za uzor ovom zdanju poslužio je

stariji – paleovizantijski trikonhos na Topolici, stradao u to vrijeme od Saracenskih pljački, ali

je njegovu sudbinu mogao dovršiti i neki drugi događaj, povezan sa protjerivanjem

Dioklitskog sveštenstva i posljednjeg arhiepiskopa Bara, 926. ili 927. od strane cara Samuila.

Dolaskom na vlast kneza Vladimira, Petrovog sina, crkva Uspenja Bogorodice se dograđuje i

dobija kupolu. Tom prilikom trikonhosu su dozidani nosači i četiri luka na kojima je kupola

počivala. Dozidan je spoljšnji narteks (exo-nartex), a uz njega se nalazila produžena

pravougaona zgrada konaka. Na podužnim zidovima narteksa naslanjali su se, sa južne strane,

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

4

neki ekonomski objekat, a sa śeverne - drveni trijem. Time je osnovano manastirsko središte,

najstarije na obali Skadarskog Jezera. U trećoj fazi, vjerovatno u XV vijeku, kada je u

manastiru stolovala Zetska episkopija, dobio je visoku kulu zvonaru koja se oslanjala na

śevero - zapadni zid konaka. Kula je imala pet etaža koje je povezivalo drveno stepenište. Na

četvrtoj etaži nalazila se mala kapela. Posljednja etaža je bila neka vrsta lože sa lučnim

otvorima, koji su imali blago prelomljene gotičke lukove. U ovom prostoru nalazila su se

manastirska zvona. Sa južne strane kule je bio visoki objekat fortifikacione namjene. U

neposrednoj blizini kompleksa, nešto više od 500 metara udaljen, nalazi se bunar žive vode, iz

vremena nastanka manastira, a čiju gradnju predanje smješta u 1001. godinu. Bunar čini

neodvojivu cjelinu sa manastirskim kompleksom.

Osnivač manastira je knez Vladimir (ponekad se tituliše i kao kralj), prvi dukljanski svetitelj

– Sveti Vladimir Dukljanski, za kojeg vizantijski istoričar Skilica zapisao da je bio "pravičan i

miroljubiv i pun vrlina", a čiji se kult, osim Duklje (Zete), poštovao i u Dalmaciji, Albaniji,

Makedoniji i Bugarskoj. Prvi su ga naši pisci Marino Orbin i Beatilo, početkom XVII vijeka,

ubrojili u svetitelje.

Poslije smrti, 22. maja 1016. godine, kada je na prevaru ubijen i negovo tijelo kratko počivalo

u Prespi, da bi ga supruga, ćerka kralja Samuila, Kosara (ime se izvodi iz grčkog apelativa

Hrisilije preko latinskog derivata Cursilije), sa kojom je živio u „besporočnom braku“-

prenijela u crkvu sv. Marije u Krajini, đe mu se nalazio i dvor (curia), prema lokalnom

predanju na brdu Kraljič kod sela Koštanjica. Kosara se nakon toga zamonašila pod imenom

Teodora i pri Krajinskom manastiru, na padinama Kozjaka, osnovala ženski samostan

Collegium sacrum Virginium. Dvije godine nakon kneza Vladimira umrla je i Kosara i takođe

sahranjena u crkvi sv. Marije.

Mošti Svetog Vladimira počivale su u Bogorodici Krajinskoj do 1215. godine, kada su iz do

sada još nedovoljno objašnjenih razloga, prenešene u Drač. Po jednom grčkom žitiju Sv.

Vladimir je štovan kao zaštitnik tog grada. Ugledni albanski velikaš Karlo Topi obnavlja

1381-83 g. manastir sv. Jovana kod Elbasana i u njega prenosi svetiteljeve mošti. O tom svom

činu ostavio je uklesane natpise na crkvi, na staroslovenskom, grčkom i latinskom jeziku. Od

1995. godine mošti se čuvaju u sabornoj crkvi u Tirani, sjedištu Albanske pravoslavne crkve.

Za manastir Prečista Krajinska vezani su i počeci književne djelatnosti (od sredine IX do 80-

tih godina XII vijeka). Tu je nastalo i reprezentativno književno djelo Život zetskog kneza

Vladimira anonimnog Dukljanina iz Krajine. Drugo značajno djelo iz tog perioda je hronika

Kraljevstvo Slovena Popa Dukljanina, odnosno Regnum Sclavorum. To je i prva pisana

istorija Crne Gore. I jedno i drugo djelo su do naših dana dospjeli samo kao latinski prepisi iz

XVII vijeka.

Sljedeći pomen manastira Prečista Krajinska je tek 1417, u povelji Balše III Stratimirovića

Balšića. Iz nje zasigurno znamo da je u obnovljenom manastiru u to vrijeme bilo śedište

Zetske episkopije i da je u njemu stolovao zetski mitropolit kir – Arsenije.

Turski defter iz 1582. godine, takođe bilježi manastir. Pretpostavlja se da je manastir Prečista

Krajinska srušen i zapustio krajem XVII vijeka, u pohodima skadarskog vezira Sulejman –

paše Bušatlije.

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

5

Sv. Vladimir iz Životopisa( akolutije) Sv. Jovana Vladimira - dračkog mitropolita Kozme iz

1690, kasnije štampan u Veneciji

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

6

2.2 Stari bunar

U blizini manastirskog kompleksa nalazi se stari bunar, po svemu sudeći iz vremena

formiranja manastira, što znači na samom početku XI vijeka. Ovaj značajni svjedok naše

najranije prošlosti, još uvijek snadbijeva lokalno stanovništvo vodom. Stari bunar u Ostrosu

zaštićen je kao spomenik kulture III (treće) kategorije Rješenjem Zavoda za zaštitu spmenika

kulture br. 1017 od 08.10.1950. i br. 01-1671/1 od 08.11.1961. godine. Oznaka na mapi je 420

5' 1.46'' N, 190

19' 4.12'' E.

Imajući u vidu činjenicu da Stari bunar čini neodvojivi dio manastirskog kompleksa, trebalo

bi ga i štititi integralno sa manastirskim kompleksom.

Lokacija manastira Prečista Krajinska i Starog bunara u Ostrosu

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

7

3. Stanje kulturnog dobra

________________________________________________________

3.1 Opis stanja kulturnog dobra

Ostaci ovog kulturnog dobra su u ruševinama. Zarasli su u bujnu vegetaciju - drače, korov,

travu - zatrpani smećem i najvećim dijelom nepristupačni. Gotovo svuda okolo je razasuto

kamenje, dio naše najranije istorije. Nigdje u blizini lokaliteta nema table ili natpisa koji bi

upućivao na značaj ovog kulturnog dobra. Prije se može izvesti zaključak da nijesmo narod

koji zna vrednovati svoju slavnu prošlost, svoju materijalnu i duhovnu baštinu, koju smo

naslijedili iz minulih vremena i epoha.

I pored današnjeg deprimirajućeg izgleda manastirskog kompleksa, ostaci kamenih zidova,

negdje visine i iznad 150 cm, omogućavaju sagledavanje veličine i materijalne strukture ovog

stožera naše državnosti.

3.2 Dosadašnji radovi na kulturnom dobru

Za sagledavanje nekadašnjeg izgleda manastirskog kompleksa zaslužni su arheološki radovi

iz 30-tih godina XX vijeka, o čijim rezultatima nemamo saznanja, ali su nam ostavili

fotografije koje sjedoče o izgledu kule i djela fortifikacionog objekta.

Prvi arheološki radovi koji su definisali kompleks su oni koje je 1973. godine, koje je vršio dr

Pavle Mijović. Sistematski arheološki radovi u okviru kompleksa vršeni su u tri kampanje i to

jedna 1977. a druge dvije tokom 1985. godine, u organizaciji Muzeja i galerija Titograda,

kada su otkriveni tragovi živopisa, kao i veoma značajan bronzani krst (enkloption) na

rasklapanje iz XI-XII vijeka, sa predstavom Bogorodice Orante i Jevangelistima. Tom prilikom

su ostaci živopisa sokla śeverne konhe skinuti i obrađeni na propisan način i zajedno sa

malobrojnim nalazima kamene plastike, smješteni u Zavičajni muzej u Baru.

Rezultat tih radova je i Projekat iz 1987. godine, prema kojem su vršeni konzervatorski

radovi, kada je spašena od obrušavanja manastirska kula. Konzervatorski radovi na kuli su

došli do petog sprata i stali, što zbog nedostatka novca, što zbog neshvatanja države o značaju

ovog kulturnog dobra. Umjesto petog sprata danas na nedovršen posao opominje zarđala

armatura.

3.3 Nelegalni i nestručni radovi na kulturnom dobru

Posljednji, nezavršeni konzervatorsko - restauratorski radovi na manastirskom kompleksu su

vršeni 1987. godine.

Na starom bunaru, jedine radove na održavanju, bez saglasnosti Zavoda za zaštitu spomenika

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

8

kulture, uradili mještani 1995. godine, o čemu su ostavili zapis na ogradi pristupnog dijela.

Tom prilikom je malterisano nadzemno tijelo bunara – grlo, kao i unutrašnjost kamene

ograde. U izvornom obliku je ostala unutrašnjost bunara, dubine 12 metara, zidana finim

slogom.

4. Neophodni radovi na kulturnom dobru

________________________________________________________

4.1 Predlog radova na kulturnom dobru

Na kulturnom dobru manastir Prečista Krajinska i starom bunaru, neophodno je završiti

konzervatorsko – restauratorske radove, kako je i bilo planirano projektom iz 1987. godine:

- Ostatke arhitektonskog kompleksa ( trikonhos, veliku prostoriju – konak, prostiriju

južno od kule – fortifikaciju, kao i sve tragove arhitekture śeverno i južno od

crkve) konzervirati u duhu savremenih konzervatorsko – restauratorskih principa,

imajući u vidu da je iskustvo pokazalo da je nadziđivanje ostataka zidova za 0,5 -

1,0 m, najcjelishodniji način zaštite arheoloških ostataka. Posebnu pažnju obratiti

na tehniku obrade zidova ( način zidanja, fugovanja ili dersovanja), koja mora biti

takva da maksimalno tehnološki i vizuelno poštuje zatečene ostate zidova. Način

rekonstrukcije i konzervacije arheoloških (arhitektonskih) ostataka treba da

omogući maksimalno odvajanje, odnosno naglašavanje hronološkog sklopa

kompleksa.

- Kod prezentacije podova u trikonhosu, narteksu i drugim prostorijama gdje su

očuvani treba primijeniti odgovarajuća, savremena konzervatorska rješenja, kako u

smislu materijala i tehnike, tako i u smislu prezentacije mogućih hronoloških

slojeva. U prostorijama gdje su očuvani samo manji fragmenti poda, moguće je

predložiti njegovu rekonstrukciju na utvrđenoj niveleti autentičnog, u materijalu i

tehnici postojećih ostataka. U prostorijama u kojima nema podataka o vrsti i

izgledu prvobitnog poda, njegovu obradu predložiti na uobičajen način ( travnjak,

pješčani ili šljunčani zastor, zastor od mljevene rizle, boksitne zemlje i tome

slično).

- Širi prostor oko kompleksa tretirati što neutralnije ( čiste travnate površine),

budući da veći dio ovog prostora nije arheološki istražen, pa ga treba u najmanjoj

mogućoj mjeri opteretiti gradnjom. Zato i funkcionalne pješačke treba projektovati

montažno, od prirodnog materijala.

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

9

- Eventualna hortikulturna rješenja dati isključivo parterno ( travnjaci, nisko

dekorativno rastinje) kako bi ostaci arhitektonskog kompleksa bili vizuelno što

čistije i transparentnije doživljeni.

- Konstruktivni sistem obnove kule treba da obezbijedi maksimalno poštovanje

spomeničkog obilježja objekta. Svi armirano – betonski konstruktivni elementi

treba da budu skriveni u masi konstruktivnih zidova, kako ne bi vizuelno remetili

strukturu zidanih površina objekta. Neophodno je na isti način završiti petu etažu,

u svemu prema projektu iz 1987. godine.

- U kuli predvidjeti nužnu rasvjetu, a razmotriti mogućnost racionalne spoljašnje

iluminacije kompleksa.

- Na starom bunaru je neophodno ukloniti malter i nakon uvida u stanje sačiniti

konzervatorski projekat u cilju izvođenja adekvatnih konzervatorsko –

restauratorskih mjera.

- U okviru Programa zaštite i očuvanja kulturnih dobara Ministarstva kulture, a u

okviru projekta „Putevi kontinuiteta“, u 2012. godini na Prečistoj Krajinskoj će se

vršiti istraživanja koja bi mogla donijeti nove podatke, kako o gabaritima

kompleksa, tako i o vremenu nastanka.

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

10

5. Postojeće informacije o kulturnom dobru

________________________________________________________

5.1 Izvori dokumentacije

- Manastirski kompleks Prečista Krajinska, Glavni projekat, urađen 1986. revidovan

1987. godine, sig. 1634-1636

- Glavni projekat, sveska II

- Projekat konstrukcije, kula (izmjene i dopune projekta na osnovu izvještaja

revizije)

5.2 Bibliografija

- Nikolaj Velimirović, Čitanka o svetom kralju Jovanu Vladimiru, Srpska književna

. zadruga, Beograd 1925

- Ferdo Šišić, Ljetopis Popa Dukljanina, SKA, Beograd-Zagreb, 1928.

- A.Deroko, Krajina, Starinar br.5, Beograd 1928, str 144-46

- A. Deroko, U Bodinovoj prestonici, Starinar III serije, knj. V, Beograd 1930.

- Đ. Bošković, Bogorodica Krajinska, Starinar VI, 1931. Str 166

- Vladimir.R. Petković, Pregled kroz povijesnicu srpskog naroda,

Beograd 1950., str 87

- Vladimir Mošin, Ljetopis Popa Dukljanina, MH, Zagreb, 1950.

- Slavko Mijušković, Ljetopis Popa Dukljanina, GZ, Podgorica, 1967.

- Mavro Orbin, Kraljevstvo slovena, Srpska književna zadruga, Beograd 1968.

- Istorija CG, knjiga 2, tom 2, Titograd 1970. Str 25, 28, 47, 49, 50, 95, 163

- Vasilije Lukić, Prečista Krajinska i njen osnivač Jovan vladimir u svjetlosti

istorijskih činjenica, Starine Crne Gore V, Cetinje 1975. str. 161-179

- Dr Sima Ćirković, Doseljavanje Slovena i dukljanska država,

1976, Montenegrina.net

- S. Ćirković, Bar, grad pod Rumijom: Barski rodoslov, Bar 1984.

- D. Živković, Istorija crnogorskog naroda, tom I, izdanje autorovih ptijatelja,

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

11

Cetinje 1989. str. 93, 98, 105 -106

- E. Peričić, Sclavorum regnum Grgura Barskog-Ljetopis Popa Dukljanina,

Kršćanska sadašnjost, Zagreb, 1991.

- A.P. Rovinski, Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti IV, Cetinje 1994. Str.448

- Pavle Mijović, Iz kulturne prošlosti Bara, Bar 1995, str. 109-129

- Rotković, Radoslav, Kraljevina Vojislavljevića 11.-12. vijeka, Izvori i legende,

Podgorica, 1999.

- Ivan Jovović, Iz pročlosti Dukljansko – barske nadbiskupije, Bar 2005. Str. 36-41 i

49-68

- Niko Martinović, Crna Gora – Biografski zapisi, Podgorica 2005. Str. 5- 17

- Prof. Dr Božidar Šekularac, Slovo o Sv. Vladimiru i annales bareniensis,

Montenegrina.net

- Prof. Dr Božidar Šekularac, Dukljanska država- crnogorski iskon i korijeni,

Montenegrina.net

- Rajko Vujičić, Sveti Vladimir dukljanski, Montenegrina.net

- Vlado Duletić, Čemer, tuga i plač Prečiste Krajinske, Montenegrina.net

- Đorđe Janković, Srpsko primorje od 7. Do 10. Stoleća, Beograd 2007.

6. Kartografski podaci

___________________________________________________________________________

6.1 Granice kulturnog dobra sa katstarskim oznakama

Prema Listu nepokretnosti br. 49 za KO Ostros, Direkcije za nekretnine Republike Crne Gore,

Područna jedinica Bar, br 102 - 956 – 1 – 72 / 2006 od 09.01.2006. godine, kulturno dobro

manastir Prečista Krajinska je upisan kao svojina Mitropolije crnogorsko – primorske i

skenderijske - Cetinje.

6.2 Površina kulturnog dobra

Površina manastirskog kompleksa Prečiste Krajinske je cca. 388 m2.

Površina starog bunara 58 m2

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

12

7. Zaključak

________________________________________________________

Manastir Prečista Krajinska je ishodišni spomenik crnogorske milenijumske državnosti i

duhovnosti. Po svom istorijskom značaju to je prvo kulturno dobro iza kojeg Crna Gora u

svojoj istorijskoj vertikali mora stati. I to upravo u vrijeme kada se navršava milenijum od

kada je živio i vladao Sveti Vladimir Dukljanski, i kada njegova duhovna zaostavština

jednako nadahnjuje sve tri konfesije i upućuje na međunacionalni sklad i suživot. Manastir

Prečista Krajinska je istočnik iz kojeg se nadahnjuje čitav jedan sistem vrijednosti. Kultno

mjesto vjere, dobrote i ljubavi.

Činjenica da je u manastiru radio skriptorijum u kojem su napisana značajna istorijsko –

književna djela daje mu i izuzetan kulturni značaj.

Prečista Krajinska, varijanta rekonstrukcije sjevernog izgleda.

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

13

9. Foto i tehnička dokumentacija

________________________________________________________

Slika 1: Olovni pečat arhonta Petra ( numizmatička zbirka u Berlinu, crtež Dardelasa u

Schlumberger-ovoj zbirci – 1884.)

Slika 2: Prečista Krajinska, situacioni plan iz 1987.

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

14

Slika 3: Prečista Krajinska, osnova manastirskog kompleksaŚ

Slika 4: Prečista Krajinska prema A. Deroku 1930. godine

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

15

Slika 5 i 6: Prečista Krajinska prema Deroku 1930. godine

Slika 7: Prečista Krajinska u vrijeme arheoloških radova 1985. godine

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

16

Slika 8 i 9: Prečista Krajinska u vrijeme arheoloških radova 1985. godine

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

17

Slika 10 i 11: Kula manastira Prečista Krajinska u vrijeme arheoloških radova 1985. godine

Slika 12: Prečista Krajinska, ostaci zidnog slikarstva otkrivenog 1985. godine

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

18

Slika 13 i 14: Manastir Prečista Krajinska

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

19

Slika 15 i 16: Manastir Prečista Krajinska

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

20

Slika 17: Manastir Prečista Krajinska, kula

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

21

Slika 18: Prečista krajinska, istočna konha

Slika 19: Prečista Krajinska, južna konha sa vidljivim nosačima na kojima je počivala kupola

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

22

Slika 20 i 21: Prečista Krajinska, detalji crkve

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

23

Slika 22 - 27: Prečista Krajinska, detalji crkve

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

24

Slika 28: Prečista Krajinska, manastirski bunar – osnova i presjek

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

25

Slika 29 - 31: Prečista Krajinska, manastirski bunar

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

26

Slika 32 - 34: Prečista Krajinska, manastirski bunar- detalji

MANASTIR PREČISTA KRAJINSKA

Zdravko Gagović

27

Slika 35 - 37: Prečista Krajinska, manastirski bunar- detalji